دەنساۋلىققا قانداي تاعام پايدالى؟

«اس – ادامنىڭ ارقاۋى» دەسەك تە, كەسەلدىڭ كەي ءتۇرى دۇرىس تا­ماق­تانباعاندىقتان دا جابى­سا­­­تى­نىن ادام بالاسى الىمساق­تان ءتۇ­سىنىپ قويعان. ال استىڭ قاي­سى­سى پايدالى, قايسىسى زيان؟ قا­زاق­تىڭ اسقازانىنا جاق­قان ماي­لى سورپا اعىلشىن مەن فرانتسۋز­عا جاعا ما نەمەسە قى­تاي­دىڭ اششى-تۇششىسى وزبەكتىڭ وڭەشىنەن وتە مە؟ ماسەلەن, جەر­ورتاتە­ڭىز­دىك دەپ اتالاتىن نەمەسە لاتى­نا­مە­ريكاندىق ديەتالار­دىڭ قۇپيا­سى نەدە؟ قىسقاسى, بۇگىندە سانگە اينالعان وسى تا­قى­رىپ الما­تى­دا وتكەن «قاۋىپ­سىز جانە تەڭدەس­تىرىلگەن تاماق­تا­نۋ نەگىزدەرى» ات­تى حالىقارالىق عىلىمي ءماجى­لىس­تە كەڭىنەن تالقىلاندى. س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قا­زاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكىزىلگەن شارانى Old­ways اتتى امەريكاندىق ۇي­ىم مەن قازاق تاعامتانۋ اكادە­مياسى بىرلەسىپ وتكىزىپ, بەدەلدى ۇيىم­داردىڭ باستاماسىنا Coca-Cola كومپانياسى دەمەۋشىلىك كورسەتتى. قازاقستاندا مۇنداي ساراپ­تا­مالىق فورۋم ءبىرىنشى رەت وتكى­زىلىپ وتىر. ال Oldways-تىڭ تا­ري­حىنا كوز سالساق, ونىڭ ما­مان­دارىن الەمنىڭ اسپازدىق ورتا­لىقتارىنىڭ تاجىريبەسى قىزىق­تى­رادى. قىسقاسى, Oldways ۇزاق جىلداردان بەرى جاھاندىق تاريح پەن دۇرىس تاماقتانۋ مادە­نيە­تىن تەرەڭ جانە كاسىبي تۇرعىدا زەرتتەپ كەلە جاتقان ۇيىم. سونىمەن مۇنداي ماجىلىستەر بريۋسسەل, بەيجىڭ, ۆاشينگتون, ىستامبۇل, سانتياگو, سان-پاۋ­لو, بۋەنوس-ايرەس, مەحيكو, بان­گ­كوك, دۋباي, كيەۆ, دەلي قالالارىندا وتكەن. كەزەك ەندى الماتىعا دا جەتكەن. Oldways-ءتىڭ ءبىر بىرىنەن شال­عايدا جاتقان, سالت-ءداستۇرى مەن داستارحانى ۇقسامايتىن ەلدەردى زەرتتەۋدى قولعا العانىنا قارا­عاندا, امەريكاندىق ديەتولوگتار دۇرىس تاماقتانۋدىڭ امبەباپ ءمازىرىن جاساۋعا شىنداپ كىرىسكەن دەگەن پايىمعا كەلۋگە بو­لا­دى. ولاردىڭ الماتىدا كوپ بىلگىسى كەلىپ وتىرعاندىقتارى باي­قال­دى, ساۋالدار تاستاپ, ەستىگەندەرىن جازىپ وتىردى. ءوزىمىزدىڭ وتاندىق ديەتولوگتار باتىستان كەلگەن ارىپتەس­تە­رى­نە قازاقتىڭ ەجەلدەن پايدالا­نىپ كەلە جاتقان ەت تاعامدارىن, كوپۇلتتى قازاقستاننىڭ ارالا­سىپ كەتكەن اسپازدىق مەكتەبىن, قالالىقتار مەن اۋىلدىق تۇر­عىنداردىڭ تاماقتانۋىندا اي­تار­لىقتاي ايىرماشىلىق بار ەكەندىگىن جەتكىزدى. از سويلەپ, كوپ تىڭداپ وت­ىرعان قوناقتارعا دا سۇراقتار از قويىلعان جوق. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ماماندار اتىشۋلى كونسەرۆانتتار, كالوريالى ازىقتار مەن باسقا دا تاماققا قوساتىن ءدام­دەۋىشتەردى شىعاراتىن ءوندىرۋ­شى­لەردى نە ىستەۋ كەرەك دەگەندى العا تارتتى. ءتىپتى كەيبىر ءما­لى­مەتتەر قوناقتار ءۇشىن كۇتپە­گەن جاڭالىققا اينالسا, ەندى ءبىر ساۋالدار قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىردى. ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ دە ما­مان­دارعا ءوز بلوكنوتتارىنا ءتۇرتىپ وتىراتىن جايتتەر تابىلدى. ال كونفەرەنتسيا سەسسيالارىندا ءال­ەمگە اتى ءمالىم عالىمدار ءسوز الدى. ولاردىڭ اراسىندا قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ, دج.ۆاشينگتون ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ سەمىزدىكتى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ادام درەۆنوۆسكي (اقش), حاسەتەپپە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قوعامدىق تا­ماق­تانۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى گۇل­دەن پەكان (انكارا, تۋرتسيا), Coca-Cola كومپانياسىنىڭ عى­لىمي زەرتتەۋلەر جونىندەگى جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق رەتتەۋ ءبولىمىنىڭ دەنساۋلىقتى قورعاۋ مەن اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ءجو­نىندەگى باعدارلاماسىنىڭ دي­رەك­تورى ماكسيم بايك (اتلانتا, اقش) سىندى شەشەندەر بولدى. – بۇگىندە دۇرىس تاماق­تا­نۋ­دى ادەتكە اينالدىرۋعا ەشنارسە كەدەرگى ەمەس. ەڭ باستىسى حالىق بۇل ماسەلەدە بارىنەن حاباردار بولۋى كەرەك. دۇرىس تاماقتا­نۋ­دى ادەتكە اينالدىرۋ قاجەت. ياعني, تەڭدەستىرىلگەن اس ءمازىرىن پايدالانۋدى ادامداردىڭ وزدەرى قالاۋى كەرەك. قازىر بازارلاردا جانىڭا كەرەكتىڭ ءبارى بار. وكى­نىشكە وراي, ءبىزدىڭ ادامدار دۇ­رىس تاماقتانا بىلمەيدى, ءتىپتى مەن بۇل ماسەلەدە ءوز دەنساۋ­لىق­تارىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قا­را­مايدى دەر ەدىم. سوندىقتان دا دۇرىس تاماقتانۋ مادەنيەتىن قا­لىپتاستىرۋ ءۇشىن اعارتۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋ قاجەت. ەكىنشى جا­عىنان, مەملەكەتتىڭ دە ءوز تا­را­پىنان تاعامداردىڭ دەنساۋلىق­قا قاۋىپسىزدىگى جانە جوعارى سا­پاسىن قامتاماسىز ەتكەنىن قا­لاعان بولار ەدىك, – دەيدى اكادەميك شارمانوۆ. قىسقاسى, قازاقستاندىق ماماندار قوناقتارعا ءبىزدىڭ تاماق­تانۋداعى ەرەكشەلىكتەرىمىزدى اي­تىپ بەردى. شەتەلدىك ماماندار­دى ءوزىمىز تاعام رەتىندە ءجيى پايدالاناتىن ايران-ءسۇت ءونىم­دە­رى جانە ونىڭ دەنساۋلىققا اسەرى, قازاق تاعامتانۋ اكادەمي­ياسى­نىڭ قازاقستاندىقتاردىڭ دەن­ساۋ­لى­عى مەن تاماقتانۋدى جاق­سارتۋعا قاتىستى جاساپ جاتقان زاماناۋي قادامدارى قىزىقتىردى. ياعني, ساراپشىلار تاماقتار­دىڭ دەنساۋلىققا پايدالى جانە زياندى جاقتارىنا قاتىستى ءجايت­تەردىڭ ءبارىن دەرلىك جان-جاقتى ەلەكتەن وتكىزدى. كون­فە­رەنتسياعا قاتىسۋشىلار سۋسىن­دار­دىڭ پاي­داسى, سۋدىڭ ادام ءومىرى مەن قو­عام دەنساۋلىعىن ساقتاۋداعى ءرو­لى, اعزاعا پايدالى اس تۇرلەرىن سانگە اينالدىرۋ سي­ياقتى ماسەلە­لەردى اينالىپ وتكەن جوق. ءماجىلىس بارىسىندا Oldways ۇيىمىنىڭ پرەزيدەنتى سارا باەر-سيننوتت حانىم كۇتپەگەن ءارى قىز­­­عىلىقتى مالىمەتتى العا تارتتى. – زياندى قانت پەن ماي بول­مايتىنى سياقتى, جامان تاماق, جاقسى تاماق دەگەن دە بولمايدى. بىزگە ازىقتىڭ بارلىق ءتۇرى قا­جەت. ولاردىڭ ارقايسىسى بىزگە قۋات بەرەدى. ماسەلە ولاردىڭ دۇرىس مولشەرلەنۋىندە, – دەيدى سارا باەر-سيننوتت. – بىزدەر تەڭدەستىرىلگەن تاماقتانۋ دەپ بار­لىق پايدالى تاماقتاردى ءۇي­لەستىرۋدى ايتامىز. ەگەر ءمول­شە­رى­مەن دۇرىس پايدالانسا – كام­پيتتەر, قانت, ماي, جاقسى شاراپ, ءبارى دە اعزاعا پايدالى بولا الادى. ماسەلە تاماقپەن قابىل­داعان كالوريا مەن بەلسەندى جۇ­مىس ىستەپ, سپورتپەن اينالىسقان كەزدە جوعالتقان كالوريالاردى دۇرىس باسقارۋدا. ال Oldways – بۇل قانداي دا ءبىر ونىمدەر مەن تەحنولوگيا­لار­دى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ەمەس, كەزىندە تۇرعىندار اراسىندا دۇرىس تاماقتانۋ مادەنيەتىن قالىپ­تاس­تىرۋ ءۇشىن قۇرىلعان كورنەكتى حالىقارالىق ۇيىم. اتالمىش ۇيىم باتىستا كەڭىنەن تانىمال. دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى بۇل ۇيىم دامۋشى ەلدەردە دە «جەر­ورتاتەڭىزى ديەتاسى پيرا­مي­داسى» (Mediterranean Diet Pyramid) جانە «ءبۇتىن ءداندى داقىلداردىڭ قالىبى» (Whole Grain Stamp) اتتى تەڭدەستىرىلگەن تاماقتانۋ باعدارلامالارى ارقىلى بەلگىلى بولا باستادى. ءار ايماقتىڭ وزىنە ءتان, ءال­ىم­ساقتان كەلە جاتقان ازىق تۇرلەرى بار. مىسالى, قازاقستاندا تەڭىز بالىعى اسىپ-توگىلىپ جاتقان جوق, ەسەسىنە ەت ونىمدەرى جەتكىلىكتى. بۇل قازاقستاندىقتاردىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتە مە؟ ال امەريكالىقتار شىن ءمانىن­دە بۇل قاراپايىم ساۋال ەمەس دەپ ەسەپتەيدى. ماسەلە قانداي دا ءبىر ازىق تۇرىندە جاتقان جوق, ەڭ باستىسى ولاردىڭ ادام اعزاسىنا پايداسى تيەتىن قۇرامداستىعىنا كوڭىل ءبولۋ قاجەت كورىنەدى. سوندىقتان دا تەڭىز بالىق­تا­رىن جەۋ كەرەك, ويتكەنى, ونى ­باس­قا ازىق تۇرىمەن الماستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر تەڭىز ءونىم­دەرى جەتكىلىكسىز بولعان جاع­داي­دا جاڭعاقتاردى بارىنشا كوپ پايدالانعان ءجون. ويتكەنى, ونىڭ دا قۇرامىندا بالىقتاعى سياق­تى اعزاعا قاجەتتى ماي قىش­قىل­دا­رى بار. ەتتەن باس تارتپاي­تىن­دار ءۇشىن تىم مايلى ەتكە اۋەس بولۋدىڭ پايداسى شامالى. سون­داي-اق, ديەتولوگتار بارلىق ەل­دەردىڭ ءىشىم-جەمىن ساراپتاي كەلە عىلىمي زەرتتەۋلەر كورسەتكەن­دەي, مالدىڭ مايلارىنا قارا­عان­دا وسىمدىك مايىن كوبىرەك پايدالانۋ كەرەك دەگەن تۇجى­رىمعا كەلگەن. ەڭ باستىسى – دۇرىس ءومىر سۇرە ءبىلۋ, دەيدى Coca-Cola كوم­پا­نياسىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەر ماسەلەلەرى جونىندەگى جانە نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق رەتتەۋ ءبو­لى­مىنىڭ ديرەكتورى تەي چۋمبۋريدزە. ياعني, اس ءىشۋدى عانا ەمەس, دەمالىسىمىزدى, جۇمىسىمىز­دى جانىمىزعا جاقىن ادامدارمەن جان راحاتىنا بولەنە وتى­رىپ اتقارعان ءجون. سوندا عانا جەگەنىمىز ءنارلى, داستارحانىمىز ءدامدى كورىنبەك. قوناقتار ايتقان قاعيدالاردىڭ بۇل تۇسى «قاي­عى­سىز ادام قارا سۋعا دا سەمىرەدى» دەگەن قازاق ماقالىنا كەلەدى. ايناش ەسالي. الماتى.