استاناداعى «فوليانت» باسپاسىنان بەلگىلى جۋرناليست اقايدار ىسىم ۇلىنىڭ «شيەلى» اتتى كىتابى جارىق كوردى. «مەنىڭ – قازاقستانىم» سەرياسىمەن شىققان بۇل ەڭبەك وسىعان دەيىن اتالمىش باسپادان ومىرگە جولداما العان « ۇلىتاۋ», «ويىل», «وتىرار», «قازىعۇرت», «التاي» جيناقتارى سەكىلدى ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلىپ, پوليگرافيالىق جاعىنان ادەمى كوركەمدەلگەن. تومەندە ءبىز «شيەلى» كىتابىنىڭ بەتاشار – العىسوزى بولىپ تابىلاتىن اكادەميك دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆتىڭ ماقالاسىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
اركىمنىڭ تۋعان جەرى وزىنە ءجاننات. دەسەك تە, سىر بويىندا شيەلىگە تەڭ كەلەر جەر جوق دەر ەدىم. قاشاندا بۇل سۋلى, نۇرلى, ەگىنى بىتىك, بايلىعى مول, تۇرمىسقا قولايلى, باۋ-باقشالى جەر. پاتشا وكىمەتى «باسىبايلىلىقتى» جويعاندا جەرسىز, كۇنكورىسسىز قالعان شارۋالاردى قازاق دالاسىنا قونىستاندىرعاندا تاڭداعان جەرلەرىنىڭ ءبىرى شيەلى بولعانى تەگىن ەمەس. كەلىمسەكتەر شيەلىدە ەكى ۇلكەن قونىس تۇرعىزدى, اتتارىن «سۆوبودا» (رەسەيدە باسىبايلى بولعان قاراشەكپەن قازاق جەرىندە ءوزىن ەركىن سەزىنگەن عوي) جانە «حوحلياتسكايا» (كەيىن «پەرۆومايسكايا» بولىپ وزگەردى) قويىپ الدى. جولەك قونىسى دا ءدال وسىنداي پوسەلكەگە اينالدى. ول شيەلىنىڭ ەسكى ەلدى مەكەنى. مەن شيەلىنىڭ تۋماسى بولعاندىقتان, ونىڭ كوپ وزگەرىس, ەرەكشەلىگىنە كۋاگەرمىن. سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنە عانا توقتالايىن.
شيەلى ەڭ اۋەلى اۋليەلى جەر دەپ اتالعان. ءويتكەنى ەجەلدەن بۇل ايماقتا قالىڭ جابايى شيە وسكەن. ونىڭ تاريحي اتى وسىدان. حالىق ۇعىمىندا شيە ءوسكەن جەر اۋليەلى سانالعان. شيەلىدە قورقىت اتا كىتابىندا ايتىلاتىن تاريحى مىڭ جارىم جىلدان كەم ەمەس «وقشى اتا» قورىمى بار. وسى قورىمدا ەسابىز اۋليە دە جاتىر. قورىمدا «اسان اتا» ەسكەرتكىش قابىرى دە بار. كەيبىر اۆتورلار ونى اتاقتى اسان قايعى قابىرى دەيدى. بىراق ءالى ناقتىلى دالەلدەنبەگەن. دەگەنمەن, قازاق دالاسىن ارالاپ, «جەرۇيىق» ىزدەگەن اسان قايعى سىر بويىنا كەلگەن بولسا, بۇل جەردى كورمەۋى ءمۇمكىن ەمەس. سونداي-اق شيەلىنىڭ قاراتاۋ بەتىندە ءازىرگە زەرتتەلمەگەن, اڭىزى مول «بەستام» اتتى «سۋناق اتا» سياقتى قالا ورنى بار. ونى حالىق كەزىندە حان ورداسى بولعان دەيدى. بۇل جەردى بۇرىن ەشقاشان سۋ باسپاعان. حالقى مالمەن قاتار ەگىن ەككەن, اشتىققا ۇشىراماعان. مۇنى دا ەل اۋليە شاراپاتىمەن بايلانىستىرادى.
ەكىنشىدەن, شيەلى ورىنبور مەن تاشكەن ارالىعىندا سىر بويىندا ورنالاسقان ايگىلى ساۋدا ورتالىعى بولعان ەدى. مۇندا ەكى بازار جۇمىس جۇرگىزدى. ءبىرى – مال بازارى, ەكىنشىسى – م ۇلىك بازارى. تۇتىنۋ بۇيىمدارىن ساۋدا ادامدارى الىس-جاقىن جەرلەردەن جەتكىزىپ ءجۇردى, قىزۋ الىس-بەرىس ءومىر بولدى. ساۋداگەرلەردىڭ ىشىندە ورىنبوردان, تاشكەننەن, يران, اۋعان جەرلەرىنەن كەلگەندەر كەزدەسەتىن. ءتىپتى الىستاعى قىتايدان اياعى كىشكەنتاي ايەلدەرىمەن كەلىپ, قاعازدان ءتۇرلى گۇلدەر, ويىنشىقتار جاساپ ساتاتىن قىتايلىقتاردى دا بالا كەزىمدە كوزىم كوردى. ولاردىڭ گۇلدەرىن قازاقتار قىرقىنشى جىلدارعا دەيىن اسەمدىككە ءۇيىندە ساقتايتىن. ءتۇرلى ساماۋىر, كەسە-شاينەك, قۇرما, ورىك-مەيىز, جىبەك, ماقتا ماتا بۇيىمدارى, جاينامازدىق يران كىلەمشەلەرى, كىلەمدەرى بازاردا سىيمايتىن. مال بازارىنا ەسەپسىز تۇيە, جىلقى, قوي, ەشكى ءتۇسىپ, ءوتىپ جاتاتىن. قىزۋ ساۋدا قاشاندا دامىعان ءومىر كورسەتكىشىنە جاتاتىنى بەلگىلى. بازارعا سونداي-اق بىرەۋلەر اڭگىمە قۇرۋعا, سۋرەتكە تۇسۋگە كەلسە, ەندى بىرەۋلەر سەرۋەندەپ كەلەدى ەكەن. ءسويتىپ, شيەلى بازارى تەك ساۋدا ورنى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كەزىندە مادەنيەت وشاعى دا بولعان-دى. مۇندا «ات ويىن» (تسيرك سولاي اتالاتىن, كلوۋندى «مايرامپاز» دەيتىن), بيىك تارتىلعان ارقانمەن جۇرەتىن ويىن «دار» (ورىسشاسى «كاناتوحودتسى»), سونداي-اق «پالۋاندار كۇرەسى», «ايتىس», «كوزبايلاۋ» (فوكۋس كورسەتۋ) ويىندارى ءبارى سول بازاردا قىزىپ جاتاتىن. ەل كوپ جينالاتىن, بيلەت ساتۋ جوق, اركىم اقشا تاستايتىن.
ۇشىنشىدەن, ساۋدا دامىعان جەردە ەل كوپ, ۇلت ارالاستىعى مول بولادى. شيەلىنىڭ نەگىزگى حالقى قازاقتار, سونداي-اق تاتارلار, وزبەكتەر ەدى. كەيىن ولارعا ورىستار قوسىلدى. كەلىمسەكتەر قازاق ءتىلىن بىلمەيدى, قازاقتار ورىس تىلىندە سويلەسە المايتىن, بىراق ءتۇسىنۋ كەرەك بولدى. سوندىقتان ورىستار قازاق ءتىلىن تەز ۇيرەنىپ, سۋداي مەڭگەرگەنى سونشا, ءتىپتى ماقالداپ ءسويلەيتىن. مەنىڭ بالا كەزىمدە قازاقشا ماشىق ءسويلەمەيتىن بىردە-ءبىر ورىس جوق ەدى. كەيىن كورەيلەر, ودان سوڭ سوعىس جىلدارىندا ەۆرەيلەر, چەشەندەر, ينگۋشتار, تۇرىكتەر قونىستاندى. باۋىرمالدى قازاق حالقى بارلىعىمەن تاتۋ ءومىر ءسۇردى. بىرەن-ساران جوعالعان مالىن باسقادان كورمەدى, ۇلت ارازدىعى دەگەندى ەشكىم ەستىگەن ەمەس. ءسىرا, ونىڭ ءبىر سەبەبى – قازاقتىڭ كەڭ قولتىقتىعى جانە مولشىلىقتان بولسا كەرەك.
ساۋدا بازارى دەمەكشى, ورىنبور – تاشكەن تەمىر جولىنا دەيىن دە شيەلىدە جول بەكەتى بولعان. شيەلى پوسەلكەسى مەن بەكەت اراسى ءتورت شاقىرىم دەيتىن. ورتاسىن قۇم بولەتىن. قازىر ول قۇم جوق. كەزىندە ول قۇم «تۇزاقشى» دەپ اتالاتىن. ويتكەنى جول بەكەتى مەن ساۋدا بازارى بار پوسەلكە اراسىندا پاۋەسكە جۇرەتىن. ءجۇرگىزۋشىنى ارباكەش دەيدى. سول قۇمدى باۋكەسپەلەر جايلايتىن بولعان ءبىر كەزدەردە. ولار پاۋەسكەدە بارا جاتقان باي ساۋداگەرلەرگە ارقان لاقتىرىپ, تۇزاققا ءتۇسىرىپ تونايدى ەكەن. «تۇزاقشى قۇم» دەگەن ات سودان قالعان.
تاعى ءبىر ءجايت. بالا كەزىمدە ورىستار ايتاتىن ءبىر ولەڭ ەسىمدە قالىپتى:
«بازار بولشوي, پولنو زدەس نارودۋ,
رۋسسكايا بارىشنيا يدەت, داۆاي, دوروگۋ». مۇنى ايتاتىندار رەسەيدىڭ كەشەگى قاراشەكپەندى «باسىبايلىلارىنىڭ» ۇرپاعى ەدى. بۇل نە سوندا, ۇستەمدىك پە, ءالدە بازارداعى قۋاقىلىق پا, ءسىرا, ەكەۋى دە بار شىعار-اۋ.
تاتارلار سىرنايمەن ايتاتىن ءبىر ولەڭ دە ەسىمدە:
«جۇگىرىپ اتقا مىنگەن شاقتا كورىنا قازان قالاسى
تانىماساڭ تانىسايىق, ءبىز شيەلى بالاسى».
تورتىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى جاعىنان شيەلى قاشاندا ءونىمدى مول بەرگەن جەر. باقشا, ەگىس ءونىمى, مال شارۋاشىلىعى جوعارى بولاتىن. حالقى نەگىزىنەن وتىرىقشى. شيەلى پوسەلكەسىن سۋ جۇرەتىن ءبىرنەشە ارىق كەسىپ وتەتىن. ولاردى «تاراقتى», «شەگىر», «بايسارى», «ورىس», «نايمان», «ارعىن» ارىقتارى دەپ اتايتىن. شارۋاشىلىق سۋارمالى. 1940 جىلى رەسپۋبليكالىق قۇرىلىس اتانعان «شيەلى كانالى» قازىلىپ, اۋداننىڭ ەگىس كولەمى, اسىرەسە, ەرتەدەن كەلە جاتقان كۇرىش ەگىسى ۇلعايدى, جاڭا تىڭ ايماق يگەرىلدى. جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ وسى كانال نەگىزىندە «سىرداريا» رومانىن جازدى.
1938 جىلى قيىر شىعىستان كوشىپ كەلگەن كورەيلەردەن جەرگىلىكتى حالىق كوپ نارسە ۇيرەندى. ماسەلەن, كۇرىشتى ەگۋ, باپتاپ ءوسىرۋ تەحنولوگياسى بويىنشا ءاربىر كۇرىش ەگىلگەن القاپتاعى اتىزدار جەكە ادامدارعا ءبولىپ بەرىلدى, ونىڭ سۋىن اۋىستىرۋ, ارام شوپتەن تازارتۋ, ت.ب. بارلىق جۇمىسى جالپىلاي ەمەس, ناقتى جەكە ءبىر ادامعا جۇكتەلدى, ىسكەرلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. سول تارتىپپەن اۋداندا العاش سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن كورەي كيم مان سام الدى. كەيىن سول تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن ديقان ىبىراي جاقاەۆ ەڭ جوعارى ءونىم كورسەتكىشىنە تۇراقتى جەتەتىن بولعانى ءۇشىن ەكى رەت سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانىپ, اۋداننىڭ بەدەلىن وداققا كوتەردى. ىبىراي جاقاەۆتىڭ باستاۋىمەن ۇلكەن قوزعالىس ءجۇرىپ, وبلىستا جاقاەۆشىلار كوبەيدى. اۋداننىڭ وزىنەن قىرىققا جۋىق ەڭبەككەر ديقان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بولدى. ىبەكەڭ «دالا اكادەميگى» دەپ قۇرمەتتەلدى.
ادەتتە, كۇرىش ەككەن جەر تەز توزادى. سوندىقتان شيەلىلىكتەر ەرتە زامانداردان اۋىسپالى ەگىس ەگۋدى قولدانعان, اسىرەسە جوڭىشقامەن اۋىستىرىپ وتىرۋدى. شيەلىلىكتەر ونى «جوڭىرىشقا» دەپ سويلەيدى. بالا كەزىمدە كورۋشى ەدىم, بازارعا كۇندە اربا-اربا جاس جوڭىرىشقا اكەلىپ ساتاتىن. جوڭىرىشقا ەگىلگەن جەر مىقتى تىڭايىپ, مول ءونىم بەرەدى. ول كەيبىر حيميالىق تىڭايتقىشتاردان پايدالى, تازا ءارى ساپالى ءونىم بەرەدى. تەك بۇل داعدىلى ادىسكە ن. س. حرۋششەۆ قارسى بولىپ, وراسان زيان كەلتىردى. بىراق ول زامان ءوتتى. ەندى حالقى شارۋاشىلىعى جاڭا تەحنولوگيانى جانە قالىپتاسقان ءادىستى قاتار قولدانۋدا. جەر يەسى ءوزىمىز, باپتاۋ, قۇنارلاندىرۋ ەركىمىزدە.
بەسىنشىدەن, شيەلى مادەنيەتى جوعارى اۋدان. ونىڭ ءبىر دالەلى – ءتۇرلى حالىقتىڭ مەكەنى بولىپ, تاتۋ ءومىر ءسۇرۋى, بىرىنەن ءبىرى ۇيرەنۋى. «سىر ەلى – جىر ەلى» دەيدى. بۇل ءسوز وسى اۋدانعا وتە ءتان. «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى» دەپ باستالاتىن قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق ۇرانىنا اينالعان, جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى اشىندى پاتريوتتىق ولەڭ مەن ءان وسى شيەلى جەرىندە تۋىنداعان. اۆتورى – قوجابەرگەن جىراۋ. شيەلىگە كەلىپ جاۋ توقتادى, ج ۇلىنى ءۇزىلدى.
شيەلىدە اقىن-جىراۋلار كوپ بولدى. سولاردىڭ اسا دارىندى وكىلى – نارتاي بەكەجانوۆ ەدى. قازاقستان اقىن-جىراۋلارىنىڭ ءبىرىنشى جيىنىن, 1958 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاقستان ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگىن سىرنايمەن ارناۋ ايتىپ اشقان «كۇمىس تاڭداي» اتانعان نارتاي بولاتىن. نارتاي سۋىرىپ سالما اقىن ءارى سازگەر, داۋىسى كەرەمەت ورىنداۋشى بولعان-دى. سوعىستىڭ اۋىر جىلدارىندا كونتسەرت ۇيىمداستىرىپ, ەلدىڭ كوڭىلىن كوتەردى. اتاقتى ءيمانجۇسىپ تە ءومىرىنىڭ ءبىرسىپىرا بولىگىن وسى شيەلىدە وتكىزگەن. اندەرى ءالى ەل اۋزىندا.
شيەلىدەن شىققان قوعام قايراتكەرلەرى دە از بولماعان. سولاردىڭ ىشىندە مۇستافا شوقايدىڭ ورنى دارا بولەك. ول شەتەلدەردە ءجۇرىپ ءبىر ءوزى ارىستانداي ايباتتىلىقپەن, جولبارىستاي جۇرەكتىلىكپەن وتارشىلدىق جۇيەگە قارسى شىقتى, «تۇركىستان ازاتتىعىن» الەمگە كوتەردى, ۇلكەن قوعامدىق قوزعالىس تۋدىردى. ونىڭ پاتريوتتىق داۋىسى كوپ ەلگە جەتتى. گەرمانيا, انگليا, فرانتسيا, اقش ەلدەرىندە ونىڭ باستاۋىن قولداعان قايراتكەرلەر, عالىمدار شىقتى. «ازاتتىق» راديوسى مۇستافا جولىمەن دامىدى. مۇستافا عاجاپ تۇلعا, ءبىر ءوزى ءبۇتىن الەم. ءبىز ونى ءالى جەتكىزە ايتا الماي كەلەمىز. ول بۇكىل تۇركىستان حالقىنىڭ تەڭدەسى جوق ماقتانىشى.
شيەلىدەن ءىرى عالىمدار, ادەبيەت وكىلدەرى دە شىقتى. سولاردىڭ ىشىندە قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان, وداقتىڭ لەنيندىك, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىقتارىن العان شاحماردان ەسەنوۆتىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل جەردەن سونداي-اق اقىن-جازۋشىلار قالماقان ءابدىقادىروۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, ورازبەك سارسەنباەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى – پروفەسسور اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ, اكادەميك مۇحامەتجان قاراتاەۆ, اكادەميك ماتەماتيك اسقار جۇمادىلداەۆ, باسقا دا كوپتەگەن عالىم, اقىن-جازۋشى, ونەر ادامدارى شىقتى. ءالى دە اشىلاتىن, كەلەشەگى زور تالانتتار ءوسىپ-ونە بەرەتىن قۇنارلى ءوڭىر. شيەلى قىدىر دارىعان كيەلى جەر دەيتىنىمىز وسىدان.
شيەلىگە بارىپ جۇرگەندە بايقاعانىم, ەل زامان تالابىنا بەيىمدەلگەن, ەڭسە كوتەرگەن, تۇرمىسى ءتۇزەلگەن, شارۋاشىلىق جولعا قويىلعان. حالىق قاشان دا سىنشى. 2008 جىلدىڭ باسىنان اۋدان تىزگىنىن قولىنا العان اكىم جاس ازامات نۇرلىبەك ماشبەك ۇلى ءنالىباەۆتىڭ قايراتكەرلىگىنە ەلدىڭ ريزاشىلىعىن ەستيسىڭ. ءىس باسىندا جۇرگەن ادامداردى جۇمىلدىرىپ, تالاي تىرلىك تىندىرىپ كەلە جاتقانى كوزگە كورىنىپ-اق تۇر. اۋداننىڭ كەيىنگى جىلدارداعى جەتىستىگى وسى كىتاپتىڭ «شىرقاي بەر, شىرايلى شيەلى!» تاراۋىندا جان-جاقتى ايتىلاتىندىقتان, وعان توقتالىپ جاتپايمىن. تابىستارىڭ تاسىپ, ابىرويعا كەنەلە بەرىڭدەر, ەل قامىن جەگەن ەرلەر دەگەن باتا تىلىگىمدى بىلدىرەمىن.
شيەلى تۋرالى ەستەلىك از ەمەس. ولار ءومىردىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەرىن قامتۋمەن شەكتەلىپ, جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ ءومىربايانى تۇرعىسىنان باياندالىپ كەلگەن ەدى. ال مىنا كىتاپتا كونە داۋىردەن بۇگىنگى زامانعا دەيىنگى شيەلى تاريحى قازاقستان تاريحىمەن, قوعامنىڭ دامۋى دارا تۇلعالاردىڭ ومىرىمەن تىعىز بايلانىستا قامتىلىپتى. بۇل ەڭبەك ولكەتانۋعا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس دەپ باعالاۋعا ابدەن لايىق.
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ, اكادەميك.
الماتى.
