قۇپيا قۇلپىتاس

قىزىل قىرعىندا قىرشىن كەتكەن, وتى­زىن­شى جىلداردىڭ ويرانىندا وپات بولعان ۇلت ارىس­تارى­نىڭ ارۋلاپ جەرلەنبەگەن سۇيەگىن, تۋ­عان جەر­دىڭ ءبىر ۋىس توپىراعى بۇيىرماي, جەرمەن-جەكسەن بولعان بەلگىسىز قابىرلەرىن ىزدەپ تابۋ, ولاردىڭ باسىنا ءبىر بەلگى قويۋ – سول اسىل­دار­دان تۋعان ءبۇ­گىن­گى ۇرپاقتىڭ, حالقىم دەگەن ازاماتتاردىڭ كوپ جىلدار بويى جۇرەگىن تەربەگەن مۇڭ ەكەنى, بۇل ءىستىڭ بۇگىنگى تاڭدا جالپى­ۇلت­تىق قوزعالىسقا اينالا باستاعانى جاسىرىن ەمەس. قازاقى ۇعىممەن قاراساق تا, «ارۋاق ريزا بولماي, ءتىرى بايىماي­تىنى» بەلگىلى. كەڭەس زامانىندا ماسكەۋدە ساياسي قۋعىن-ءسۇر­گىن قۇرباندارىن كومەتىن بىرنەشە جەر بو­لىپ­تى. 1921-1926 جىلدارى بۇل ءۇشىن ياۋز اۋ­رۋ­حا­نا­سىنىڭ زي­راتى, 1926-1935 جىلدارى ۆا­گانكوۆ زيراتى پاي­دا­لانىلعان. قۋعىن كور­گەندەردىڭ ءولى دەنەسى 1934 جىل­دان دون زي­را­تىنداعى كرەماتوريگە جىبەرىلە باستاپتى. ال 1936-1937 جىلدارى نكۆد جاڭا ەكى اۋماقتى اجال الاڭىنا اينال­دى­رىپ­تى. قىس­قاشا «بۋتوۆو» جانە «كوممۋناركا» دەپ اتاۋعا بولاتىن بۇل ار­نايى وبەكتىلەر اۋما­عىندا جاتقانداردىڭ اتى-ءجونى سوڭعى جىلدارعا دەيىن قۇپيا ۇستالىپ كەلدى. مىسالى, «كوممۋناركا» وبەكتىسىن رەسەيدىڭ فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىز­مەتى 1999 جىلى ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ قا­راۋىنا بەردى, سول كەزدەن باستاپ قانا وسى اراعا جەر­لەنگەن ادامداردىڭ اتى-ءجونى بەلگىلى بولا باستادى... ماسكەۋدەگى بىرنەشە عاسىرلىق تاريحى بار «دون» قورىمىنىڭ اتاۋى دا حالقىمىزدىڭ جۇرەگى­نەن الىس تۇرا الماسا كەرەك. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ايبىندى ۇلى سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ سۇيە­گى­نىڭ ك ۇلى وسى جەردە جەتپىس سەگىز جىل بو­يى ساق­تال­دى (ومىردەن 33 جاسىندا وتكەن سما­عۇل­دىڭ سۇيەگىنىڭ ك ۇلى سالىنعان قۇتى قازاق­ستان ەلشىلى­گىنىڭ قولداۋىمەن جانە ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ كۇشىمەن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭ­­تارىندا قازاق­ستان­عا جەتكىزىلگەنىنەن وقىر­مان حاباردار بولار). جالپى «دون» زيراتى جاڭا جانە ەسكى ءبو­لىك­تەردەن تۇرادى. جاڭا زيرات دەگەنى – حح عاسىردىڭ با­سىن­دا اشىلعان قورىم, 1927 جىلدان باستاپ مۇندا كولۋمباريى بار كرەماتوري جۇمىس ىستەگەن. 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعى­سى كەزىندە قازا تاپقاندار مەن اۋىر جارادان ءماس­كەۋ گوسپيتالدارىندا قايتىس بولعاندار جاتقان باۋىرلاستار زيراتى جانە ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دارىنىڭ ءۇش ورتاق قورى­مى (№ 1 – 1930-1942 ج., № 2 – 1943-1944 ج. ءجا­­نە № 3 – 1945-1953 ج.) وسىن­دا. دەرەكتەرگە قا­­ر­اعاندا, مۇندا وتى­زىن­شى جىلدارى جازىقسىز اتىل­عان, ءور­تەل­گەن بەس مىڭنان استام ادامنىڭ ءسۇ­يەگى نە سۇيە­گىنىڭ ك ۇلى جاتىر. «دون» زيراتى باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, اسىرەسە وتىزىنشى جىلدارى قۇربان بولعان­دار­دىڭ ءمايىتى قاي جەرگە كومىلگەنىن, ك ۇلى قاي­دا جات­قا­نىن ءدال انىقتاۋ قيىن ءارى مۇمكىن ەمەس. ءويت­كەنى, 1937-1938 جىلدارى اتىل­عان­دار­دىڭ دەنەسى كرەماتوريگە ارناۋلى بلانكىگە جازىلعان تاپ­سىر­ما نەگىزىندە قابىلدانىپ تۇ­رىپتى, بىراق وندا ادامنىڭ اتى-ءجونى جازىل­ماي, جالپى سانى كور­سەتىلىپ, «مىنا ءمايىت­تەر­دى ورتەۋگە نە جەرلەۋگە جەدەل قابىلداڭىز», «ورتەۋ ءۇشىن كەزەكتەن تىس قابىلداڭىز» دەگەن بۇيرىق تۇرىندە تۇسەدى ەكەن. 1930 جىلدان باستاپ كرەماتوري ىرگەسىندە تەرگەۋ كەزىندە ولگەن, ازاپقا شىداماي ءوزىن ءوزى ولتىرگەن ادامداردى قۇپيا كومەتىن شۇڭقىر بو­لىپتى. جالپى كوپتەگەن قۇجاتتار مەن مۇراعات ما­تە­ريال­دارىن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ حات-حابار­لارىن بايىپتى سارالاۋ ارقىلى قۋعىن-سۇرگىن قۇر­بان­دارىنىڭ اتى-ءجونىن انىقتاپ, قاسىرەتتى جىل­داردىڭ شىندىعىن, ەل باستان كەشكەن وقيعا­لاردى, جەكە ادامدارعا قاتىستى دەرەكتەر مەن ءمالى­مەت­تەردى بۇگىنگى زاماننىڭ زەردەسىنە سالعان جال­پى­رەسەيلىك «مەموريال» تاريحي-اعارتۋ, قا­يى­رىمدى­لىق جانە قۇ­قىق قورعاۋ قوعامى بول­دى. «مەموريال» مۇشە­لەرى­نىڭ ۇزاق ۋاقىتتان بەرگى ماقساتتى ىزدەنىستەرى وسى باعىتتا ناقتى ناتيجە­لەرگە قول جەتكىزدى, بۇعان دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن جاپپاي جەرلەۋ ورىندارى, مىڭداعان ەسىمدەر انىق­تالدى, ءسويتىپ تابىلعان, ءمالىم بولعان, بۇرىننان قولدا بار دەرەكتەر جي­ناقتالىپ, ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرىلدى. سونىڭ ءناتي­جە­سىندە بۇرىنعى كسرو جۇرتىمەن بىرگە, قازاق حالقى دا قان-قاساپ جىلدارى قۇربان بول­عان بىرقاتار پەرزەنتتەرىنىڭ اسىل سۇيەگى قاي توپى­راق­تىڭ استىندا جاتقانىن بىلە باستادى... ايتالىق, ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن نىعمەت نۇر­ماقوۆتىڭ سۇيەگىنىڭ ك ۇلى «دون» زيراتىن­داعى ورتاق قورىمدا ەكەندىگى بۇدان ەكى جىل­داي بۇرىن بەلگىلى بولدى. وسىنداعى ءاليحان نۇر­مۇ­حا­مەد­ ۇلىنا قاتىستى اقپاراتتا ونىڭ 1866 جى­لى سەمەي وبلىسىندا تۋعانى, ۇلتى قازاق, پارتيادا جوق, جوعارى ءبىلىمدى, اۋ­دار­ماشى ەكەندىگى كورسەتىلگەن. تۇراق­تى مە­كەن-جايى – «ماسكەۋ قالاسى, بولشوي كيسلوۆسكي پەرەۋلوك, 4-15» دەپ جازىلعان. 1937 جىلعى 26 شىلدەدە تۇتقىنعا الىنعان, «انتيسوۆەتتىك كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىم­عا قاتىسۋ­شى» دەپ ايىپتالىپ, ۇكىم شىق­قان كۇنى, ياعني 1937 جىل­عى 27 قىركۇيەكتە اتىل­عان. نىعمەت نۇر­ماقوۆ جايىن­دا ونىڭ 1895 جى­لى قارا­عان­دى وبلىسىندا تۋعانى, قازاق, بكپ(ب) مۇشەسى, ءبىلىمى ورتا, ۆتسيك حاتشى­سى­نىڭ ورىن­باسارى جانە ۆتسيك ءتورال­قا­سىنىڭ مۇشەسى ەكەندىگى جازىلعان. نىعمەت نۇر­ماق ۇلى 1937 جىلعى 3 ماۋسىمدا تۇت­قىندالىپتى, «كونتر­رە­ۆوليۋ­تسيا­لىق تەرروريستىك ۇيىمعا قاتىسۋ­شى» دەپ ايىپ­تالىپ, 1938 جىلى ۇكىم شىققان كۇنى اتى­لىپتى. وسىندا ن.نۇرماقوۆتىڭ «ءماس­كەۋ قالاسى, سەرافيموۆيچ كوشەسى, 2-243» مەكەن-جايىندا تۇرعانى تۋرالى اقپارات بار. «دون» زيراتىنداعى № 1 ورتاق قابىردە ءالي­حان مەن نىعمەت سىندى قوس ارىسقا ار­نا­لىپ قۇلپىتاس-بەلگى قويىلىپتى دەگەن حا­بار­دىڭ ىزىمەن تاياۋدا وسى جەردە بولۋعا تۋرا كەلدى. بۇل – مەملەكەتتىك ورگاندار نە قوعامدىق ۇيىمدار ورناتقان بەلگى ەمەس, قازاقستاندىق ازاماتتىڭ جەكە باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرعان ءىسى ەكەن. «ۇرپاقتان – تاعزىم» دەپ بەلگى قوي­عان – ۇلتجاندى ەلدەسىمىز, بەلگىلى زاڭگەر عا­لىم, قارا­عان­دى قالاسىنداعى «بولاشاق» ۋني­ۆەرسي­تەتى­نىڭ رەكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ بولىپ شىقتى! بەلگىتاسقا ەكى ارىستىڭ سۋرەتى سالىنىپ, ولار­دىڭ اتى-ءجونى, تۋعان جانە قازا تاپقان جىلدارى قازاقشا جازىلىپتى. كورنەكتى اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ ەسكەرتكىش بەتىنە ورنەكتەلگەن: «ەي, تاكاپپار دۇنيە! ماعان دا ءبىر قاراشى. تانيسىڭ با سەن مەنى؟ مەن – قازاقتىڭ بالاسى!» دەگەن ولەڭ جولدارى الىستان كوزگە تۇسەدى... ارتتا قالعان ۇر­پاقتىڭ اسىل ارىس­تارىن ىزدەپ, ارداق­تاۋى بيلىكتىڭ ءپار­مەنى­نەن گورى, جۇرەك­تىڭ دارمەنىمەن ءجۇ­زەگە اساتىن پەرزەنتتىك بورىش ەكەندىگى وسى­دان سەزىلسە كەرەك. ولاي بولسا, ور­تا­سى­نان وزا شىعىپ, تۋ­عان جەردىڭ كوكتا­سىن ءماس­كەۋگە كوتە­رىپ جەت­­­كىزگەن, ءسوي­تىپ, ءيىسى قازاق بالا­سىنا قادىرلى ءالي­حان مەن نىع­مەتتەي اي­بىن­دى اعالاردىڭ ارۋا­عىنا, الاش­تىڭ وسى جەردە جاتقان باسقا دا ۇلدارىنىڭ رۋ­حىنا قازاق بولىپ تاعزىم ەتۋدىڭ تاماشا جولىن كورسەتكەن قاراعاندىلىق نۇرلان باۋىرىمىزدىڭ بۇل ءىسىن قالاي اسپەتتەسەك تە جاراساتىنى ءسوزسىز. «مەموريال» قوعامى جيناقتاعان قۇجات­تار­دى قاراي وتىرىپ, «دون» زيراتىنداعى وسى ورتاق قورىمدا باسقا دا قانداستارىمىزدىڭ سۇيەگى نە سۇيەگىنىڭ ك ۇلى جاتقانىن جادى­مىز­دان شىعارا المايمىز. سولاردىڭ ءبىرى – سادىق نۇرپەيىسوۆ ەسىمدى بەلگىلى قايراتكەر. ول 1904 جىلى قوس­تا­ناي وبلىسىندا تۋعان, 1925 جىل­دان پارتيا ءمۇ­شە­سى, كەزىندە قازاقستان كوم­پار­تياسى ورتالىق كو­ميتەتىنىڭ ەكىنشىسى حاتشىسى بولىپ ىستەگەن. 1938 جىلعى 1 قاراشادا «كونتر­رەۆوليۋتسيالىق تەرروريستىك ۇيىمعا قاتىسۋشى» دەگەن ايىپپەن تۇت­قىن­دالعان كەزىندە پارتيا­نىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاراماعىندا جۇرگەن ەكەن, «ماسكەۋ» قوناقۇيىندە تۇراقتى تۇرىپ­تى. وعان دا سول زاماننىڭ ءداس­تۇرلى ايىبىمەن ۇكىم شىعىپ, 1939 جىلعى 25 اق­پاندا اتى­لىپ­تى. ال تاعى ءبىر قانداسىمىز – اباي قاسىموۆ 1896 جىلى باتىس قىتايدا ءدۇ­نيەگە كەلگەن. ءبىلىمى جوعارى, موڭعوليانىڭ حا­لىق-رەۆوليۋ­تسيا­لىق پارتياسىنىڭ مۇشەسى بولعان. ول قىتاي­دىڭ باركول پروۆينتسياسى گۋبەر­ناتورىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىن اتقارعان, بىراق 1938 جىلعى 25 شىلدەدە تۇتقىندالىپ, «تىڭ­شىلىق جاسادى» دەگەن ايىپپەن 1939 جىلى اتىلعان. اتالمىش قارالى قابىردىڭ 14-ءىنشى كولۋم­باريىنىڭ ءۇشىنشى قاتارىندا ەسكەندىر تۇرار­ ۇلى رىسقۇلوۆتىڭ (24.11.1920 – 3.10.1940) سۇيە­گى­نىڭ ك ۇلى تۇر. اكەسى ۇستالعان سوڭ, وتباسىنا تۇسكەن توتەنشە اۋىرتپالىقتى ەسكەندىر دە با­سى­نان وتكەرگەن. باسپاسوزدە جازىلىپ جۇرگەنىن­دەي, ول ون جەتى جاسىندا «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى رەتىندە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرايدى, اق تەڭىز ماڭى­نا, ونەگا لاگەرىنە جەر اۋدارىلادى. سوندا ءجۇرىپ ايىقپاس دەرتكە ۇشىرايدى. سول سەبەپتى 1939 جىلى ايداۋدان بوساپ, ماسكەۋگە كەلەدى. بىراق تۇراردىڭ جالعىز ۇلى ەسكەندىر (الەكساندر, شۋرا, شۋريك) بوستاندىقتا ۇزاق جۇرە المايدى, جاسى جيىرماعا جەتەر-جەتپەستە اۋىر ناۋقاستان قايتىس بولادى. «دون» زيراتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اناتولي تريفونوۆتىڭ جاردەمىمەن قو­لى­مىزعا تيگەن انىقتامادا 20 جاسار «رى­س­كۋلوۆ الەكساندر تۋ­رانوۆيچتىڭ» ولىگى 1940 جىلى ءور­تەل­گەنى, ال كۇل سالىنعان قابىرعاداعى قۋىس تەكشەنى پايدا­لانۋعا قۇقىعى بار ادام – كولوسوۆسكايا دەپ كور­سەتىلگەن ەكەن. انىقتاما­دا «ەسكەن­دىر­دىڭ» – «الەكساندر», «تۋراروۆيچ­تىڭ» – «تۋرانوۆيچ» دەپ بۇرمالانعانىن ايتپا­عان­دا, كولۋمباري سورەسىندەگى كۇل سالىنعان قۋىستىڭ بەت تاقتاسىنا «شۋرا رىسكۋلوۆ» دەپ جازىلعانى تاعى بار. 1963 جىلى ەسكەندىردىڭ سۇيەگىنىڭ ك ۇلى تۇرعان قۋىسقا جانە ءبىر ازامات جەرلەنىپتى. بۇل تۋرالى كرەماتوري كەڭسەسىنە جازعان وتىنىشىندە ازاماتشا ۆارۆارا كولوسوۆسكايا 1940 جىلى نەمەرەسى رىسقۇلوۆ شۋريك جەرلەنگەن قۋىس تەكشەگە كۇيەۋى يۆان چيجيكوۆتىڭ ك ۇلىن قويۋعا رۇقسات سۇراپتى. ءومىر كەزەڭدەرىندە تۇرار اتامىزبەن باي­لا­نىستى بولعان ايەل زاتى ىشىنەن ناتاليا الەكسەەۆنا كولوسوۆسكايا دەگەن ەسىم دە ءباسپاسوز بەتىنەن ارەدىك كورىنىپ قالىپ جۇرەتىن. تۇراردىڭ بۇل ايەلمەن رەسمي تۇردە ۇيلەنگەنى تۋرالى ناقتى دەرەك كەزدەسپەسە دە, كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز وسى ناتاليا كولوسوۆسكايا ونىڭ مايا دەگەن قىزىنىڭ جانە ەسكەندىر ەسىمدى ۇلىنىڭ تۋعان اناسى دەپ اي­تىلاتىن. دەمەك, 1940 جى­لى رىسقۇلوۆتىڭ ۇلىن جەرلەۋ ىسىمەن اينالىس­قان ۆارۆارا كولو­سوۆس­كايا­نى – ەسكەندىردىڭ ناعاشى اجەسى ەدى دەپ ايتۋعا بولاتىن سياقتى (دەرەكتەرگە قاراعاندا, مايانى تۇراردىڭ ءبىرىنشى ايەلى نادەجدا كونستانتينوۆنا پۋشكارەۆا تاربيەلەپ وسىرگەن. «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى مايا رىسقۇلوۆا 1949 جىلى قاۋىپتى ەلە­مەنت رەتىندە 5 جىلعا سوتتال­عان. مايا تۇرارقىزىنىڭ ءبىز بىلەتىن نەمەرەسى ۆلاديمير رىسقۇلوۆتىڭ اي­تۋىن­شا, اجەسى قازىر ماسكەۋ ماڭىندا تۇرادى, بىراق ەشكىمدى قابىل­داپ, سويلەسپەيدى ەكەن). رەسپۋبليكالىق «ايعاق» گازەتىنىڭ باس رەداك­تورى دۋلات ءابىش باستاعان شىعار­ما­شى­لىق توپ جاقىندا ماسكەۋدەگى «دون» زيراتىنا اتباسىن تىرەپ, ەسكەندىر تۇرار ۇلىنىڭ سۇيە­گى­نىڭ ك ۇلى قو­يىلعان قۋىس تەكشەنىڭ جانىندا بولدى. تولە بي اۋدانىنىڭ باس يمامى ا.تورتاەۆ وسىندا جات­قان جالپى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە جاس كەتكەن ەسكەندىر تۇرار ۇلىنىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتا­دى. حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار قايسار ۇلى تۇرار رىس­قۇلوۆتىڭ ۇرپاعى ەسكەندىردىڭ ەسىمىن ەلەۋسىز قال­دىر­ماي, ونىڭ ءبىر ۋىس ك ۇلى جاتقان جەردى اتاجۇرتى­نىڭ ەسىنە سالىپ, بۇگىنگى ۇرپاققا تانىستىرۋ ءۇشىن الىستان ات ارىلتىپ جەتكەن دۋلات ءابىش باستاعان وڭ­تۇستىكقازاقستاندىق وتان­داس­تارىمىزدىڭ وسىناۋ حالىقشىل ىسىنە ءتاڭىر جارىلقاسىن دەگەن تىلەك قانا جاراسسا كەرەك. ماسكەۋدە 1935 جىلدىڭ ورتا شەنىندە, ۆارشاۆا تاس جولىنىڭ ءتورتىنشى شاقىرىمىنا تاياۋ جەردەن اتۋ پوليگونى ۇيىمداستىرىلادى. ال­عاش­قىدا بۇل شىنىندا دا ءارتۇرلى اتۋ قارۋلارىن سىنايتىن الاڭ بولادى, بىراق قۋعىن-سۇرگىن زامانى تۋعان كەزدە سوتتالعان ادامداردى ءارى اتاتىن, ءارى جەرلەيتىن ورىن­عا اينالادى. وسى پوليگوندا سول جىلدارى كۇن سايىن ورتا ەسەپپەن 100-200 ادام اتىلىپ تۇر­عان ەكەن. ءبىر عانا 1938 جىلعى 28 اقپاندا 562 ادام اتىلىپتى (1938 جىل­دىڭ اقپان ايى – بۇرىنعى كسرو-نىڭ بار­لىق جەرىندە قىزىل قىرعىننىڭ ەڭ شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن مەزگىلى. قازاقستاندا دا ءدال وسى ايدا «حالىق جاۋلارى» وتە كوپ اتىلعانى ءمالىم). بۋتوۆو پوليگونىندا كوپ جىلدار بويى ارناۋلى قىز­مەت ورگانىنىڭ ساياجايلارى بولعان, سوعان سايكەس بۇل قورشالعان جەرلەرگە, ادام سۇيەگى جات­قان الاڭقايعا ەشكىم جىبەرىلمەگەن ءارى 1995 جىل­عا دەيىن تۇتاس اۋماق كۇزەتىلىپ كەلگەن. قۋ­عىن-سۇرگىن قۇرباندارى جاتقان «بۋتوۆو» زيراتىنىڭ سىرى, مىنە, سوڭعى ون-ون بەس جىلدان بەرى عانا بەلگىلى بولا باستادى. وندا جەرلەنگەن ادام­داردىڭ اتى-ءجونى ءالى دە انىقتالىپ, ناقتىلانۋ ۇستىندە. وتىز جەتىنىڭ جاپپاي قاندى قاسابى باس­تال­عانشا, سوعان دەيىن جالعان ساياسي ايىپپەن ۇس­تا­لىپ, اتىلعاندار نەگىزىنەن ماسكەۋدىڭ ۆاگانكوۆ زيراتىنا جەرلەنىپ كەلگەن. وتى­زىن­شى جى­لى وسىنداي جازاعا ۇشىراعان قازاقتىڭ ءتورت بالا­سى­نىڭ سۇيەگى قازىر ۆاگانكوۆ زيراتىندا جات­قا­نىن قۇجاتتار دا ايعاقتايدى. بۇلاردىڭ ۇشەۋى – 1928-1929 جىلدارى «كونترەۆوليۋتسيالىق ۇيىمعا مۇشە بولعانى جانە كەڭەسكە قارسى ۇگىت جۇرگىز­گەنى ءۇشىن» دەگەن ورتاق ايىپپەن تۇتقىندالىپ, 1930 جىلعى 21 ساۋىردە اتىلعان جۇسىپبەك اي­ماۋىتوۆ, احمەتساپا ءجۇسىپوۆ جانە دىنمۇحامەد ءادىلوۆ. قۇجاتتاردا ايماۋىتوۆ جۇسىپبەكتىڭ 1895 جىلى سەمەي گۋبەرنياسى قىزىلتاۋ بولىسى پاۆلودار ۋەزىنىڭ ءبىرىنشى اۋىلىندا تۋعانى, ورتا ءبىلىمدى, پارتيادا جوق قازاق ەكەنى جازىل­عان. شىم­كەنت پەداگوگيكا تەحنيكۋمىنىڭ وقى­تۋ­شىسى بو­لىپ ىستەگەن جۇسىپبەك ول كەزدە وسى قالادا پۋشكين كوشەسىندەگى 5-ءىنشى ۇيدە تۇ­رىپ­تى. ءجۇسىپ­بەك­تىڭ ۇلى بەكتۇر دا 37-ءنىڭ وتىنا شالىندى. اقپارات كوزدەرى 1916 جىلى سەمەي قالاسىندا تۋعان ۆيكتور يۋرەۆيچ (بەكتۇر جۇسىپبەك ۇلى) ايماۋىتوۆ­تىڭ 1937 جىلعى 29 جەلتوقساندا تاتارستانداعى نكۆد ۇشتىگىنىڭ شەشىمىمەن ون جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانى جونىندەگى دەرەكتى العا تارتادى. ال احمەتساپا ءجۇسىپوۆتىڭ (قۇجاتتاردا – يۋسۋپوۆ احمەت سافا) 1895 جىلى قوستاناي وبلى­سى­نىڭ بەتپاققارا اۋدانىندا تۋعانى, پارتيادا جوق, ءبىلىمى تومەن, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ قىز­مەت­شىسى ەكەندىگى جازىلعان. ول 1929 جىلى 29 قاڭ­تار­دا ۇستالعان كەزدە قى­زىل­وردا قالاسى سەلۆەرستوۆ كوشەسىندەگى 28-ءىنشى ۇيدە تۇرعان ەكەن (باسقا ءبىر جاريا­لانىمدا احمەت­ساپانى 1931 جىلعى 18 قاڭ­تار­دا قازاقستاننىڭ وگپۋ-ى 10 جىلعا سوت­تا­عانى جونىندە ايتى­لىپتى). 1900 جىلى سىرداريا وكرۋگىندە ء(بىر جا­ريا­لانىمدا – جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ ايماعىندا) ءدۇ­نيەگە كەلگەن, ورتا ءبىلىمدى, پارتيادا جوق ءدىن­مۇ­حا­مەد ادىلەۆ 1928 جىلعى جەلتوقسان ايىندا تۇت­قىندالعاندا قىزىلورداداعى ۇلتتىق تەاتر­دىڭ ديرەكتورى بولىپ ىستەيتىن ەدى (بۇرىنعى ءباسپاسوز ماتەريالدارىنان ونىڭ ەسىمىنىڭ «دىنشە» دەپ قىسقارتىلىپ جازىلاتىنى كەزدەسەدى). ءدىنمۇحا­مەد­تىڭ (دىنشەنىڭ) ۇستالعان كەزدە كور­سەتىلگەن مەكەنجايى – سىرداريا وكرۋگى سارىسۋ اۋدانىنىڭ 3-ءشى اۋىلى ەكەن. بىرگە اجال قۇشقان تورتەۋدىڭ ءبىرى – ءابدىراح­مان ءبايدىلدين. ول 1929 جىلعى 5 شىلدەدە «كە­ڭەس­كە قارسى ۇگىت جۇرگىزگەنى ءۇشىن» دەگەن ايىپپەن تۇتقىندالعان. ورتا ءبىلىمدى, بكپ(ب) مۇشەسى, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ىستەپ جۇرگەن كوپشىلىككە تانى­مال قالامگەر ءابدىراحمان ءبايدىلدين (جيىر­ما­سىنشى جىلدارى «ەڭبەكشى قازاققا» ءىزاشار بول­عان مەرزىمدىك باسىلىمدارعا جەتەكشىلىك جاسا­عان) 1897 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوۆەت اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن, الماتى قالا­سىنىڭ ىلە كوشەسىندەگى 6-شى ۇيدە تۇرعان. 1928 جىلى – 440 ادامدى, 1929 جىلى – 1383, ال 1930 جىلى 1229 ادامدى اتۋ جازاسىنا كەسكەن باس ساياسي باسقارما (گپۋ) القاسىنىڭ 1934 جىلى نكۆد قۇرىلعانعا دەيىن ەلدىڭ باسقا وڭىرلەرىندە تۇتقىندالعانداردى ماسكەۋگە ەتاپ­پەن الدىرعانىن وتكەن زاماننىڭ كەيبىر جاريا­لانىمدارىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. جۇسىپبەك, احمەتساپا, ءدىنمۇحا­مەد جانە ءابدىراحمان ءتور­تەۋىنە ۇكىم شىعارعان گپۋ القاسى, دەمەك بۇلاردىڭ ماسكەۋدە اتىلۋى­نىڭ سىرى وسىندا بولسا كەرەك. الپىس جىلدان بەرى ماسكەۋدە تۇراتىن ارداگەر اقساقال قايدار قۇماربەك ۇلى سەكسەنىنشى جىلدارى ۆاگانكوۆ قورىمىنان عاني مۇرات­باەۆتىڭ زيراتىن ىزدەپ جۇرگەندە ايماۋىتوۆقا ۇقساس ءبىر فاميليانى كوزى شالىپ قالعانىن ەسىنە العان-دى. ارينە, ول زامان جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ­تى ەلدەگى اعايىننىڭ ءوزى دە جەتە بىلىڭكىرەمەيتىن كەز, سوندىقتان قايدار اقساقال تەكشە تاستاعى جازۋدى قازاقتىڭ بالاسىنىڭ اتى-ءجونى ەكەن دەپ قانا ەسىندە ساقتاعان ءتارىزدى. ورايى كەلگەن سوڭ ايتا كەتەيىك, كەزىندە ۆاگانكوۆ زيراتىندا قازاقتىڭ عاني مۇراتباەۆ سىندى ءبىر بوزداعى­نىڭ سۇيەگى جاتقانى تۋرالى حاباردى كەيىنگى جاستارعا جەتكىزىپ, ولاردى سوندا باستاپ اپارعان وسى كىسى ەدى. سودان بەرى جىل سايىن تۋعان كۇنىندە عاني زيراتىنا تاعزىم ەتىپ, رۋحىنا ارناپ قۇران وقىتۋ ماسكەۋلىك قازاقتاردىڭ قالىپتاسقان ءداس­تۇرىنە اينالدى, ءتىپتى عاني زيراتىنىڭ شىراق­شى­سى ىسپەتتى, وعان ۇدايى كۇتىم جاساپ تۇراتىن قازاق وتباسىلارى بار. جازىقسىز جازالى بولعان بۇل ادامداردىڭ, اسىرەسە جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ سىندى كلاسسيك جازۋشىنىڭ, سوڭىنا ساليقالى ءسوز مۇراسىن قالدىرعان داڭقتى قالامگەردىڭ, كەڭەستىك زاڭنان كەسەلىن تاپقان قايران ازاماتتىڭ جامباسى تيگەن جەر, ونىڭ بوگدە ەلدىڭ توپىراعى استىنداعى ءسۇ­يە­گى ءھام ويدا جوقتا وسىنداي تاعدىردىڭ ءتال­كە­گىنە تاپ بولعان وزگە دە ارىستارىمىز جالپى ەل-جۇرتى تاراپىنان ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز قالماي­تى­نىن كەلەشەككە جۇگىنىپ قانا ەلەستەتە الامىز. سەرىكقالي بايمەنشە, «ەگەمەن قازاقستان» – ماسكەۋدەن.