ەل دەگەندە ەمىرەنىپ وتكەن ەر

ەل دەگەندە ەگىزدەي بولىپ ايتىلاتىن ەرەن ەسىمدەر بولادى. سونىڭ ءبىرى قاراتاي تۇرىسوۆ ەسىمى. ونىڭ ءوز ءومىرىن تۋعان ەلىنىڭ ءوسۋ, وركەندەۋ, ودان تاۋەلسىز ەل رەتىندە قالىپتاسۋ, ىرگەسىن بەكىتۋ جولىندا سارپ ەتكەنى تاريح بەتتەرىندە سايراپ جاتىر. ارينە, بارلىق ادامدار دا ءوز دەڭگەيىندە ەلگە قىزمەت ەتەدى, جاسامپازدىققا جاقسى ۇلەسىن قوسۋعا تىرىسادى. بىراق سولاردىڭ ىشىندە موينىنداعى كۇنبە-كۇنگى مىندەتىن عانا اتقارىپ, ۇزاق جىل قالىپتىڭ قاساڭ قاعيداسىمەن  قىزمەت اتقارعاندار كوپ تە, وزىندىك دارا ىزدەرىن قالدىرعاندارى سيرەك بولادى. ويتكەنى, مۇنداي ىسكە اقىل مەن قايراتتان باسقا جالىنداعان جۇرەك كەرەك. ۇلى اباي وسى ۇشەۋىن بىردەي ۇستاۋدى وسيەت ەتسە, قارەكەڭ ونى بۇكىل ومىرىندە قاتە قىلماي, الىپ جۇرگەن.   قاراتاي تۇرىسوۆ 1934 جىلى 2 اقپاندا جامبىل وبلىسىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندەگى تالاس وزەنىنىڭ بويىنداعى قىرعىزدارمەن شەكارالاس «جاس وركەن» دەگەن كىشكەنتاي عانا اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن. جاستىق شاعى ءومىر ءۇشىن كۇرەستىڭ جانسەبىلدىك ازابىمەن ءوتتى. بۇلار ءبۇيىرى شىعىپ اس ءىشىپ كورمەگەن, يىعى ءبۇتىن كيىم كيىپ كورمەگەن, كوڭىلى تولىپ, ءماز-مەيرام بولىپ ك ۇلىپ كورمەگەن ۇرپاق ەدى. ۇنەمى جوقشىلىق پەن تارشىلىق ولاردى تومەن تۇقىرتىپ, ەڭسەلەرىن ەزىپ تۇراتىن. قولدان جاسالعان اشتىق حالىقتىڭ جارتىسىن قىرىپ, ءبىراز بولىگىن قاڭعىرتىپ جىبەرگەن. بۇلار دۇنيە ەسىگىن اشقاندا ونىڭ زاردابى ءالى تارقاماعان. ءالى دە اشقۇرساق جۇرەتىن حالىق تويا تاماق جەۋدىڭ نە ەكەنىن بىلمەي, ازعا قاناعات ەتىپ قانا جۇرە بەرەتىن. اياقتى اپىل-تاپىل باسقان شاقتارىندا حالىقتىڭ ەركىن ابدەن جانشىپ, جىگەرىن جاسى­تا­تىن جاڭا ءتاسىل تابىلىپ, «حا­لىق جاۋى» دەگەن پالە شىعادى. انە شاۋىپ كەتتى, مىنە, ءتيىپ كەتتى دەپ جاپپاي تيگەن ۇرەي ۇلكەندەردى سىبىرلاپ سويلەيتىن, جاس بالانى داۋىسىن كوتەرىپ جىلاي دا المايتىن حالگە جەتكىزدى. ودان سوعىس كەلدى. ەلدەگى قارا جۇمىستىڭ بار اۋىرتپالىعى ايەلدەر مەن بالالاردىڭ موينىنا ءتۇستى. سەن جاس ەكەنسىڭ, بۇعاناڭ ءالى قاتپاعان ەكەن دەپ اياعان ەشكىم جوق, اياق-قولىڭ ساۋ بولسا بولدى, جۇدىرىقتاي قالپىمەن الا تاڭنان قارا كەشكە دەيىن سوقا سۇيرەيتىن ابدەن قاجىعان ارىق وگىزدىڭ باسىنا قونجيتىپ قويا بەرەدى. شابان وگىزدىڭ باس ءجىبىن ءالسىز قولدارى­مەن تارتقىلاپ, كۇنى بويى شۋ-شۇۋلەۋ­مەن داۋىستارى قارلىعىپ, شىبىق ءۇيىرۋ­مەن ەكى قولى سالدىراپ قالاتىن بالالار ونىڭ ۇستىنەن تۇسكەندە, ەكى اياعى قالتىراپ, سۇيىق كوجەگە زورعا جەتىپ, سىلق تۇسەتىن... ءومىردىڭ بارلىق قيىنشىلىعىمەن تايتالاسا تۋىپ, جاعالاسىپ وسكەن سولار ءبارىبىر مىقتى بولدى. قايسىسى بولسىن ەشتەڭەدەن قايتپايتىن شەتىنەن وجەت, تاباندى, ونىڭ ۇستىنە الىمدى دا, شا­لىمدى جىگىتتەر ەدى. وجەتتىگى سول ەمەس پە, قازاقستاننىڭ ءبىر تۇكپىرىندە تۋىپ, قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىن ءبىتىرىپ, ەش­تەڭەدەن قورعالاقتاماي, اناۋ-مىناۋ ەمەس جەر ءتۇبى ماسكەۋگە وقۋ ىزدەپ بارعاندارى. تارازداعى جامبىل اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەپ-ينتەرناتىن 1950 جىلى بىتىرگەن ءبىر توپ بالا, ىشىندە قاراتاي تۇرىسوۆتان باسقا شەرحان مۇرتازا مەن شوتا ءۋاليحانوۆ  بار,  جەرى سۋىق, الىس ءارى جات ماسكەۋىڭنىڭ تورىنەن ءبىر-اق شىعىپ, ءبارى دە وقۋعا تۇسەدى. ول كەزدىڭ قيىنشىلىعى تۇگىل بەرتىن, جايماشۋاق جىلدار بولعاندا دا بۇلاي توپتالىپ بارىپ, ماسكەۋدىڭ وقۋىنا توعىتىلىپ ءتۇسۋ دەگەن سيرەك وقيعا بولاتىن. ال قايسار ۇرپاق سوعىستان كەيىنگى قيىن­شىلىقتاردى, جوقشىلىقتى كوزگە  ىلمەي, بۇرىن اۋىلدان شىعىپ كورمەسە دە استانانىڭ تورىنەن ءبىر-اق شىعادى. سول جىلدارى قازاقستاننىڭ باسقا تۇكپىر­لەرىنەن «ماسكەۋدى باعىندىرعاندار» ارا­سىندا قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى كا­كىمبەك سالىقوۆ تا بولىپ, ول استانانىڭ ءتۇستى مەتالل جانە التىن ينستيتۋتىنان ءبىر-اق شىعىپتى. ال قاراتاي تۇرىسوۆ سەرگو وردجونيكيدزە اتىنداعى گەولو­گيالىق-بارلاۋ ينستيتۋتىنا تۇسەدى. وسى ينستيتۋت قابىرعاسىندا قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ بولاشاق ومىرىنە كوزقاراسى بەكەم قالىپتاستى. ول ءوز ماماندىعىن ءسۇيىپ قانا قويعان جوق, وسى سالانىڭ بىلىكتى ماماندارىنىڭ ءبىرى بولدى. ءوزىن وقىتقان الەكسەي بوگدانوۆ, پەتر زاحاروۆ, ميحايل مۋراتوۆ سىندى پروفەسسور-ۇستازدارىن ول ءومىر بويى ۇمىتپاي, ەسىمدەرىن ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ ءجۇردى.  «سوعىستان كەيىنگى ۇرپاقتىڭ گەولوگياعا بەت الۋى – الەمدىك ماسشتابتاعى اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ قازاقستانداعى جەر استى قازبا بايلىقتارىن دۇنيە­جۇزىلىك ارەناعا شىعارعان ەڭبەگىنە تىكەلەي بايلانىستى» دەپ ءوزىنىڭ ءبىر سۇح­باتىندا قارەكەڭ گەولوگياعا كەلۋ سەبەبىن اشۋمەن قاتار, ساتباەۆتىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىنە دە باس يەتىندىگىن ايتىپ كەتەدى. («اراي» جۋرنالى, №№3-4, 1994 جىل). وسى سۇحباتىندا ارقاشاندا تۋرا ءسوي­لەيتىن, ويىن اشىق تا بۇكپەسىز ايتا بىلەتىن قاراكەڭ: «گەولوگ بولۋ – قيامەتتىڭ قيامەتى. دۇنيەدە 3 مىڭ ءتۇرلى مينەرالدار بار. ءاربىر تاستىڭ قۇرامىنداعى مي­نەرالداردى «وقىپ» زەرتتەپ, جەر قوي­نىندا قانداي كەن جاسىرىنىپ جاتقانىن ءدال ءبىلۋ كەرەك... ارقاڭدا دورباڭ... قو­لىڭدا بالعا-قايلاڭ... دورباڭ تولى تاس. قۋ دالانى كەزىپ بارا جاتقان گەولوگ وسىنداي كۇن كەشەدى. كۇنى بويى تاستارمەن سويلەسەدى. قازىر دە تاۋ جوتالارىن, تاۋ مەن تاستى كورسەم بولدى, سولاي قاراي بۇرىلىپ كەتكىم كەلەدى», دەيدى قارەكەڭ. قاراتاي تۇرىسوۆ ورتالىق قازاق­ستان­نىڭ كەندى ايماقتارىنىڭ گەولوگيا­لىق كارتاسىن جاساۋ ىسىنە سەگىز جىل بويى ۇلەس قوستى. كوكتاسجال كەن ورنىن العاشقى اشۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. ودان قاراجول, قاراعايلى, جايرەم, بەت­پاقدالانىڭ تاۋ-تاسىن كەزىپ, جاڭا كەن ورىندارىن ىزدەدى. وسى ەڭبەگى ەسكەرىلىپ,  «قا­زاقستاننىڭ قۇرمەتتى كەن بارلاۋ­شىسى» اتا­عىن دا الدى. گەو­في­زي­كالىق ەكسپە­دي­تسيانىڭ پارتيا باس­تى­عى بولعان ول وسى جىل­دارى باسقا­رۋ جۇمى­سىنا يكەمدى, حالىقپەن ءتىل تابىسا الاتىن قابى­لەتى دە زور ەكەنىن كور­سەتتى. قىزى­عى مەن قيى­نى كوپ بۇل جىلداردى ارتىنان ول ۇنەمى ساعى­نىشپەن ەسكە الاتىن. حرۋششەۆتىڭ تۇسىندا پارتيانىڭ باسقارۋ قۇ­رى­لىمىن  ونەركاسىپتىك جانە اۋىل شارۋاشى­لىقتىق دەپ ەكىگە ءبولىپ تاستاعان ەدى. قارەكەڭ­دەر­دىڭ اعادىر ەكسپە­دي­تسياسى اق­شاتاۋ ونەركاسىپتىك اۋكو­مى­نا قاراي­تىن. ۇزاتپاي گەولوگتى اۋدان­دىق پارتيا­لىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ ءتور­اعالىعىنا سايلادى. بىراق ونىڭ بويىنا سىيماعان قۋاتى كەڭسەدە وتىرىپ, قاعاز توڭكەرىس­تىرۋگە قاناعاتتانباي, قيىن دا كۇردەلى ىستەرگە ۇمتىلاتىن. وسىنى باسقارۋ سالا­سىن­داعى قىزمەتكەرلەر دە سەزگەن بولۋى كەرەك, كوپ كەشىكتىرمەي ق.تۇرىسوۆ قارا­جال قالالىق پارتكومىنىڭ اۋەلى ەكىنشى, 3-4 ايدان كەيىن ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلاندى. وسى قىزمەتتە التى جىل ەڭبەك ەتكەن قاراتاي تۇرىسوۆ قازاقستاندى تەك شيكىزات بازاسى رەتىندە قالدىرۋدى كوزدەيتىن ورتالىقتىڭ ارەكەتىنە ىشتەي قاتتى قىن­جىلاتىن. «قاراجال بوي كوتەرگەن كۇن­نەن باستاپ, وركەن جايعانعا دەيىن مەن ونىڭ باسى-قاسىندا بولدىم. ونىڭ كەنىشى شيكىزاتتى جان-جاققا جونەلتىپ-اق جاتتى. بىراق قايتارىم از بولدى. ءتۇپ­كىلىكتى ءونىم شىعارۋعا قول جەتكىزبەگەننەن كەيىن, شيكىزات ارزانعا كەتىپ جاتتى» دەپ ارتىنان ول قينالىپ ەسكە الاتىن. («الماتى اقشامى», 2 اقپان 1994 جىل). قارەكەڭنىڭ گەولوگ ماماندىعى پارتيا قىزمەتىندە دە ءوز پايداسىن بەردى. ول قاراجالداعى تەمىر-مارگانەتس كومبي­ناتى­نىڭ دامۋىنا, جايرەم پوليمەتالل كەن ورنىنىڭ اشىلۋىنا بىلىكتى ۇلەسىن قوسىپ وتىردى. سونىمەن بىرگە, قالاداعى بالاباقشالار, مادەنيەت ءۇيى, مەكتەپ, جازعى پارك, بىرنەشە تۇرعىن ۇيلەر قارەكەڭنىڭ كەزىندە كوتەرىلگەن قۇرى­لىستار. تۇرىسوۆتىڭ كىشىپەيىل, كوپشىل مىنەزدەرىن قاراجالدىقتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسكە الىپ وتىرادى ەكەن. كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى كامال ءمۋسيننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ول كەيىن دە جەزقازعان جاققا جولى تۇسسە قا­راجالعا سوقپاي كەتپەگەن. ال قاراجالعا كەلسە شاحتاعا دا ءتۇسىپ, قاراپايىم حا­لىق­پەن جولىعۋدى ەشقاشان ۇمىتپاعان. 1971 جىلى قارەكەڭ قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنە قىزمەتكە الىنادى. وسىنىڭ وزىنەن ونىڭ رەسپۋبليكالىق كولەمدە كوزگە ءتۇسىپ, ىسكەرلىك قابىلەتىن, كىسىلىك, كىشىلىك كەلبەتىن تانىتقاندىعىن تانۋعا بولادى. قالاي دەسە دە ول كەزدەگى بيلىك ادامنىڭ قاسيەتى مەن قابىلەتىنە ۇلكەن كوڭىل بولەتىن ەدى عوي. 1974 جىلى قاراتاي تۇرىسوۆ جاڭا­دان اشىلعان تورعاي وبلىسىنىڭ پارتكوم حاتشىلارىنىڭ ءبىرى بولادى. ورتا­لىق كوميتەتتىڭ كادر ماسەلەسىنە قاتتى كو­ڭىل ءبولىپ, ولاردىڭ قابىلەتتەرىن ورىن­دى پايدالانا ءبىلۋىنىڭ ءبىر مىسالى وسى تورعاي وبلىسىنان كورىندى. وندا بارىپ وبلىستى اشقان جانە ونىڭ ەكونومي­كاسىن كوتەرگەن ازاماتتاردىڭ ءبارى دە ارتىنان «تورعايدىڭ توپجارعاندارى» اتانىپ, ەلىمىزگە اتى شىققان تۇلعالار بولدى. سول ساقان قۇسايىنوۆ, ماقتاي ساعديەۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ, ەۆگەني باش­ماكوۆتاردىڭ قاتارىندا جارىق جۇل­دىز­داي بولىپ قاراتاي تۇرىسوۆ تا جۇرگەن ەدى. تورعايدىڭ سول جىلدارداعى وسكەنىن تەك تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى استانانىڭ وسۋىمەن عانا سالىستىرۋعا بولاتىن شىعار.  1970 جىلى 13 مىڭ عانا تۇرعىنى بار ارقالىق قالاسى ازداعان جىلدا 80 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار ءىرى قالاعا اينالدى. 1971-80 جىلدارداعى تورعايداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ قارقىنى رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتەن ەكى ەسە ارتىق بولدى. ال تاۋ-كەن وندىرىسىندە  بوكسيت قورىنىڭ جاڭا كوزدەرىن اشۋ, قوڭىر كومىردىڭ نەگىزىندە ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ, تەمىر كەندەرىن يگەرۋ ءۇشىن ەسىلدە مەتاللۋرگيا زاۋىتىن تۇرعىزۋ سياقتى الىپ جۇمىس­تاردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ قاراتاي تۇرى­سوۆ ءجۇردى. تورعايداعى تولىمدى ەڭبەك قىزۋ ءجۇ­رىپ جاتقان ءبىر تۇستا, 1978 جىلى قارە­كەڭدى وكىمەت كسرو مينيسترلەر كەڭە­سىنىڭ جانىنان بۇرىنعى ءبىلىم جەتىلدىرۋ ينستي­تۋ­تىنىڭ نەگىزىندە جا­ڭا­دان اشىل­عان 2 جىل­دىق حالىق شارۋا­شى­لىعى اكا­دەمياسىنا وقۋ­عا جىبەردى. بۇل شا­رۋا­شىلىق باسشىلارى­نىڭ ەڭ جوعارعى بۋىنى ءۇشىن ارنايى اشىلعان وقۋ ورنى بولاتىن. وندا نارىقتىق قاتىناس­تار­دىڭ نەگىزگى قاعيدات­تارى دا تانىستىرىلىپ, كا­سىپورىن باسشىلارى­نىڭ ەركىندىگىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى تۇبەگەيلى قا­راستىرىلاتىن ەدى. سا­باقتاردا جوسپارلى-نارىقتىق ەكونوميكا­نىڭ ۇتىمدى تۇستارى اشىپ كورسەتىلدى. بۇل ارتىنان كسرو اۋما­عىن­دا الەۋ­مەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق ۇلكەن داع­دارىسقا ۇشىراتقان ستي­حيالى رىنوك پەن مەملەكەتتىڭ ەكو­نوميكانى باسقارۋدان مۇلدە ىعىس­تىرىلۋىنا جول بەرگەن نەوليبەرالدىق رەفورمالارعا قاراعاندا, الدەقايدا ءتيىمدى ادىستەر ەدى. وسى جولمەن نارىقتى ەنگىزگەن قىتاي مەن ۆەتنامدا ول ءوزىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن ءىس جۇزىندە كورسەتتى. اكادەمياعا تەوريالىق ەكونوميكادان ەسىمدەرى بۇكىل الەمگە تانىمال بولعان ا.اگانبەگيان, ن.مەلنيكوۆ, ن.نەكراسوۆ سەكىلدى اكادەميكتەر ساباق بەردى. قارەكەڭ ولارمەن تىعىز قارىم-قاتىناسىن ەشقا­شان ۇزبەگەن. وسىندا العان ءبىلىمدى ول ارتىنان, تاۋەلسىز قازاقستانداعى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولعانداعى قىزمەتىندە ورىندى پايدالانا ءبىلدى. وسى قىزمەتىندە ءجۇرىپ ەلدى نارىققا ءوت­كى­زۋدىڭ جولدارىن جاساعان ەكونو­مي­كا­لىق رەفورمالار جونىندەگى رەسپۋبلي­كالىق كوميسسيانى باسقارعاندا ماسكەۋ­لىك ۇستازدارىنىڭ اقىل-كەڭەسىن الىپ وتىرعان. اكادەميانى اياقتاعان سوڭ ق.تۇرىسوۆ كوكپ وك جانىنداعى قوعامدىق عى­لىمدار اكادەمياسىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, ەلگە ورالدى. الدىن الا ايتا كەتەيىك, 1993 جىلى ول دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعاندا دا اكادەمياداعى ۇستازدارى عىلىمي جەتەكشىلىك جاساعان. اكادەميادان سوڭ از ۋاقىت تاۋ-كەن جۇمىستارىنداعى تەحنيكالىق قاۋىپسىز­دىكتى ساقتاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميتەتتىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىن­دالعان ق.تۇرىسوۆ 1981 جىلى قازاقستان كاسىپوداقتارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىز­مەتىنە سايلاندى. جاڭا ورىن, جاڭا قىز­مەت بولسا دا بۇل سالا قارەكەڭە ءالمي­ساقتان تانىس ەدى. ويتكەنى, ول قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا ەجەل­دەن بەيىل بولاتىن. بىراق پارتيا 1984 جىلى ونى قايتادان وزىنە تارتىپ, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتور­اعاسى بولىپ تاعايىندالعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورنىنا وك ونەركاسىپ سا­لاسىن باقىلايتىن حاتشىسى ەتىپ سايلايدى. بۇل – گورباچەۆتىڭ وكىمەت باسىنا كەلۋىمەن كسرو قولاستىندا تۋىنداعان ۇلى وزگەرىستەردىڭ تۋىنا ءدوپ كەلگەن شاق بولاتىن. ونىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – رەس­پۋبليكالاردىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋىنا مولىراق ەرىك بەرۋمەن قاتار, بيلىكتىڭ بارلىق ورتالىق اپپاراتتارىنا رەسپۋبليكا وكىلدەرىن جاپپاي تارتۋ قولعا الىنىپ جاتقان. وسى ءۇردىستىڭ اسەرىمەن كاسىپوداقتاردىڭ بۇكىلوداقتىق ورتالىق كەڭەسىنە (كبوك) ۇلتتىق رەسپۋب­لي­كالاردىڭ بىرىنەن حاتشى سايلاۋ كەرەك بولعاندا, تاڭداۋ قاراتاي تۇرىسوۆقا ءتۇ­سەدى. ءسويتىپ, ول 1986 جىلدىڭ كوك­تەمىندە ءۇشىنشى رەت ماسكەۋگە ورالادى. كاسىپوداق قايتا قۇرۋدىڭ كەزىندە بارلىق سالاعا باتىل ارالاسىپ, بۇرىن­عى­داي پارتيانىڭ كولەڭكەسىندە ەمەس, بەلسەندى ارەكەت ەتكەن قوعامدىق ۇيىم بولدى. قارەكەڭ كسرو مينيسترلەر كە­ڭەسى تورالقاسىنىڭ ن.رىجكوۆ وتكىزگەن بارلىق وتىرىستارىنا قاتىسىپ, ۇلى دەرجاۆانىڭ ۇلكەن ساياساتىنىڭ قالاي جاسالاتىنىن كوزىممەن كوردىم دەپ ەسكە الادى. «1989 جىلى مۇنداي وتىرىستار كۇن­دە وتكىزىلەتىن, بىراق ەلدەگى ەكونو­ميكالىق جاعدايدى وڭالتۋ مۇمكىن بول­مادى. الەۋمەتتىك كيكىلجىڭدەر بارلىق سالادا, سونىڭ ىشىندە كومىر ونەر­كاسىبىندە ءجيى بۇرق ەتىپ تۇردى. ماعان ەلدىڭ بارلىق ايماقتارىندا بولىپ تۇراتىن سونداي كيكىلجىڭدەردى رەتتەۋ كوميسسيالارىنا قاتىسۋعا تۋرا كەلدى» دەيدى ول. وسى قىزمەتتە جۇرگەندە ول ا.گرومىكو, س.شالاەۆ, گ.ياناەۆ, ل.ابالكين, ۆ.پاۆلوۆ, گ.ياۆلينسكي, ۆ.چەرنومىردين سەكىلدى بەلگىلى تۇلعالارمەن تىعىز ارالاسقان. اقش, يەمەن, برازيليا, كۋبا جانە ت.ب. ونداعان شەتەلدەردە بولعان. 1987 جىلى كسرو دەلەگاتسياسىن باستاپ بارىپ, بۇۇ باس اسسام­بلەيا­سىنىڭ 42 سەسسياسىنىڭ  مىنبەرىنە دە كوتەرىلىپ, حالىقارالىق بەيبىتشىلىك جىلىنىڭ اياق­تالۋىنا وراي ءسوز سويلەگەنى دە بار. 1991 جىلى قاراتاي تۇرى­سوۆ ەلگە ورالىپ, ۇكىمەت باس­شىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمە­تىنە تاعايىندالادى. مۇندا ول, جوعارىدا ايتقانىمىزداي ەكو­نو­ميكالىق سالانى باقىلاپ, جاڭا رەفورمالار ەنگىزۋدىڭ با­سىندا بولدى. ودان كەيىن قا­رە­كەڭ تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى, ورتالىق سايلاۋ كوميس­سيا­سىنىڭ ءتور­اعا­سى سەكىلدى قىز­مەت­تەر دە اتقاردى. قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ تاۋەل­سىز قا­زاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا سىڭىرگەن زور ەڭ­بەگى – 1995 جىلى ساي­لانىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن 9 جىل بويى اتقارعان ءماجىلىس دەپۋتاتى قىز­مەتىندە دە ايقىن كورىندى. مۇندا ول بيۋدجەت جانە قارجى كوميتەتىنىڭ ءۇزىلىسسىز ءتور­اعاسى بولدى. دەپۋتاتتاردىڭ ال­دىندا ەلىمىزدى ەكونوميكالىق تىعى­رىق­تان شىعارۋعا جانە ودان ءارى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭ جوبالارىن قابىلداۋ مىندەتى تۇردى. وسى جەردە قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ بيلىكتىڭ بارلىق باسقارۋ ساتىلارىنان وتكەن ومىرلىك مول تاجىريبەسى, زور ءبىلىمى, سونىمەن قاتار بولاشاقتى بولجاي بىلەتىن كورەگەندىگى ءوزىنىڭ پايداسىن كورسەتتى. قارەكەڭ دەپۋتات بولعان توعىز جىلدا ءماجىلىس مىڭنان استام زاڭ قابىلداعان ەكەن, سونىڭ 60 پايىزدان استامى ەكونوميكا سالاسىنا قاتىستى بولعان. بيۋدجەت ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن, ورىندالۋ تەتىگىن قالىپتاستىرادى. «قارەكەڭ مامان ءارى مەملەكەتتىك تۇرعىدان قارايتىن ازامات رەتىندە جىلدا قابىلداناتىن بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءار سالانىڭ دامۋىنا دۇرىس پايدالانىپ, ەكونو­ميكانىڭ شەشۋشى باعىتتارىنا جۇمسالۋ كەرەكتىگىن قاتاڭ قاداعالاۋشى ەدى» دەپ ەسكە الادى ارىپتەسى, ارتىنان ونىڭ ورنىنا كوميتەت توراعاسى بولعان اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ.  ۇكىمەتتىڭ ءبىر قايناۋى ىشىندە بولعان زاڭ جوبالارى دا ق.تۇرىسوۆتىڭ سۇزگىسىنەن وتپەي, پارلامەنتتەن تالاي رەت قايتارىلعان. سون­دىقتان «ۇكىمەت مۇشەلەرى: «باسقالارى اڭعارماسا دا قاراتاي تۇرىس ۇلى اڭ­عارىپ وتىر عوي» دەپ قوبالجيتىندارى ايقىن بايقالىپ تۇراتىن ەدى» دەيدى تاعى ءبىر ارىپتەسى ءا.كەكىلباي ۇلى. بىردە پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قارەكەڭ: «مى ي ناشي دەتي پەم ۆودۋ, لەچەنيە وت پوسلەدستۆي ۋپوترەبلەنيا كوتوروي ني ودين بيۋدجەت نە ۆىدەرجيت» دەگەن ەكەن. وسى ءسوز قامشى بولىپ كوپ ۇزاماي «تازا اۋىز سۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانادى.  مۇنداي, بۇكىل ەل ءۇشىن شەشۋشى ماڭىزى بولعان مىسالداردى ونداپ ەمەس, جۇزدەپ كەلتىرۋگە بولادى. 2004 جىلى 70-تەن جاڭا عانا اسقان شاعىندا قاراتاي تۇرىسوۆ ومىردەن وتكەندە قايعىرماعان قازاق بالاسى جوق شىعار. «جامان ادام كەتسە – دۇنيە كەڭىپ قالادى, جاقسى ادام وتسە – دۇنيە كەمىپ قالادى» دەگەندەي, ءيسى قازاقتىڭ ەڭسەسى ءبىر ءسات ءتۇسىپ, ەسىل ەرىن ولدىگە قيماي ەزىلىپ تۇردى. ارتىندا قالعان جارى اسكەرگۇل جامبايقىزى مەن بالالارىنا ءبارى دە وزەگى ورتەنگەن كوڭىلمەن قايعىلارىنا ورتاقتاستىق ءبىلدىردى. قارەكەڭنىڭ ەل-جۇرتى ونىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋدىڭ شارالارىن دا جا­سادى. تۇرعان ۇيىنە مەموريالدىق ەس­كەرت­كىش-تاقتا ورناتىلدى. تاۋ-كەن عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا, الماتى­داعى تەح­نيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فاكۋلتەتىنە تۇرىسوۆ ەسىمى بەرىلدى. «عيبراتتى عۇ­مىر» ايدارىمەن جاندار كارىباي ۇلى مەن تولەن قاۋپىنباەۆ «تۇلعا» اتتى كىتاپ شىعاردى. 2009 جىلى مارقۇمنىڭ 75 جىلدىعىنا ارناپ ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ العىسوزىمەن ساۋىت­بەك ابدراحمانوۆ زامان­داس­تا­رى, ءارىپ­­تەستەرى, شاكىرتتەرى, تۋىس­تا­رى­نىڭ ەستەلىكتەرىنەن تۇراتىن «ازا­مات» اتتى جيناق قۇراس­تى­رىپ شى­عار­دى. «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ءول­مەي­دى» دەگەن سول. جاقسىباي سامرات.