تابىس تاسىعاندا كومەك تە كوبەيەدى

بەتەگە مەن بوز جۋساندى كۇرتى وڭىرىندە 1931 جىلى تۇركىسىب تەمىر جولى سالىنعاندا ۇزىناعاش ستانساسى دەگەن اتاۋمەن العاشقى اۋىلدىڭ ىرگەتاسى قالانىپتى. وسى تۇستا تەمىرجول سەلولىق وكرۋگى قۇرىلىپ, بولات جول تالاي تاريحي وقيعالاردىڭ باستاۋىنا اينالعان. ادەتتە, تەمىرجولعا جاقىن ور­نا­لاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ تۇر­مىس-تىرشىلىككە اكەلەتىن وزىندىك ار­تىقشىلىقتارى بولادى. ماسە­لەن, وسى مەكەننەن 1951 جىلى اس­تىق قابىلداۋ كاسىپورنى سالىنسا, 1962 جىلى «كۇرتى» قوي كەڭشارى قۇرىلعان. اۋىلدىڭ كوركىن كەلتىرگەن تۇرعىن ۇيلەر, اۋرۋحانا, كىتاپحانا, پوشتا, تاعى باسقا حالىققا قىزمەت قورسەتەتىن ورىندار وسى كەز­دە سالىنىپ, حالىق كوپتەپ قو­نىس­تانا باستاپتى. قايتا قۇرۋ جىلدارى كەڭشار نارىقتىڭ وتپەلى كەزەڭىندە باسقا قۇرىلىمدار ءتارىزدى تۇرالاپ قال­ما­دى. جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە شارۋا­شى­لىقتىڭ مال-مۇلكىن تا­لان-تا­را­جعا تۇسىرمەي, ساقتادى. بۇل شارۋاشىلىق جۇمىسشى­لارى­نىڭ عانا ەمەس, جالپى ەلدى مەكەن تۇر­عىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن ءتو­مەن­دەتپەۋگە, الەۋمەتتىك, مادەني سالا­عا جاندى قولداۋ كورسەتۋگە ءمۇم­كىندىك جاسادى. وتپەلى كەزەڭدە ەلدى مەكەندەگى جالعىز اۋرۋحاناعا جابىلىپ قالۋ قاۋپى ءتوندى. سول كەزدە سەرىكتەستىك مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە شارۋا­شى­لىق ەسەبىنەن ايلىق تولەپ, اۆتوكولىك ساتىپ اپەردى. بۇل جايلى اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى جانات مۇساەۆا باستاعان اق حالاتتى ابزال جاندار سول ءبىر قيىن كەزدى ۇمىت­پاي ريزاشىلىقپەن ەسكە الادى. حالىقتى يماندىلىققا ۇيىتقان اللانىڭ ءۇيى دە شارۋاشىلىق ەسەبىنەن كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. الەۋ­مەتتىك جاعىنان جەتكىلىكسىز قام­تىل­عان وتباسىلارى ازىق-ءتۇ­لىك­پەن, مال ازىعىنا قاجەتتى جەم-شوپپەن تۇراقتى قامتىلدى. قايتا قۇرۋ كەزىندە قوي باسى 90 مىڭ باسقا جەتىپ, جىلىنا مەملەكەتكە 150 تونناعا دەيىن ساپالى ءجۇن تاپسىرىلىپتى. تۇرعىن ءۇي باع­دار­لا­ماسىمەن ءۇش جىلدا 130 وتباسى جاڭا باسپانالى بولعان. ومىردەگى ءوز­گەرىس­تەرگە بايلانىستى «كۇرتى» قوي كەڭ­شارى­نىڭ اتاۋى «ر-كۇرتى» ءوندى­رىس­تىك كووپەراتيۆى, كەيىننەن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك بو­لىپ وزگەرگەن. حالىقتى جۇ­مىس­پەن قامتۋ شارۋاشىلىق ەنشىسىندە بولعان­دىق­تان نان پىسىرەتىن, ماكارون ءونىم­دەرىن شىعارا­تىن, ۇن تارتاتىن ديىرمەن سالىنىپ, تەرى ءوڭ­دەپ, تون تىگەتىن تسەحتار اشىلعان. قيىندىققا قاراماستان كوشەلەر جوندەلىپ, جولدارعا اسفالت توسەلگەن. جىل وتكەن سايىن شارۋا­شى­لىق ەكونوميكاسى نىعايىپ, كۇرتى­لىك­تەردىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنىمدەرى بەكي ءتۇستى. ەگىستىك القابى قۇنار­لى, ءارى ءتورت ت ۇلىك مال وسىرۋگە قولايلى سايىن دالادا قىزۋ ەڭبەك قانات جايىپ, شارۋاشىلىقتىڭ تا­بىسى دۇركىرەدى. ۇزىناعاش ستانساسى كەيىننەن قازىبەك بەك اتاۋىنا يە بولدى. بۇل كۇندەرى شارۋاشىلىق 60127 گەكتار جەردى ءتيىمدى پايدالانىپ, ەگىستىكتىڭ بەرەرىن ارتتىرۋعا كوڭىل بولگەن. اعىمداعى جىلى 1800 گەك­تارعا بيداي, 2500 گەكتارعا ەكپە­شوپ, 450 گەكتارعا جوڭىشقا ەگىلىپ, مول ءونىم الىنىپتى. قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى 30 000 باس قويىن وسىرۋگە مەملەكەتتەن 8 ملن. تەڭگە سۋبسيديا العان. سونداي-اق, شارۋا­شىلىق جۇننەن 26 ملن. تەڭگە, قوي ساتۋدان 40 ملن. تەڭگە تابىس تاۋىپ, ۇجىمداعى ەكى جۇزدەن استام ادام­نىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسار­تۋعا مۇمكىندىك جاسالعان. ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋلارىنداعى جاس ۇر­پاققا باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىم بەرۋ ىسىنە دە سەرىكتەستىك وزىندىك ۇلەسىن قوسۋدا. قازاق ۇلتتىق اگروۋنيۆەرسيتەتىندە شارۋاشىلىققا قاجەتتى ماماندىقتارعا 4 شوپان بالاسى تەگىن وقىتىلىپ, ءوز ەسەپتەرىنەن 2 ملن. تەڭگە تولەپ كەلەدى. ماسەلەن, ءا.قۇدايبەرگەنوۆ مالدارىگەرى, ا.تاتىباەۆ ەكونوميست, ە.ابدىكەرىموۆ زووتەحنيك, ە.بالاپانوۆ ينجەنەر-مەحانيك ماماندىعىنا وقىتىلسا, جامبىل اۋداندىق كاسىبي ليتسەيدە 8 جاس مەحانيزاتور ماماندىعىنا تەگىن وقىتىلۋدا. سونداي-اق, جۇ­مىس­قا كەلگەن جاس مامانداردى تۇر­عىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسە­لەسى وڭ شەشىلۋدە. اتاپ ايت­قان­دا, ك.اتاشەۆ, ا.ابدىكەرىموۆ, ا.ءومىر­اليەۆ, ت.ماقايعا ءۇي ساتىپ الىنسا, ت.جانتاسوۆ پەن ت.ەسكەلوۆكە تۇر­عىن ءۇي سالىنىپ, تۇر­مىستىق قا­جەت­تىلىكتەرى شەشىمىن تاپقان. بيىلعى قاراشا ايىندا سەرىكتەستىك 50 جىلدىق مەرەيتويىن كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتتى. وسى كۇنى شا­رۋا­شىلىق دەمەۋشىلىگىمەن جۇزەگە اسقان كوپتەگەن شارالار جالعاسىن تاپتى. ورتالىق كوشەدەگى تۇرعىن ۇيلەر كۇردەلى جوندەۋدەن وتسە, باس­قا دا جۇمىستاردىڭ تياناعى كەل­تىرىلگەنىنە كوپشىلىك ريزا. ۇجىم تاسقىن كەزىندە قينالعان قىزى­ل­اعاش­تىقتارعا دا قارجىلاي كومەك كور­سەت­تى. كەيبىر وتباسىلارىنىڭ ال­دى­نا جىلقى, سيىر, قوي سالدى. مۇن­­داي دەمەۋشىلىك شارالارى ۇنەمى جالعاسۋدا. وقىرمان قاۋىم قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ حالقىمىزدىڭ با­سى­نان وتكەن قيىن-قىستاۋ ساتتەرىن باياندايتىن «ءتۇپ-تۇقياننان وزىمە شەيىن» كىتابىنداعى تاۋاسار بي ماتاي ۇلىن دا,  جاۋجۇرەك ۇرپاق­تارى قاسقارى مەن مولداباي با­تىر­مەن دە جاقسى تانىس بولۋى ءتيىس. قاسقارى باتىردىڭ تۋعانىنا 300 جىل تولۋىنا وراي قۇرىلعان «تاۋاسار» قوعامدىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسقار نۇعىمانوۆ باس­تا­عان تۇرسىنحان, الماتبەك, تاعى باسقا ۇرپاقتارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەلگىسى رەتىندە كۇرتىلىكتەرگە ءتورت تاراپقا قاراعان ەسكەرتكىشتى سىيعا تارتتى. ونىڭ ءار قىرىندا تاۋاسار بي مەن ۇرپاقتارى – قازىبەك بەك, قاسقارى, مولداباي باتىرلاردىڭ بەينەسى كەسكىندەلگەن. قازىبەك بەك بەكەتىندە اۋىل ازاماتتارىنىڭ اتسالىسۋىمەن ابىز اتا قۇرتقا ءتاۋىپ اتىنداعى ايشىق­تى كۇمبەزى كوك تىرەگەن اللانىڭ ءۇيى دە اشىلدى. مۇنىڭ ءوزى حال­قى­مىزدىڭ ءداستۇرلى ءدىنىن ۇستانىپ, جاستاردىڭ تەرىس اعىمدارعا ەر­مەۋى­نىڭ الدىن الۋعا نەگىز بول­عا­نىن ايتا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق. ەلۋ جىلدا جاڭارعان ۇجىمنىڭ تابىسى تاسىپ, ىنتىماعى جاراسا تۇسۋدە. جانە ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە شارۋاشىلىقتىڭ تابىسى تاسىعان سايىن الەۋمەتتىك, مادەني سالاعا, جەتكىلىكسىز قامتىلعان وت­با­سىلارىنا كورسەتەتىن دەمەۋشىلىگى دە قوماقتى بولىپ وتىر. بۇل جومارتتىق ءالى دە جالعاسادى, دەيدى اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتىنىڭ باسشىسى س.ەركىنباي ۇلى. قاراشا ايىندا قازىبەك بەك بەكەتىندە «بالاۋسا» بالالار باق­شا­سى تاعى دا بۇلدىرشىندەر يگىلىگىنە بەرىلدى. ال, كۇردەلى جوندەۋ­دەن وتكەن مادەنيەت ۇيىندە اۋىل­شارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋدە جاقسى تابىستارعا جەتكەن «ر-كۇرتى» اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتى اتانعان ۇجىمنىڭ تولاعاي تابىسى اڭگىمە­گە ارقاۋ بولدى. ىرگەلى شارۋا­شى­لىق بۇگىنگى عىلىمنىڭ دامۋىنا سۇيەنىپ, قازاق مال شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى عالىمدارىمەن جاندى بايلانىس ورناتقان. وسىلايشا ءتورت ت ۇلىكتى اسىلداندىرۋ ارقىلى ونىڭ ءونىمدى­لىگىن ارتتىرۋ كوزدەلۋدە. دەمەك, تا­بىس تاسىعان سايىن حالىق­تىڭ الەۋ­مەت­تىك جاعدايىنا نازار اۋدارۋعا تىڭ بەتبۇرىس جاسالاتىن بولادى. كۇمىسجان بايجان. الماتى وبلىسى.