پارتيالاردىڭ يىقتىسى, حالىققا سۇيىكتىسى قايسى؟

كەشە الماتىدا مەملەكەتتىك جانە تاۋەلسىز تالداۋ قۇرى­لىم­دارىنىڭ جەتەكشى ساراپشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن «قازاق­ستان­نىڭ ساياسي پارتيالارى: سايلاۋعا ارنالعان كۇن ءتارتىبى» اتتى ءدوڭ­گە­لەك ۇستەل ءوتتى. باق جانە الماتى قالاسىنداعى الدىڭعى قا­تار­لى جوعارى وقۋ ورىندارى وكىلدەرى قاتىسقان جيىندا ساراپ­شى­لار ءسوز الىپ, سايلاۋ دوداسىنداعى ساياسي پارتيالاردىڭ ارەكەتىنە باعاسىن بەردى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جا­نىن­داعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا وتكەن دوڭگەلەك ءۇس­تەل­دىڭ جۇمىسى مەن ماڭىزدىلىعى الداعى پارلامەنتتىك سايلاۋمەن بايلانىستى بولدى. سوڭعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ پار­تيا­لىق-ساياسي كەڭىستىگىندە بەلسەندىلىك بايقالىپ, پارلامەنتتىك ساي­لاۋ­عا دايىندىق ءجۇرىپ جاتقانى بەل­گىلى. جاڭا تۇلعالار, ساياسي پارتيالار جانە قوعامدىق-ساياسي بىرلەستىكتەر حالىق اراسىندا وزدەرىن تانىتىپ, كوزگە ىلىگۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋدا. قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان جاعداي, جاڭا يدەولوگەمالاردىڭ تۋ­ىنداۋى ساياسي پارتيالاردىڭ حا­لىقپەن بۇرىنعىدان دا جاقىن جۇ­مىس ىستەۋىن جانە قوعامنىڭ ما­ڭىز­دى ماسەلەلەرىن شەشۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. زاماننىڭ جاڭا تالاپتارى مەن قاۋىپ-قاتەرلەرى ولارعا ءتيىستى جاۋاپ قايتارا الاتىن, ساپالىق تۇر­عىدان العاندا, جاڭا پارلا­مەنت­تىڭ قالىپتاسۋ قاجەتتىلىگىن مەڭزەيدى. اتا زاڭىمىزعا 2007 جىلى ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلارعا سايكەس, بىرپارتيالىق پارلامەنتتىڭ قالىپ­تاسۋى الىنىپ تاستالدى. سايلاۋ قو­رىتىندىسى بويىنشا ەكىنشى ورىنعا ىلىككەن پارتيا پارلامەنتتەگى وكىلەتتىلىككە قول جەتكىزەدى. بۇل زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ يكەمدى ءارى ماسەلە شەشىمىن ىزدەۋدە شاپ­شاڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى­عان وراي ءاربىر ساياسي پارتيانىڭ جەڭىسكە جەتۋ ىقتيمالدىلىعىن زەرتتەۋ ماڭىزدى. ويتكەنى, الداعى سايلاۋدىڭ قىزىعۋشىلىق تۋدىرا الاتىن تۇستارىنىڭ ءبىرى – قاي پارتيا ەكىنشى ورىنعا قول جەتكىزەتىندىگىندە بولىپ تۇر. سونىمەن ساراپشىلار نە دەيدى؟ ولاردىڭ ايتۋىنشا, ساياسي پارتيالار سايلاۋشىلاردان قولداۋ تابۋ ءۇشىن سايلاۋ ناۋقانىندا عانا ەمەس, بارلىق ۋاقىتتا قارقىندى جۇ­مىس جۇرگىزۋى كەرەك. ماسەلەن, قازاقستان گۋمانيتارلىق ساياسي كونيۋنكتۋرا ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى ەسەنجول الياروۆتىڭ ايتۋىنشا, سايلاۋ كەزىندە عانا حالىققا ۋادەنى ءۇيىپ-توگەتىن پارتيالاردىڭ باعدار­لا­مالارى ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس. ءما­سەلەنى شەشۋدىڭ ناقتى جولىن ۇسىن­باعاندىقتان, سايلاۋشىلار­دان قاجەتتى قولداۋ تابا الماۋدا. وسىعان قاراماستان, سايلاۋدان كەيىن ءبىزدىڭ داۋىسىمىزدى ۇرلادى دەپ بايبالام سالاتىندار ازايماي تۇر. ولار قوعامداعى ءوزىنىڭ ءرولىن كوتەرۋ ءۇشىن ءوز باعدارلاماسىن جالپى سيپاتتا ەمەس, ناقتى كوكەي­كەستى ماسەلەلەرگە باعىتتاۋى كەرەك. «حالىقپەن قويان-قولتىق ارا­لا­سىپ, ونىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءبىلىپ, كۇندەلىكتى شەشىلىپ جاتقان ماسە­لە­لەرگە بەلسەندى ارالاسقان جاعدايدا ساياسي ۇيىمداردىڭ قوعامداعى ءرولى مەن بەدەلى جوعارى بولادى», – دەيدى ساياساتكەر. قاراپ وتىرساق, وسى­دان ءتورت جىل بۇرىنعى سايلاۋدان كەيىنگى كەزەڭ دە ءتورت كۇندەي بولماي وتە شىعىپتى. دەگەنمەن, وسى ارالىقتا ءماجىلىس سايلاۋىنا دەگەن سايلاۋشىلاردىڭ كوڭىل-كۇيى 4 جىل بۇرىنعى احۋالدان كوپ ءوز­گەر­مەگەن. وسىعان قاراماستان, الدا وتەتىن سايلاۋدىڭ اۋانى قانداي بولماق؟ قازاقستان پرەزيدەنتى جانىن­دا­عى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينس­تي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى بولات سۇل­تا­نوۆتىڭ ايتۋىنشا, دەموكراتيا ينستيتۋتى عىلىمي-زەرتتەۋ قاۋىم­داستىعى 23 جەلتوقساندا ءماجىلىس سايلاۋىنا قاتىستى 17-19 جەلتوق­ساندا جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋ قورىتىندىسىمەن تانىستىردى. وندا رەسپوندەنتتەردىڭ 57,5 پايى­زى مىندەتتى تۇردە سايلاۋعا قاتى­سا­تىندارىن, ال 12,2 پايىزى داۋىس بەرۋگە بارۋعا ىقىلاستى ەكەندەرىن بىلدىرگەن. وندا ساۋالداماعا قاتى­سۋ­شىلاردىڭ 72 پايىزى – «نۇر وتانعا», 7,1 پايىزى – «اق جولعا», 2,2 پايىزى – جسدپ-عا, 2,1 پايىزى – حالىقتىق كوممۋنيستەرگە, 1,8 پايىزى – «ادىلەتكە», 1,6 پايىزى – «پاتريوتتار», 1,5 پايىزى – «اۋىل», 0,1 پايىزى «رۋحانياتقا» داۋىس بەرەتىندەرىن بىلدىرگەن. ال الەۋمەتتىك-ساياسي شەشىمدەر ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋىنە قاراعان­دا, سايلاۋشىلاردىڭ 67,2 پايىزى سايلاۋعا قاتىساتىنىن ايتقان. ولار «نۇر وتانعا» – 80,5 پايىز, «اق جولعا» – 7 پايىز, جسدپ-عا – 2,4 پايىز, حالىقتىق كوممۋنيستەرگە – 2 پايىز, «ادىلەتكە» – 1,1 پاي­ىز, «پاتريوتتارعا» – 0,6 پايىز, «اۋىلعا» – 0,4 پايىز, «رۋحانيات­قا» 0,1 پايىز داۋىس بەرمەك. – 2007 جىلعى 18 تامىزداعى ءماجىلىس سايلاۋىندا «نۇر وتان» – 88,41 پايىز, «اق جول» – 3,9 پايىز, جسدپ – 4,54 پايىز, حالىقتىق كوممۋنيستەر – 1,29 پايىز, «پاتريوتتار» – 0,78 پايىز, «اۋىل» – 1,51 پايىز, «رۋحانيات» 0,37 پايىز داۋ­ىس العان بولاتىن. بۇل ساندار ساي­لاۋ­شىلاردىڭ 4 جىل بۇرىنعى جانە قازىرگى كوڭىل-كۇيىن كورسەتەدى. ەندى زەرتتەۋ ناتيجەسىن كورگەن سوڭ داۋىس الا الماعاندار سايلاۋشى­لار­دى سايلاۋعا كەلمەۋگە شاقىرىپ, وعان بويكوت جاريالاپ, ونى ءبۇل­دىرۋگە تىرىسۋى مۇمكىن. ويتكەنى, بۇل پارتيالاردىڭ كەلەشەگى جوق, – دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­تو­رى, ساياساتتانۋشى بولات قى­لىش­باي ۇلى. قالاي دەسەك تە, قسزي-دىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولى­مىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرلان سەيدىن ساياسي پارتيالار سوڭعى 3-4 جىلدىڭ كولەمىندە قالاي جۇمىس ىستەسە, وعان حالىقتىڭ بەرەتىن باعاسى, ياعني داۋىسى دا تيىسىنشە, سول دەڭگەيدەن كورىنەتىندىگىن ايتادى. ايناش ەسالي.  الماتى.