نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قايتەمىز... ءبارى دە ءوزىمىزدىڭ بالالار عوي»

سايىن نازاربەك ۇلى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستان جازۋشىلار,  ساۋلەتشىلەر وداقتارىنىڭ مۇشەسى. ايدىڭ-كۇن­نىڭ امانىندا 20 جىل­عى ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن توي­لا­ماق بولىپ الاڭعا جينالعان جاڭا­­وزەن­دىكتەر باسىنا كەنەتتەن قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. باۋىرلار, قان­داس­تار, وتانداستار ءبىر-بىرىنە تاس اتتى, وق اتتى, سوققىعا جىقتى. وننان استام ادام وپات بولدى. نە دەيمىز؟ ەندىگى قولىمىزدان كەلەرى قازالى بولعان شاڭىراقتارعا كوڭىل ايتۋ, اللا تاعالادان قازا بولعاندارعا بۇ تىرلىكتە ءبىلىپ, بىلمەي ىستەگەن كۇنالارى مەن كەمشىلىكتەرىنە كەشىرىم ءوتىنۋ عانا... ءبىزدىڭ جاس جەتپىستەن استى. جان بار جەردە قازا بار. وسى جىلدار ىشىندە تالاي وقيعاعا كەزدەسكەنبىز. الماتىدا اۆتوبۋس پويىزعا جول بەرمەي جايراپ قالعان جيىرمادان استام ولىكتى كوزىمىز كورىپ, جانىمىز اۋىرعان. وزەن مەن جەتىباي ورتاسىندا ەكى ماشينا سوعىسىپ, ون­شاق­تى كىسىنىڭ مەرت بولعانىنىڭ ۇستىنەن شىققان­بىز. بىراق مىنا قازا ءبىزدىڭ جانىمىزدى ءتۇر­شىكتىردى. بۇل وقيعا تەك قانا جاندى قيناپ قويماي, ءبىزدى رۋحاني ازاپقا ءتۇسىرىپ كەتتى... ...وتانى ءبىر, ماقساتى ءبىر, قانى ءبىر باۋ­ىر­لار ءبىر-بىرىنە تاس اتىپتى, قارۋ جۇمساپتى. ءوز شاڭىراقتارىنا وزدەرى وت قويىپتى. ءبارىن قا­زاق­تار ىستەپتى. وسى بەيباستاقتىقتى ۇيىم­داس­تىر­عاندار وزدەرىنشە ماقساتىنا جەتكەندەي بولىپ جاتقان بولار. ولار جازاسىن جاراتقاننان الا­دى ءالى. بىزدەر ەل تىرشىلىگىنە ورا­لالىق... قازاق حالقىندا كەمەڭگەرلىگى ەلدى ەل ەتكەن ەل باسشىلارى, جا­را­تىلىسىنان ۇلى بوپ جاراتى­لىپ, ۇلىلىعى ۇلىقتالعان ۇلى تۇلعالار, ءبىلىمى مەن بىلىگى مويىندالعان دانىشپاندار جەتەرلىك. ۇلى جاراتۋشى مۇنداي تۇلعالاردى ءار ۇلتقا كەزەگى كەلگەندە جىبەرىپ تۇراتىن سەكىلدى. قازىرگى قازاق حالقىنىڭ ەنشىسىنە تيگەن, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا سايكەس كەلگەن وسىنداي ءبىر توپ تۇلعالاردىڭ باسىندا دارا تۇرعانى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ ەكەنى داۋسىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بەدەلدى ساياساتكەرلىگى, كورنەكتى قايراتكەرلىگى ارقاسىندا ەلىمىز قيىن كەزەڭ­دەردەن امان-ەسەن ءوتىپ قانا قويعان جوق, ۇدەمەلى قارقىن الىپ وركەندەي تۇسۋدە. بەيبىت ومىرگە بوي ۇيرەنىپ قالعان. جاۋىمىز جوق دەپ ويلايتىنبىز. «جاۋ جوق دەمە, جار استىندا, ءبورى جوق دەمە, بورىك استىندا», دەگەندەي, جاۋ بار بولىپ شىقتى. جاڭاوزەن وقيعاسى تەنتەكتىك اسەرىنەن بولعان باسبۇزارلىق ەمەس. بۇل شارۋا ۇزاق دايىندالىپ, ابدەن ءپىسىرىپ بارىپ قولعا العان ەلىمىزدىڭ جاۋلارىنىڭ قاستاندىق جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بولسا كەرەك. جاڭاوزەن وقيعاسى قالاعا ءبىراز ماتەريال­دىق شىعىندار كەلتىرىپ, بارشامىزعا ءبىراز مورالدىق كۇيزەلىس تۋعىزدى. بىراق دۇشپانداردىڭ ويلاعانى بولمادى. ەلىمدى ەل ەتەمىن دەگەن قازاقستان ازامات­تارى بايتاعىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن حا­لىقتى بىرلىك-بەرەكەگە شاقىرۋدا بولدى. بۇل ۇدەرىس حالىق باسىن بىرىكتىرە ءتۇستى. سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ەگىنشىلەرى, قاراعاندىنىڭ كومىرشىلەرى, سپورتشىلار مەن ارتىستەر, تەڭىزشىلەر مەن تەمىرجولشىلار, ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلار, اتالار مەن انالار – ءبارى-ءبارى ءبىر اۋىزدان ەلىمىزگە بىرلىك قاجەت ەكەنىن, بەيبىت ەڭبەك قاجەت ەكەنىن ءبىر كىسىدەي بوپ, سەزىمدەرىن جان-جۇرەگىنەن سۋىرا ايتىپ جاتتى. بۇل حابار ماعان دا ەرەكشە اۋىر سوقتى. ويتكەنى... جاڭاوزەن قالاسى مەن ءۇشىن تىم ىستىق, تىم سۇيىكتى مەكەن. 1992-1994 جىلدارى وسى جەردە جۇرگىزۋشى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. ول كەزدە ەسكىوزەن دەگەن اتاۋ دا, جاڭاوزەن دەگەن قالا دا جوق بولاتىن. قازالساي اتالاتىن جاڭبىر قارعىنى جۇرەر سايدىڭ وڭتۇستىك بەتىنەن تەرەڭدىگى ءبىر مەتر جەر قازىپ, ونى بيىكتىگى ءبىر مەتر قوتىر تاسپەن بيىكتەتە قالاپ, العاش­قى جەرتولە قورجىن ۇيلەرگە كىرىپ تويلاپ, قۋانىشقا بولەنىپ جاتاتىن كەزىمىز ەدى. 1962 جىلى «وزەن مۇنايگاز بارلاۋ ەكس­پەديتسياسى» اتتى جاڭا مەكەمە قۇرىلدى دا, باستىعى ۇسەنوۆ دۇيسەن اعا مەنى گاز-69 ءما­شينەسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ەتىپ الدى. حاليلا ماحامبەتوۆ ەكسپەديتسيانىڭ باس گەولوگى بولا­تىن. ەكەۋى دە ناعىز ءوز جۇمىستارىنا بەرىلگەن ماماندار ەدى. سول جىلى حاليلا ماحامبەتوۆ قۇرىلىس­شىلارعا بولاشاق قالا سالىناتىن جەردە ءبىرىنشى كەزەكتە بەرىلۋگە ءتيىس العاشقى التى جاتاقحانانىڭ ورنىن كورسەتكەن كەزدە (قازىرگى جاڭاوزەن) مەن قولىما بالعا الىپ, بولاشاق ىرگەتاس بۇرىشتارىنا قازىق قاققان ادام ەدىم. كۇن سالقىنداۋ, جەلكەم-ءتىن. قولىمدى توڭدىرا ءجۇرىپ بولاشاق ىرگەتاستار ورنىنا قازىق قاققاندا سول جۇمىسىمنىڭ ءوزىمنىڭ بولاشاقتا ماقتانىشىما اينالاتىنىن كىم بىلگەن. سودان بەرى ەلۋ جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى. ماعان دەگەن تاعدىر سىيلىعى بولار, الما­تى­دا شاھماردان ەسەنوۆ اعانىڭ كورشىسى بول­دىم. ول كىسى جاڭاوزەن ءوندىرىسى, ماڭعىستاۋ مۇنايى تۋرالى ءبىراز اڭگىمەلەر ايتاتىن. شاكەڭ تۇركىمەنستانداعى قازاق مۇنايشى­لارى­مەن كە­لىس­سوز جۇرگىزىپ, ولاردى وكىمەت قارجىسىمەن كوشىرىپ العالى جاتقاندا, موسكۆا بۇل ىسكە قارسى بولىپتى. شاقىرىپ الىپ وعان تۇركىمەنستاننان ءبىر قازاق مۇنايشى الاتىن بولساڭ, پارتبيلەتتى تاپسىراسىڭ دەگەن قاتتى ءسوز ايتىپتى. سودان بارىپ موسكۆا شەشىمىمەن ماڭعىستاۋعا باكۋ مۇنايشىلارىن, كاۆكاز حالقىن قاپتاتىپتى. سونىڭ كەسىرىنەن تۇركىمەنستانداعى قازاقتار مەملەكەتتىڭ كومە­گىنسىز جاياۋ-جالپى ماڭعىس­تاۋعا وزدەرى قونىس اۋدارعان بولاتىن. شاعا­دامعا, التىنشىعا, بەكداشىعا بارىپ ءوزىمىز دە ءبىراز ۇيلەردى كوشى­رىسىپ كەلگەن ەدىك. مەن قۇرىلىسشى مامان رەتىندە 1975-1980 جىلدارى جاڭاوزەن قالاسىنىڭ رسۋ «مان­گىش­لاكنەفت» مەكەمەسىندە جۇمىس جاساپ, ىرگەتاسى وتىرىپ كەتكەن 29 ءۇيدىڭ ىرگەتاسىن كوتەرگەن ينجەنەر ەدىم. سونداي-اق جاڭاوزەن قالاسىندا 2009-1910 جىلدارى «داڭق» اللەيا­سىن سالىپ شىققان ساۋلەتشىمىن. سول اللەيادا ماڭعىستاۋ مۇنايشىلارى مەن تاريحي تۇلعالار اتتارى گرانيت تاسقا قاشالىپ جازىلدى. ءبىز بۇلاردى نە ءۇشىن ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرمىز؟ قازىرگى جاڭاوزەن قالاسىنىڭ, جاڭاوزەندىك­تەردىڭ تاعدىرى مەن ءۇشىن وگەي تاقىرىپ ەمەس. جاڭاوزەن – مەنىڭ ءومىرىم. اكە-شەشەم ۇزاق جىل­دار سول جەردە تۇرىپ, ماڭگى مەكەنىنە سول جەردەن اتتاندى. ءوزىم شاڭىراعىمدى دا وسى جەردە كوتەردىم. بارلىق باۋىرلارىم دا جاڭاوزەندە تۇردى. سودان دا بولار, جاڭاوزەن تۋرالى قۋانىشتى حابار ەستىگەندە جۇرەگىمىز قالاي ءدۇر ەتسە, جاعىمسىز حابارعا سولاي ءدىر ەتە قالادى. بۇل جولعى جاڭاوزەن تۋرالى حابار ءبىزدى قاتتى شوشىندىردى. تەك قانا ءبىر جۇبانىش – بەيباستاقتىققا نەگىزگى مۇنايشىلار جازىقتى ەمەس ەكەن. وعان سول جەردە تۇراتىن اعايىن­دارمەن سويلەسە كەلە كوزىمىز انىق جەتتى. بىراق ءبىزدىڭ ءارتۇرلى ەڭبەك ءتارتىبىن بۇزۋعا قۇمار­لارعا, زاڭعا قارسى تالاپتار قويىپ, ەرەۋىلشىل بولىپ العان مۇنايشىلارعا ايتار وكپەمىز دە بار. قالايشا ءسىزدىڭ بالالارىڭىز, ءبىزدىڭ مەكتەپتەردە تاربيە العان ءبىلىمدى جاستارىمىز اتا-اناسىنىڭ, مەكەمە باسشىلارىنىڭ سوزىنەن ەلىمىزگە جاۋلىق ارەكەت جاساۋعا باعىت العان جاۋ كىسىنىڭ ازعىرۋىن ارتىق كورەدى؟ قالايشا ءوز وتانىنىڭ ەڭبەك­قور ۇلدارى ءبىر جات پيعىلدى جان­نىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ, ءالى كۇنگە قاتە پىكىردەن ارىلا الماي كەلەدى؟ قالايشا ءوز انالارىنىڭ, ءوز اكەلەرىنىڭ قولىمەن, ماڭداي تەرىمەن تۇرعىزعان قالاسى مەن ءون­دى­رىسىن جات تالاپايىنا قيا الادى؟ اعا دا ايتىپ كوردى, اكە دە ايتىپ كوردى. بىراق داۋ شەشىمى ۇزاق ۋاقىت تابىلمادى. وسىنداي وكپەنى ءبىز ۇكىمەتكە دە ايتامىز... بۇل ماسەلەمەن ەل باسقارىپ وتىرعان جوعارى لاۋازىمدى باسشىلاردىڭ ءبارى دە اينالىستى. ولاردىڭ قولدارىندا زاڭى مەن ەرەجەسى, قارجىسى مەن بيلىگى بار ادامدار ەدى. زور بيلىك يەلەرى بولاتىن. بىراق مۇنى شەشىلمەيتىن ماسەلەگە اينالدىرىپ, بەتىن جىلى جاۋ­ىپ, جۇرت نازارىنان جاسىرا سالدى. شەشىمىن دۇرىس ىزدەمەگەندىكتەن جەتى اي بويى ساعىز­داي شاينالعان نارسە, اقىرى ەل دۇشپان­دا­رى­نىڭ ءوز پايداسىنا پايدالانىپ كەتۋىنە سوقتىردى. جاڭاوزەن وقيعاسىنا ەرەۋىلشى مۇنايشى­لاردىڭ قانشالىقتى كىناسى بولسا, ءبىز ۇكىمەت پەن مۇناي ءوندىرىسىن باسقاراتىنداردىڭ كىناسى ەكى ەسە ارتىق دەگىمىز كەلەدى. وسى ماسەلەدە, مۇنايشىلار مەن مۇناي ءوندىرىسى باسشىلارىنىڭ اراسىنداعى, باسشى مەن باعىنىشتىنىڭ اراسىنداعى داۋدىڭ شەشىمى جوق ماسەلە سەكىلدى بولىپ كورىنە باستاپ ەدى... دەگەنمەن, شەشىمى بار بولىپ شىقتى... ول شەشىمدى ەلباسىمىز ايتتى. نۇرەكەڭ بابالارىمىزدىڭ «بىرەۋ سەنى تاسپەن ۇرسا, سەن ونى اسپەن ۇر» قاعيداسىن پايدالانۋدى ۇسىندى. نۇرەكەڭ ولارعا ەرەۋىلشى دەپ قاراما, ولاردى وزىڭدەي ادام, ەڭبەكقور جان دەپ قارا دەدى. بۇل ۇزاققا سوزىلعان داۋ – ادامعا ادام دەپ قاراماۋدان تۇتاناتىن, تۇسىنبەيتىندەرگە ءتۇسى­نىك ايتپاۋدان, تەنتەكتەرگە كەشىرىم كورسەتپەۋ­دەن تۋىندايتىن تۇيتكىل ەكەن. قاتە قادام باسقان جاستاردى اعالىق قامقورلىق, اكەلىك مەيىرىمنەن قۇر قالدىرۋدان تۋىندايتىن وكپە بولىپ شىقتى. ءبىز مۇنى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى­نىڭ اۋزىنان شىققان ءبىر سويلەمنەن كەيىن با­رىپ تۇسىندىك. نۇرەكەڭ قالانى ورتەپ, ءتارتىپ ساقشىلارىن سوققىعا جىعىپ, امالسىز وزدەرىنە قارسى قارۋ قولدانۋعا ءماجبۇر ەتكەن تەنتەكتەر قىلىعىنا رەنجي وتىرىپ: «قايتەمىز ەندى, بولار ءىس بولدى. بىراق ولار دا ءوزىمىزدىڭ بالالار عوي. ولار دا قازاق بالاسى!» دەدى... قازاق بولمىسىنان ءنار الىپ, قازاق كەڭ­شىلىگىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن جاننىڭ, ەلباسى اتانىپ, سول قاسيەتتەرىمەن ەل بيلەر جاننىڭ وسىنداي كەزەڭدە بارشاعا باعىتتالعان ءسوزى بولسا وسىنداي-اق بولار... اتالارىمىز «قارعايىن دەسەم جالعىزىم­سىڭ, قارعامايىن دەسەم جالماۋىزىمسىڭ» دەگەندە وسىنداي جاعدايعا دۋشار بولىپ, باستان كەشكەسىن ايتپادى دەيمىسىڭ... ادامدار قانداي تەرىس قىلىق كورسەتىپ باسبۇزارلىق قىلىقتارعا بارسا دا «ولاردىڭ ءوزىمىزدىڭ ادامدار» ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك ەكەن. ءبىز نۇرەكەڭنىڭ سوزىنەن سونى ۇقتىق. زاڭ قىزمەتكەرلەرى دە سولاي ۇقسا دەيمىز. مويىنداعانىمىز دۇرىس بولار, بىزدەر, اعا بۋىن, وسى ۇزاققا سوزىلعان داۋ كەزىندە پارا­ساتتىق سەزىمدەردى باسشىلىققا الۋ ورنىنا, ەڭ­بەك زاڭىنىڭ تارماقتارىن كوبىرەك قاۋزاپ كەتىپپىز. اقىرى وسىنداي وقيعاعا ۇرىندىق. جۇزدەگەن ادامداردىڭ سول كۇنگى ءىس-ارەكەتى تەكسەرىلىپ جاتىر. ءبارى بىردەي جازىقتى ما؟.. «بىرەۋ قىز الىپ قاشادى, بىرەۋ قىزىعىنا قاشادى!» دەپتى دانىشپان اتالارىمىز. جاڭاوزەن جاستارى «ايران ىشكەن قۇتىلادى, شەلەك جالاعان تۇتىلادىنىڭ» كەيپىن كيىپ قالدى. جاڭاوزەن وقيعاسى ناق وسى ماتەلدەردەگى قازاق دانىشپاندىعىمەن بەينەلەنەدى. ۇيىم­داس­تىرۋشىلار جاستاردى ەلىكتىرىپ اكەلىپ اران­عا جىقتى دا, وزدەرى تايىپ تۇردى. شەتتە جاتقان شەتپەدەن ءبىر-اق شىقتى. بىراق كوڭىلگە مەدەۋ ءبىر نارسە, ول ەلباسىمىز ايتقان: «ءبارى دە ءوزىمىزدىڭ بالالار!» مۇمكىن وسى ءبىر اۋىز ءسوز سول جاستاردىڭ ەندىگى تاعدىرىنا, ەندىگى ومىرىنە ىقپالىن تيگىزەر. بالالار قامقور اتانىڭ سەزىمىن بويىنا سىڭىرەر. ەندىگى جەردە قاتە قادام باسپاس. مۇمكىن وسى ءبىر اۋىز ءسوز تەرگەۋ ورىن­دارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە تەزىرەك جۇمىسىن اياقتاپ, ۇيىنە قايتۋدى ماقسات تۇتتىرماي, ايران ىشكەندەر مەن شەلەك جالاعاندار اراسىن ءدال اجىراتۋعا كومەكتەسەر... ماسەلەنىڭ كۇردەلىلىگى سونشالىق, ەلباسى 22 جەلتوقساندا ماڭعىستاۋعا ۇشىپ كەلدى. ماق­ساتى تالايعا سوزىلعان داۋدىڭ تۇيىلگەن تۇسىن تابۋ, ءتۇيىنىن شەشۋ ەكەن. ەلباسى تۇيتكىلدى دە تاپتى. ءتۇيىندى دە شەش­تى. ونىڭ بارلىعى ءبىر اۋىز سوزگە سىيعىزىلدى. وبلىس ادامدارىمەن كەزدەسۋدە, جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, ەلباسى: «قايتەمىز, بولار ءىس بولدى. بىراق ولار دا ءوزىمىزدىڭ بالالار عوي. ولار دا قازاق بالاسى»,  دەگەن بولاتىن. ءبىرشاما ۇزاققا سوزىلعان وسى داۋدىڭ شەشىم تاپپاۋى ءبىزدىڭ جاڭاوزەن مۇنايىنداعى بيلىكتى ازاماتتارىمىزدىڭ مىنەزىندە وسى سەزىم مەن وسى باۋىرمالدىقتىڭ كەم سوعىپ جاتقا­نىنان بولعان سەكىلدى. بەس جىل ينستيتۋتتا وقىپ, وتىز جىل مۇناي وندىرىسىندە ءومىر تاجىريبەسىن جيناقتاعان ما­مان­نىڭ ومىرگە دەگەن, وندىرىسكە دەگەن پايىمىن 20 جاستاعى جاس بالا قايدان بىلە قويسىن. جاستار وزدەرىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ جىلى سويلەگەن كىسىنىڭ, ءوزىن ادام ساناعان كىسىنىڭ ويىن بويىنا سىڭىرەدى. سول ارقىلى ومىرگە ءوز كوزقاراسىن قالىپ­تاس­تى­رادى. مىنە ءبىزدىڭ قاتەمىز, وسىنى ىسكە اسى­را الماعانىمىزدا, جاستارعا قاجەت كەزدە (بارلىق ۋاقىتتا دا) اعا بولا الماعاندى­عى­مىز­دا جاتقان سەكىلدى. قازاعىمىز ايتقان­داي «ءبىر تەنتەك ەل ىشىندە جۇرمەي مە ەكەن؟» دەپ اتالارىمىز كەشىرىم بەرگەندەي, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «ولار دا ءوزىمىزدىڭ بالالار ەمەس پە!» دەگەندەي سەزىممەن قاراعاندا عانا, ادام مەن ادام اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك, باستىق پەن باعىنىشتىنىڭ اراسىنداعى كيكىلجىڭ شەشىمى جەڭىلدەي تۇسپەك. سوندا عانا اكەنىڭ بالا الدىنداعى, باس­تىقتىڭ باعىنىشتى الدىنداعى بەدەلى وسپەك. ەلباسىنىڭ الگى ءسوزى بىزدەردى ويلانۋعا يتەرمەلەيدى. ويلانىپ قاراساق, مەملەكەت تاراپىنان دا, جاڭاوزەندەگى بيلىك تاراپىنان دا, اعا بۋىن تاراپىنان دا كەمشىلىكتەر كەتكەن سەكىلدى. سوندا ءبىز قاي جەردە, قانداي تۇردە كەمشىلىك جىبەردىك؟ ءومىر – كۇرەس. ءبىز ەگەمەندىك العان كۇننەن باستاپ, باسىمىزدى نوقتادان بوساتقانمەن, ميىمىزدى كۇرەستەن بوساتۋعا ءتيىس ەمەس ەكەنبىز. جوعارعى بيلىكتەن دامەلىلەر بىزدەردى الداپ-سۋلاپ بايىپ الدى دا, بيلىك تىزگىنىنە جارماستى. سول ارماندارىن جۇزەگە اسىرماق بولىپ ءالى جانتالاس ۇستىندە. ولار بىزدەردىڭ ويىمىز بەن اقىلىمىزدىڭ وسال تۇسىنا, جىگەرىمىز بەن وتانسۇيگىشتىك سەزى­مىمىزدىڭ جىڭىشكەرگەن جەرىنە مىقتاپ جار­ما­سادى. ايتاقتالۋعا جارايتىنداردى ايتاقتاي­دى. سويىل سوعۋعا قۇمارلارعا سويىل سوقتى­رادى. ەگەمەندىك الىپ ەل بولدىق. ەگەمەندىك الىپ كەلگەن بوستاندىق, دەموكراتيا دەگەن ۇعىم­داردى اركىم ءارتۇرلى پايدالانىپ, ءبىرازى بەرەكەنى كەتىرە باستادى. ولار دەموكراتيا ۇعىمىن ەلىمىزگە قارسى پايدالانادى. قولدارىندا گازەت, جۋرنال, تەلەراديو قۇرالدارى بارلار باردى جوققا اينالدىرا, جوقتى بارعا اينالدىرا جەلسوز ايقايعا كىرىستى. كوكىرەگىنە قىزعانىش پەن جالقاۋلىق ورناعاندار, ايتاقشىنىڭ اي­قايىنا ەردى. ەركىن سەزىنىپ ەلەۋرەگەنى سونشا, ەلگە دە, ەل باسشىلارىنا ءتىل تيگىزىپ جاتتى. ءبىرى قازاق حالقى جەكە ەل بولا المايدى دەسە, ەكىنشىسى قازاقتىڭ ءتىلى قويشىنىڭ ءتىلى دەپ كەمىتتى. وكىنىشتى ءبىر نارسە: العاشقى كەزدە ولارعا قوي دەپ ايتار زاڭ دا بولمادى, ادام دا بولمادى. ەندى زاڭ ەسىن جيناپ, ادام ەتەگىن قىمتاپ, تارتىپسىزگە قوي دەيتىندەي جوباعا جەتكەن كەزدە ولاردىڭ ءبىرازى ءوز ەلىندە تۇرا الماي جات قۇشاعىنان جىلى ورىن تاپتى. سولاردىڭ ءبىر توبى ىشتەي دە, سىرتتاي دا قازاق ەلىنە جاۋلىق جاساۋدا. ولار جات جەردە ءجۇرىپ تە, بىرگە ءومىر سۇرە ءجۇرىپ تە قولدارىنان كەلگەنشە قازاق ابىرويىنا كىر جۇقتىرۋمەن كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى كەشەگى جاڭاوزەن وقيعاسىن ۇيىمداستىرسا, ەندى ءبىرى ءوز ەلىندە ءجۇرىپ, ايەل باسىمەن (قازاق ايەلى) تىر جالاڭاش شەشىنىپ تەلەديدارعا ءتۇسىپ, بار قازاق بالاسىنىڭ ابى­رويىن توكتى. «جەل كوتەرمەسە, قول كوتەرمەگەن» دەپ ماقتاناتىن ناعىز قازاقى تاربيە العان انالار سەزىمىنە, قىزدار ماقتانىشىنا كۇل سەپكەندەي اسەر ەتتى. دەموكراتيا دەگەن ەركىندىكتى پايدالانىپ ءبىراز قازاقستاندىقتار اۋزىنا نە تۇسسە سونى ايتاتىن بولىپ الدى. «قوي دەر قوجا, ءاي دەر اجا» بولمادى. سولاردى كورگەن جاي حالىق ىشىندەگى جالعىز-جارىم پەندەلەر بۇزاقى قىلىق پەن بۇرۋ ءسوزدىڭ دامدەرىنە ۇيرەنە باستادى. جاستار, اسىرەسە وتپەلى كەزەڭدەگى جاستار تەنتەكتىككە, وعاش قىلىقتارعا قۇمار كەلەدى. وسىنداي جاع­داي­لاردى بيلىك تاعىنا وتىرۋدى ارمان­داۋشىلار ءوز پايداسىنا شەشە باستادى. ويلانا كەلە, ءبىز جاستار تاربيەسى دەگەن شارۋانىڭ دارەجەسى مەن پايداسى, ەل تى­نىش­تىعى مەن ەل بايلىعىنا قوسار ۇلەسى مۇناي شىعارۋ اتتى شارۋادان ءبىر ەلى دە كەم ەمەس دەگەن توقتامعا كەلدىك. ءبىز وسى 20 جىلدا شەتى جوق قىرۋار شا­رۋا­نى تىندىرا ءجۇرىپ, ەلىمىزدى الەمگە تانىمال دارەجەگە جەتكىزە العاندا, ماڭىزى سولاردىڭ بارلىعىنان دا كەم ەمەس جاستار تاربيەسى دەگەن جۇمىستا كەمشىلىك جىبەرگەن سەكىلدىمىز. دالىرەك ايتساق, ءبىز جاستار دەپ وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردى كوبىرەك قامتىپ, جۇمىسشى جاستار تۋرالى از ويلانعانبىز با, قالاي؟.. جاستارعا قالاي بولعاندا دا ۇستاز كەرەك ەكەنى بەلگىلى ەدى. قازاقتا «ورازا, ناماز توقتىقتا» دەيتىن ماقال بار. قارىن تويدى. ەندى كەدەيدىڭ بايعا جەتەمىن دەيتىن شاعى تۋعان بولار. وسىنداي كەزدە ءبىر جات ويلى ايەل ادام جاستار ورتاسىنا الاۋىزدىقتىڭ ۇرىعىن سەبە الدى. ال جاستار بولسا جاۋىنىڭ سوڭىنا ەردى. وتباسىنىڭ ىرىسىن, ەل بەرەكەسىن تارك ەتۋدەن تايىنبادى. سوندا ولار نە ويلايدى ەكەن؟ نەگە جاستارىمىز ءبىر جاۋ ايەلدى ۇستاز تۇتۋدا؟ كەيبىرەۋلەرى ءالى كۇنگە سول قىلمىسكەر ادام باسىنا بوستاندىق سۇراۋدا... ءبىز وسى جەردەن قايتادان ءوز ويىمىز نە دەيدى, سوعان جۇگىنىپ كورەلىك. ويلاپ قاراساق, ءبارى اپ-انىق كوزگە ەلەستەيدى. الەمدىك ۇردىسكە ەرىپ, ءبىز دە دەموكراتيا دەگەن ۇران تاستاپپىز. بىراق شەكسىز دەموكراتيا بولمايتىنىن ەلگە تۇسىندىرمەپپىز. ءتىل بوستاندىعى دەگەن ۇران تاستاپپىز. بىراق «تاياق ەتتەن وتەرىن, ءسوز سۇيەكتەن وتەرىن» ويلاماپپىز. اتالارىمىزدىڭ «مالىم جانىمنىڭ سادا­عا­سى, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» اتتى دانا­لىعىن جاستارعا ۇران ەتە الماپپىز. جاستارىمىزدىڭ رۋحاني كۇشتەرىن ءوز وتانىنىڭ پايداسىنا جۇمساۋ جاعىنا قام جەمەپپىز. وسى كەمشىلىكتى جات پيعىلدىلار تاماشا پايدالانعان. گازەتتەر, تەلەديدار كانالدارى, اۋىزشا ۇگىت جۇرگىزۋشىلەر بىزدەردىڭ نازارى­مىزدان تىس قالعان جاستاردىڭ جانىنا جا­عارلىق وي ايتا العان. جالپى ادام بالاسىنىڭ ءبىرىنشى ەستىگەنىن اقيقاتقا سانايتىن قاسيەتى باسىم بولادى. بىرەۋدەن ەكى-ءۇش رەت ەستىگەن ءسوزىن ەندى ءوز ويىم دەپ قابىلداي بەرەدى. ءبىز وسىلاردى ويلاي كەلە, كەيبىر جاع­دايلاردا, اسىرەسە جاس جۇمىسشى جاستاردىڭ ساناسى ءۇشىن كۇرەستە قارسىلاستارىمىزدان ۇتىلىپ قالعانىمىزدى بايقاعانداي بولامىز. ويتكەنى, ءبىز جۇمىسشى جاستار اراسىنا بارعان جوقپىز, اعالىق اقىل ايتقان جوقپىز. بىرگە جۇرمەدىك, ءومىردى بىرگە قىزىقتامادىق. بىرگە بيلەمەدىك. ويتكەنى ونداي جۇمىستارمەن اينا­لىساتىن ۇيىم جوق بولاتىن. «جاستار» اتالاتىن مەكەمەلەردىڭ ەكى-ءۇش ادامى ونداي شارۋانى تىندىرۋى مۇمكىن دە ەمەس ەدى. شىنىن ايتقاندا, ولاردىڭ جوعارىعا وتىرىك اقپارات بەرۋدەن قولى دا بوسامايدى. ال قارسىلاستارىمىز تاربيەدەن بوس قالعان بالالارعا ۇگىتىن جۇرگىزە الدى, ايتقانىن تىڭداتا ءبىلدى. ويتكەنى ولار سول جاستاردىڭ قاسىندا بولدى, ورتالارىندا ءجۇرىپ ۇگىت ايتتى, ءوز پىكىرلەرىن جاستار ساناسىنا سىڭدىرە ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ولار ءدىني تۇسىنىكتە دە, ەكسترەميستىك ارەكەتتەردە دە جاستار اراسىنان جاقتاستار تابۋدا. ءبىراز كىسىلەر مەشىتكە ازار بارادى. ويتكەنى ولار ساقالىن ساپسيتىپ, بۇتىن تالتايىپ تۇرعان جات بەينەلەردى كورگىسى كەلمەيدى. بىزدەردىڭ تاعى ءبىر قاتە تۇسىنىگىمىز, جاستار دەگەندە ءبىز كوبىنە ستۋدەنت جاستاردى ايتامىز. ال ستۋدەنت جاستاردىڭ جۇمىسشى نەمەسە جۇمىستا جوق جاستاردىڭ وننان ءبىرى عانا ەكەنىن ەستەن شىعارامىز. ولار اراسىنداعى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستار جوققا جۋىق. جۇمىسشى جاستار تۇرمىسى تۋرالى دا كوپ ويلانا بەرمەيمىز. جاستار وتاۋ تىگىپ جاتادى. قاتارىنان قالعىسى كەلمەيدى. ولار دا ماشينە مىنگىسى كەلەدى. ءوز الدىنا, تۇندىگىن اشىپ, وشاعىنا وت تۇتاتىپ قىزىقتاعىسى كەلەدى. سودان بارىپ قولداعىسىن بانك اتتى جالماۋىزعا كەپىلدىككە بەرىپ, بار ەڭبەگىن بانك الپاۋىت­تارىن اسىراۋعا سارپ ەتەدى. ەكى بالالى بولعان جاس شاڭىراققا مەملەكەت تاراپىنان جەڭىلدىكتەر تۋعىزىلسا, ولاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋعا دا, ادام سانىن كوبەيتۋگە دە ىقپال ەتەر ەدى. مەملەكەتتىڭ بەس بالالى اناعا ويلانباستان زەينەتاقى تاعايىنداۋعا جاعدايى جەتەدى دەپ ويلايمىز. جۇمىسشى جاستاردىڭ تۇرمىسىمەن قوسا رۋحاني تىرشىلىگى تۋرالى دا ويلانۋ ارتىق بولماس ەدى. كورنەكتى تۇلعالارمەن كەزدەسۋگە, پارتيا جيىندارىنا, كۇندەلىكتى ءوتىپ جاتاتىن ساياسي شارالارعا زالداعى ورىندىقتى تولتىرۋ ءۇشىن ىلعي كەڭسە قىزمەتكەرلەرى مەن ستۋدەنتتەردى الىپ كەلەمىز. ەلگە ەڭبەك ەتۋگە ءتيىس التىن ۋاقىتتار جەلگە ۇشىپ جاتادى. وسىنداي كەمشىلىكتەر قىرسىعىنان جۇمىس­شى نەمەسە جۇمىستا جوق جاستار تۇگەلىمەن قارسىلاستار ىقپالىندا قالادى. ولار الەمدىك ينۆەستيتسيا, الەمدىك ينتەگراتسيا زاڭدىلىقتا­رى تۋرالى جاستار ءبىلىمىنىڭ ازدىعىن پايدا­لانىپ, كەي-كەيدە: «ويباي, ورىسقا بەرىپ قويدى, ورىس كەتسىن! ويباي, قىتايعا بەرىپ قويدى, قىتايلىقتار كەتسىن!» سەكىلدى سوزدەردى جاستار اۋزىمەن ايتتىرۋعا تىرىسادى. الەم حالىقتارىنىڭ وركەندەۋ قۇبىلىس­تارى­نان حابارى ازداۋ جاندار وسىنداي ارانداتۋشىلىققا سەنىپ تە قالۋى مۇمكىن. وسى جاعدايلار تۋرالى تاعى دا ويلانىپ كورەلىك. سوڭعى 300 جىلعا جۋىق تاۋەلدى ءومىر كەشكەن جىلدارىمىزدا وسى بايلىقتار ۇستىندە وتىرىپ ءيىنىمىز كويلەككە جارىماي, توسەۋگە تەكەمەت تاپپاي, مىنەتىن كولىككە جارىماي عۇمىر كەشپەپ پە ەدىك. نەمەسە ەگەمەندىكتىڭ العاشقى ون شاقتى جىلىن ەسكە ءتۇسىرىپ كورەلىك. «الا قاپ» ارقالاعان زاماندى ءالى ەشكىم ۇمىتا قويعان جوق. سول كەزدە شەتجەرلىك ينۆەستيتسيا ارقىلى ءبىز تابانىمىزدىڭ استىندا جاتقان بايلىقتى يگەرە باستادىق. مىنە, ەندى سولاردىڭ ارقاسىن­دا «الا قاپ» زامانى ارتتا قالىپ, «التىن قالتا» زامانىنان دامەتەرلىك جاعدايعا جەتتىك. قازىر قارقىنىمىز جاقسى. ءالى دە بولسا يگەرىلىپ, ەل مۇراتىنا ىسكە قوسۋعا ءتيىستى تالاي بايلىقتارىمىز بار. بىراق بارلىق شارۋانى اقشا تىندىرادى. ءبىز سول تۋرالى ويلانا بەرمەيمىز. ءبىر مىسال كەلتىرەلىك. قازاقستاننىڭ ەگىن ايماقتارىن جەكە ازاماتتارىمىزعا ءبولىپ بەرىپ ەدى. دۇرىس سەكىلدى بوپ كورىنگەن. بىراق ءونىم­دىلىگى زور تەحنيكالاردى الۋعا قاراجاتى جوق ادامدار جەردەن ءونىم الا المادى. قاتە تۇزەتىلىپ, ەندى ولاردى بىرىككەن ۇيىمدارعا بىرىكتىرە باستاپ ەدى. ناتيجە سونشالىق, ەندى وندىرىلگەن استىقتاردى ساقتايتىن قويما تاپپاي جاتىرمىز. مۇناي ءوندىرۋ ماسەلەسى دە سونداي. ارانداتۋشىلاردىڭ ايتاقتاعانىنا ەرىپ, ورىس كەتسىن دەپ ودىراڭداساق, قىتاي كەتسىن دەپ قيىس تارتساق, مەن مۇناي ءوندىرۋشى ەدىم, ماعان بارىنەن ارتىق جاعداي جاسا دەگەن تۇسىنىككە بەت الساق, وندا پۋشكين ەرتەگىسىندەگىدەي باياعى تەسىك استاۋ قاسىنا قايتا جايعاسامىز. دۇرىس ساياسات ارقاسىندا قازىر ماڭعىس­تاۋدى بۇكىل الەم بولىپ كوركەيتىپ جاتىر. اقىلى ءبۇتىن كىسى بۇعان قالاي قارسى تۇرادى... تاعى ءبىر سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە تىرىسالىق. سانالى زەردەمەن ويلانىپ كورگەن كىسى ۇلى دالامىزدا بولىپ جاتقان بارلىق قۇبىلىسقا ءوزىن جاۋاپتى سەزىنەر ەدى. ويتكەنى قازاق ەلىندە بولىپ جاتقان بار جاقسىلىقتا دا, جاماندىقتا دا بار قازاقتىڭ ۇلەسى بار. بار قازاقتىڭ ەنشىسى بار. ويتكەنى, وسى قازاق دالاسىن ساقتاپ, بىزگە جەتكىزۋ ءۇشىن اتا-باباسى اتسالىسپاعان, اتا-باباسىنىڭ قانى توگىلمەگەن بىردە-ءبىر شا­ڭىراق تاپپايسىڭ. سوندىقتان دا قازاق بايتاعىندا وسكەن ءار ءتۇيىر داندە بۇگىنگى قازاق بالاسىنىڭ ۇلەسى بار. سوندىقتان دا بار قازاقتىڭ بۇگىنگى وشاعىنا جىلۋ بەرىپ جاتقان قاراعاندى كومى­رىندە, كوجە بوپ قارىن تويعىزىپ جاتقان سا­رىارقا استىعىندا, بەنزين بوپ قۇيىلىپ جات­قان ماڭعىستاۋ مۇنايىندا بار قازاق ەنشىسى بار. «ءازىر استىڭ اتاسى, بىتكەن ءىستىڭ قوجاسى» بولا كەتۋگە تىرىسۋ – ناداندىق پەن ءوزىم­شىل­دىكتىڭ قورىتپاسى. ماڭعىستاۋدى يگەرۋگە سسسر-دىڭ 200 ۇلتى تۇگەل اتسالىسقان بولاتىن. ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ قازىرگى ءمىنىپ جۇرگەن ماشيناسىندا دا, جەپ جۇرگەن نانىندا دا ولاردىڭ ۇلەسى بار ەكەنىن سەزىنۋ قاجەت بولار. مىنە, بۇل كۇندەرى ءوتىپ جاتقان كەلەڭسىز جاعدايلار وسىنداي تاريحي جاعدايلار مەن ادامي قاسيەتتەر تۋرالى وي قوزعاماعاننان دا تۋىنداپ جاتۋى دا مۇمكىن. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمەن مەنىڭ ءتىلىم دە ەركىندىككە جەتتى. مەن قولىما قالام الدىم, ەل تاۋەلسىزدىگىن جىرلادىم. جاس ۇرپاق تاربيەسىنە قۋانىشتى سوزىممەن اتسالىستىم, مۇمكىن­شىلىگىم جەتكەنشە كومەك كورسەتتىم. سوندىقتان دا وسىنداي ويلاردى ايتۋعا ەركىم بار. سول كەزدەن, 1991 جىلدان باستاپ ءتىلىم سەكىلدى قولىم دا ازات بولدى. مەن قولىما قالاق الدىم. قۇرىلىسشى, شەبەر, ساۋلەتشى رەتىندە قولىمنان كەلەتىن بارلىق ءىستى ەلدىڭ رۋحاني جاڭارۋىنا جۇمسادىم. قولىما قالام مەن قالاق ۇستاعالى سول اسىل قۇرالداردى مەن اۋەلى ءوزىم مەن وتباسىمنىڭ قامى ءۇشىن دەپ, سوسىن جاس ۇرپاق پەن قازاق حالقى ءۇشىن دەپ پايدالاندىم. بۇگىن ەل الدىندا ايرىقشا ماقتانىش تۇتاتىنىم – مەن سول اسىل قۇرالداردى ارام بايلىق تابۋ جولىنا جۇمساماپپىن. دۇنياعا قىزىقپاپپىن. ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, قازاقستان باي­لىعىن بولىسكە سالعاندا مەنىڭ ەنشىمە ءبىر قالام مەن ءبىر قالاق ءتيىپتى. ەلۋ جاسىمدا ولەڭ جازىپ باستاپ, العاشقى ولەڭدەرىمنىڭ ءبىر شۋماعىندا بىلايشا سىر اشقان ەكەنمىن: بايلىعىنا قىزىقپادىم, قولدى كىرگە مالدىرار دەپ. بيلىگىنە قىزىقپادىم, اردى ورتاعا سالدىرار دەپ... جۇرت جانتالاسا دۇنيە تالاسىنا تۇسكەن كەزدە مەنىڭ وسى ماعىنالى شۋماق جازۋعا پاراساتىم جەتىپتى. سونى جازۋعا جاس شاعىمدا ەلىمنەن العان رۋحاني تاربيەم, ازاماتتىق كرەدوم كومەكتەسىپتى. سودان بەرى 20 جىل ءوتىپتى. جاس جەتپىستە. ەلىمىز ەركىن, ۇلتىمىز ۇلىق, ازاماتىمىز ارداقتى! بىزگە ۋايىم-قايعى شەگۋگە سەبەپ جوق سەكىلدى ەدى... دەگەنمەن «ۋايىم ەردىڭ قورعانى» دەگەن ەكەن اتالارىمىز. ءبىر ۋايىم بار, ول – ءبىزدىڭ بارلىعىمىز جابىلا جامانداپ جاتاتىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ بىزگە بەرگەن تاربيەسىن, رۋحاني كۇشىن بۇ زامان جاستارىنا, بۇ زامان قازاقتارىنىڭ بولمىسىنا قالاي سىڭىرۋگە بولادى؟ ءبىر قورقىنىش بار, ول – ءبىز «بولاشاق ەل يەسى» دەپ اتايتىن جاستار تاربيەسىن قانشا­لىق­تى قامتاماسىز ەتە الدىق؟ ءبىز ولاردىڭ ۇلتتىق رۋحىنا, ازاماتتىق پاراساتىنا سەنىمدى بولا الامىز با؟ ءبىر كۇمان بار, ول – ءبىز (اعا ۇرپاق پەن بيلىك باسىنداعىلار) جاقىندا بولىپ وتكەن جاستار بەيباستاقتىعىنا ولار قانشالىقتى كىنالى بولسا, ولاردىڭ الدىندا, اتا-بابا ارۋاعىنىڭ الدىندا بىزدەردىڭ (اعا ۇرپاق پەن بيلىك باسىنداعىلار) سونشالىقتى كۇنالى ەكەنىمىزدى سەزىنەمىز بە؟ ويتكەنى ولاردى ءبىز تاربيەلەدىك. ولاردى ءبىز وسىردىك. نۇرەكەڭ ايتقانداي: «قايتەمىز, بولار ءىس بولدى. بىراق ولار دا ءوزىمىزدىڭ بالالار عوي. ولار دا قازاق بالاسى»... «وتكەن ءىستىڭ جاقسىسى ۇلگى, جامانى ساباق» قاعيداسى ءدال وسى جەردە پايداعا اسىرار اقىل. بولعان ىستەن قورىتىندى شىعارۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. ەندىگى جەردە جاستار تاربيەسى ماسەلە­سىندەگى (مەملەكەتتىڭ دە, اتا-انانىڭ دا) مو­ي­نىن­داعى مىندەتتەر زاڭمەن قامتاماسىز ەتىلسە... ولاردىڭ جالپى قوعام بولىپ اتقارار قىزمەتى جاستارىمىزدى وتان الدىندا كىنالى سەزىنبەيتىندەي دارەجەگە جەتكىزە السا... سوندا عانا سۇيىكتى وتانىمىز وزىق ەلدەر ساناتىنا تەك قانا ءوندى­رىس ونىمدەرىمەن ەمەس, ادام بوي­ىنداعى رۋحاني بايلىعىمەن دە جەتەر ەدى. اقتاۋ.