بۇل قالانىڭ ءجونى بولەك

وتكەن تاريحقا كوز جىبەرەتىن بولساق, كەڭەس وداعىندا 1947 جىلى يادرولىق قارۋدى جەدەلدەتىپ دايىنداۋ تۋرالى شەشىم قابىل­دانعان ەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن اقش جاپو­نيانىڭ بەيبىت تۇرعىندارىنا قارسى يادرولىق قارۋدى پايدالانعانى بەلگىلى. سونداي-اق, اقش-تىڭ ودان ارعى جەردە كەڭەس وداعىنىڭ جۇزدەگەن قالا­لارىنا اتوم بومباسىن تاستاۋ جونىندە جوسپارى بولعانى دا بۇگىندە جاسىرىن ەمەس. سوعان جاۋاپ رەتىندە اتوم بومباسىن جاساپ, سىناۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ شىعىسى, ياعني سەمەي قالاسى ماڭىنداعى ءشول دالا اۋماعى تاڭدالىپ الىنعان-دى. وسىلايشا قازىرگى كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ ىرگەتاسى قالانعان بولاتىن. العاشقىدا «ماسكەۋ-400», ودان كەيىنگى جەردە «كونەچنايا ستانساسى», «سەمەي-21» دەپ اتالعان كۋرچاتوۆ سول كەزدە تەك اسكە­ري­لەر تۇرعان جابىق قالا بولاتىن. ماڭگىلىك مىزعىماستاي بەرىك كورىنگەن الىپ يمپە­ريا­نىڭ جۇلدىزى ءسونىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كۇنى جارقىراپ شىعا كەلگەندە, بۇل قالادان اسكە­ريلەر جاپا-تارماعاي اۋىپ كوشە باستاعان. ولار تۇرعىن ۇيلەردى تالقانداپ, ورتەپ, اي­ۋان­دىق ارەكەتتەرگە بارعانى دا راس. وداق­تىڭ ءىرى مينيسترلىكتەرى مەن ۆەدومستۆولارى جۇمىس ىستەگەن, اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەن ءۇشىن بارلىق كەرەكتى جابدىقتارمەن قام­تىل­عان قالا ءبىر-اق مەزەتتە ەشكىمگە كەرەكسىز بولىپ شىعا كەلدى. قالا بولاشاعى ب ۇلىڭ­عىر تارتىپ, ونىڭ مارتەبەسى بەيمالىم جاع­دايدا قالعانى دا شىندىق. ابىروي بولعاندا, قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.­ا.نازار­­باەۆ­­تىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا بۇل ءجايت ۇزاققا سوزىلعان جوق. سەمەي يادرولىق پوليگونى ەلباسىمىزدىڭ سۇڭعىلا ساياساتكەرلىك شەشىمىمەن 1991 جىلدىڭ 29 تامى­زىندا, ياعني العاشقى جارىلىس جاسالعانىنا 42 جىل تولعان كۇنى ءبىرجولا جابىلىپ, قازاقستاندى يادرولىق قارۋسىز مەملەكەت رەتىندە دامىتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. يادرولىق قارۋدان تاباندى تۇردە باس تارتۋ – دۇنيەجۇزىلىك قاۋىپ­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى جارقىن ۇلگىگە اينالۋمەن قاتار, ەلىمىز بەن جەرىمىزگە قايعى-قاسىرەت اكەلگەن سىناقتاردى ءتۇپ­كىلىكتى توقتاتتى. 1992 جىلى ەلباسى جارلىعىمەن قالا­مىزدا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ عىلىمي-ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ نەگىزىندە «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرىلىمدىق بولىمدەرىنىڭ باسىم بولىگى كۋرچاتوۆ قالاسىندا ورنالاسقان. وسى ساتتەن باستاپ قالا تاريحىندا جاڭا كەزەڭ – بەيبىت اتوم ءداۋىرى باستالدى. بۇگىندە قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىن اكادەميك, رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ق.­ك.قادىر­­جا­نوۆ باسقارادى. 1993-1994 جىلداردان باستاپ قالامىزعا جاقىن ماڭدا ورنالاسقان اۋىلدى جەرلەردەن جانە باسقا دا جاقتان قانداس باۋىر­لا­رىمىز كوشىپ كەلە باستادى. مەن يادرولىق سىناقتارعا بايلانىستى كەزىندە جابىلىپ, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەندە قايتادان اشىل­عان ابىرالى اۋدانىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەتكە كىرىسكەن ەدىم. كۋرچاتوۆ قالاسىن 1991 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اۋدانىمىزدىڭ قايتادان اشىلۋىنا بايلانىستى وتكىزىلەتىن سالتاناتتى مەرەكەگە قۇرمەتتى قوناق رەتىندە سول كەزدەگى پوليگون باستىعى گەنەرال-لەيتەنانت يلەنكو مىر­زانى شاقىرۋعا كەلگەندە كوردىم. ەرتىس جاعاسىنداعى ساۋلەتى جاراسقان, مۇنداي ادەمى قالانى ءبىرىنشى رەت كورۋىم ەدى. سوندا ارادا 9 جىلدان سوڭ وسى قالاعا اكىمنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ كەلەمىن دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسام دا تۇسىمە كىرگەن ەمەس-ءتى. بۇ­رىنعى ادەمى قالانىڭ بەينەسى اسكەريلەردىڭ جوعارىدا ايتىپ كەتكەن جوسىقسىز ارەكەت­تە­رىنەن سوڭ ادام تانىعىسىز كۇيگە ۇشىراپتى. ونى ءبىر دەسەك, ەكىنشىدەن, قالا تۇرعىن­دارىنىڭ العاشقىدا ءبىزدىڭ ۇلتقا سەنىمسىزدىكپەن ۇركە قاراعانىن جاسىرۋعا بولمايدى. سوندىقتان ءبىز بەل شەشپەي ەڭبەك ەتىپ, الدىمەن قالانىڭ تۇرعىن ءۇي - كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە, سۋ, جىلۋ, جارىق ماسەلەسىن جولعا قويۋعا كىرىسىپ كەتتىك. ون جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان وسى ۋاقىت ىشىندە ءتورت اكىم اۋىسقان ەكەن. سو­لار­دىڭ ارقايسىسىنىڭ ارتىندا قالعان ءىزى بار. سونىڭ ءبىرى ۆ.ي.ۆيحرەۆ قازىر رەسەيدە, حابارلاسىپ تۇرامىز. ءا.م.مۇحتارحانوۆ بول­­سا بۇگىندە اياگوز اۋدانىنىڭ اكىمى. ر.ر. مۋسين دەگەن باۋىرىمىز ادامگەرشىلىگى مول, بىلگىر, بىلىكتى ازامات ەدى, وكىنىشكە قاراي, جول اپاتىنان ومىردەن ەرتە كەتتى. بۇگىنگى قالا اكىمى ا.ن. گەنريحپەن ورتاق ءتىل تابى­سىپ, بىرلەسە جۇمىس ىستەپ جاتقان جايىمىز بار. قالا تۇرعىندارىنىڭ قولداۋىمەن 2003 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا كۋرچاتوۆ قا­لا­لىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ ساي­لا­نىپ, سودان بەرىدە ەكى شاقىرىلىم قاتارى­نان كۋرچاتوۆ قالالىق ءماسلي­حاتىنىڭ حات­شىسى بولىپ قىزمەت اتقار­دىم. حالىق قالاۋلىلارى وزدەرىنىڭ بار­لىق كۇش-جىگەر­لەرىن قالانىڭ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلى­مىن جاقسارتۋعا, قالا نى­سان­دارىن قالپىنا كەلتىرۋگە جانە قايتا جاڭعىرتۋعا, تۇرعىن­دار­دىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋ مەن ساقتاۋعا جۇمسادى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2003 جىلعى 4 ساۋىردەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنا سايكەس قالا­مىز­دا «يادرولىق تەحنولوگيالار پاركىنىڭ» قۇرىلىسى تۋرالى شەشىمى وتاندىق عىلىمدى دامىتۋدىڭ, زاماناۋي ين­نو­ۆاتسيالىق تەحنو­لو­گيالاردى يگەرۋدىڭ شەشۋشى كەزەڭى بولىپ سانالادى. ءسويتىپ, 2005 جىلى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلى­سىمەن كۋرچاتوۆ قالاسىندا «يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى» اق قۇرىلدى. ونىڭ ماقساتى نارىققا جوعارى تەح­نولوگيالىق ازىرلەمەلەر ۇسىنۋ, ولاردى ونەركاسىپ وندىرىسىنە ەنگىزۋدى قامتا­ما­سىز ەتەتىن زاماناۋي ينفرا­قۇرىلىم قۇرۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ, كۋرچاتوۆ قالاسىندا ورىن العان الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋ بولىپ تابى­لادى. «يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى» اكتسيونەرلىك قوعامىن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ا.ت.قۇسايىنوۆ باسقارىپ وتىر. ەلباسىمىز سوناۋ توقسانىنشى جىلدار­دا­عى قيىن شاقتا كۇردەلى شەشىم قابىلداپ قانا قويماي, ونىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-ءتىر­شىلىگىن ەشقاشان نازارىنان تىس قالدىرعان ەمەس. سونىڭ ءبىر ايعاعىنداي, 2003 جىلدىڭ 13 تامىزىندا كۋرچاتوۆ قالاسىنا كەلىپ, وسى ساپارى بارىسىندا مۇنداعى «EAGLE» ءتا­جىريبە تاقتاسىمەن, ەكولوگيا جانە راديا­تسيالىق قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتىنداعى سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ تاريحى جيناقتالعان مۇراجايمەن تانىستى. مۇنىڭ سىرتىندا كۋرچاتوۆقا ءار جىلدارى ەلباسى تاپسىر­ما­سى­مەن ۇكىمەت باسشىلارى دا كەلىپ قايتتى. وسى ورايدا, وبلىس تىزگىنىن ءوز قولىنا ال­عان­نان بەرى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ ءبىزدىڭ قا­لامىزعا كورسەتىپ كەلە جاتقان قامقور­لى­عىنا دا شىنايى ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. بۇگىندە قالامىزدا 11 مىڭنان اسا ادام تۇرادى. ونىڭ ىشىندە ورىستار – 54, قازاقتار – 39, ۋكرايندار – 2, نەمىستەر – 1,4, باسقا ەتنوستار 3,6 پايىز قۇراپ وتىر. ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ, يادرولىق تەحنولوگيالار پاركىنىڭ جانە ولاردىڭ عىلىمي-ونەركاسىپتىك قۇرىلىمدارىنىڭ دا­مۋى ارقاسىندا بۇگىندە كۋرچاتوۆ قالاسى جاقسارىپ, كوركەيىپ كەلەدى. 2011 جىلدىڭ 9 ايىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­داي­دى الىپ قاراساق, وندىرىستىك ءونىمنىڭ ۇلەسى 3,2 ملرد. تەڭگە بولدى, ال ول 2002 جىلى 242,9 ملن. تەڭگەنى قۇراعان ەدى. نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيا تارتۋ 1 289,3 ملدر. تەڭگە بولسا, ول 2002 جىلى 108,2 ملن. تەڭگە بولاتىن. بيىل 312 جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جاقساردى, كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگى ارتتى. رەسپۋبليكامىزدا ەلىمىزدى ۇدەمەلى ين­دۋس­تريالىق دامىتۋدىڭ بەسجىلدىق جوسپا­رى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە كۋرچاتوۆ قالاسىندا «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق» رمك مەن «يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى» اق نەگىزىندە يننوۆا­تسيا­لىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2010 جىلى كتم توكاماك ىسكە قوسىلدى. قالا اۋما­عىن­دا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرەتىن 2 شارۋا قوجالىعى جۇمىس ىستەيدى. ورتا جانە شاعىن بيزنەس – قالا ەكونوميكاسىنىڭ ەڭ باستى بولىگى جانە ونىڭ باستى رەزەر­ۆ­تە­رىنىڭ ءبىرى. «نۇرلى كوش» رەسپۋبليكالىق باعدار­لا­ماسى شەڭبەرىندە 2009 جىلى كوپ قاباتتى 4 ءۇيدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى باستالىپ, ول ءساتتى اياقتالدى. بۇگىندە قالامىزعا ورالمان قانداستارىمىز كوپتەپ كوشىپ كەلىپ ور­نالاسىپ جاتىر. قالاعا ازاماتتاردىڭ كوپ­تەپ كەلۋىنە بايلانىستى تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىس جوعارى. «كاپستروي+» جشس ء(وس­كەمەن قالاسى) 2009 جىلى اباي كوشەسىندە ورنالاسقان №38 ءۇيدى ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن قالپىنا كەلتىردى. قالادا ءۇش جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ بار. 2009 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن مەكتەپ اشىلدى. سون­داي-اق, 280 ورىنعا ارنالعان بالاباقشا, بالالار ساز مەكتەبى, ەكى بالالار مەن جاس­وسپى­رىمدەر كلۋبى جانە بالالار مەن ءجاسوسپى­رىم­دەردىڭ سپورت مەكتەبى بار. سونىمەن بىرگە, مەكتەپتەر جانىنان مەكتەپالدى سىنىپتار اشىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا بالاباقشادان بوس ورىندار پايدا بولىپ, بالالاردى قو­سىم­شا قابىلداۋعا مۇمكىندىكتەر تۋدى. ال 5-6 جاستاعى بالالار مەكتەپالدى دايار­لىق­پەن 100 پايىز قامتىلدى. بارلىق ءبىلىم مەكەمەلەرى ينتەرنەتكە قوسىلعان. سونداي-اق قالالىق مادەنيەت ءۇيى, قالالىق كىتاپحانا جۇمىس ىستەۋدە. 2011 جىلدىڭ شىلدە ايىندا «دوستىق ءۇيى» اشىلدى. تۇرعىندارعا مەديتسينالىق قىزمەت كور­سەتەتىن 55 توسەكتىك ستاتسيوناردان, كۇنىنە جال­پى العاندا 200-گە جۋىق ادامدى قابىل­داۋعا مۇمكىندىگى بار ەم­حانادان, جەدەل ءجار­دەم بولىمشەسىنەن تۇرا­تىن قالالىق اۋرۋحانا بار. ازاماتتاردىڭ قاۋ­ىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى – مەملەكەتتىك بيلىك وكىلدەرى ءۇشىن ماڭىزدى مىندەت. قوعامدىق ءتارتىپتى ساق­تاۋ ماقساتىندا قالادا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ, قىلمىسپەن, ناشاقورلىقپەن جانە ەسىرتكى بيزنەسىمەن كۇ­رە­سۋ, جول قوزعالى­سى­نىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ جونىندەگى 4 وڭىرلىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارىلۋدا. قالادا ەكى ءدىني بىرلەستىك مۇسىلماندار مە­شىتى مەن پراۆوسلاۆيە شىركەۋى ورنالاسقان. التى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم تىركەلگەن. ولار قالانىڭ رۋحاني, الەۋ­مەتتىك ومىرىنە بەلسەندى تۇردە اتسالىسىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ باستى ماق­ساتىمىز – ازاماتتاردىڭ تۇرمىسىن, ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ. حالىقارالىق ماڭىزى بار كۋرچاتوۆ قالاسىنا وبلىس, رەسپۋبليكا كولەمىندەگى ءار ءتۇرلى سالا باسشىلارى, مينيسترلەر, ەلشىلەر, شەتەلدىك قوناقتار ءجيى كەلىپ تۇرادى. سونداي-اق, قالادا حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار, فورۋمدار, كەزدەسۋلەر, دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزىلىپ تۇرادى. 2010 جىلدىڭ 6 ساۋىرىندە بۇۇ باس حات­شىسى پان گي مۋن, قر مەملەكەتتىك حات­شىسى قانات ساۋداباەۆپەن بىرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق يادرولىق ورتالى­عىن­دا جانە ونىڭ ەنشىلەس كاسىپورنىندا, «توكاماك» تەرمويادرولىق رەاكتور كەشەنىندە, كەشەگى سىناق الاڭىندا بولىپ قايتتى. 2010 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا «ياد­رو­لىق تەحنولوگيالار پاركى» اق بازاسىندا «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار. شىنايى­لىق جانە كەلەشەك» اتتى ءى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا 130-عا جۋىق عالىم, مامان جانە كاسىپكەر قاتىستى. وندا 7 مەملەكەتتەن 33 اۋىزشا جانە 8 ستەندتىك بايانداما جاسالدى. 2011 جىلعى 11-13 مامىردا قر ۇياو رمك-نىڭ جاس عالىمدارى مەن مامان­دارى­نىڭ جىل سايىن وتكىزىلەتىن نيوكر كونفە­رەن­تسياسى بولىپ ءوتتى. بۇل جىلى ول قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالدى. 2011 جىلدىڭ 18-21 مامىرىندا ماگاتە سىندى بەدەلدى ۇيىمنىڭ اتسا­لىسۋىمەن قر ۇياو اتوم ەنەرگيا ينستيتۋتى بازاسىندا «وتىن سيپاتتاماسىنىڭ مودەلى جانە زەرتتەۋ تاجىريبەسىن جۇرگىزۋ» اتتى وڭىرلىك سەمينار وتكىزىلدى. وسى كونفە­رەن­تسياعا 10 ەلدەن, اتاپ ايتقاندا: اۆستريا, ارمەنيا, بولگاريا, ۆەنگريا, ليتۆا, بەلارۋس, قازاقستان, رەسەي, سلوۆەنيا, فرانتسيادان بىلىكتى ماماندار قاتىستى. قالامىزدا وسى سياقتى كوپتەگەن حا­لىقارالىق دارەجەدەگى فورۋمدار, كونفەرەنتسيالار ءجيى وتكىزىلىپ تۇرادى. سونىڭ تاعى دا ءبىر ايعاعىنداي, بيىلعى جىلدىڭ قازان ايىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇل­تان نا­زارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ەل تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا جانە سەمەي يادرو­لىق سىناق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 20 جىل­دى­عىنا وراي استانا مەن سەمەي, سونداي-اق كۋرچاتوۆ قا­لا­سىندا جالعاسىن تاپقان «ياد­رولىق قارۋ­سىز الەم» اتتى اسا اۋقىمدى شارا وتكىزىلدى. قالاي دەسەك-تە يادرولىق سىناقتاردىڭ الدىمەن قازاق جەرىنە, قازاقستان حالقىنا ورنى تولماس قايعى-قاسىرەت اكەلگەنى شىن­دىق. سەمەي اتوم پوليگونىندا جاسالعان يادرولىق سىناقتاردىڭ قورشاعان ورتانى ءبۇلدىرىپ, الەمگە قاتەر توندىرگەنى دە راس. ءبىر جاقسىسى, سونىڭ ءبارى وتكەن تاريح. بۇگىندە كۋرچاتوۆ جاسامپاز قالاعا, بەيبىتشىلىك قالاسىنا اينالعان. 20 جىل ىشىندەگى وزگەرىس سونىڭ ايقىن ايعاعى, بۇل قالانىڭ ءجونى بولەك دەپ جاتقانىمىز دا سون­دىقتان.  شاحمۇرات تولەۋتاەۆ, كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. شىعىس قازاقستان وبلىسى.