قازاقتىڭ ارعى اتا-بابالارىن قامتىعان تەرىستىك كوشپەلىلەرى تاريحتا ونداعان عاسىر بويى ەۋرازيا دالاسىنىڭ شىعىسى مەن باتىسىنا دەيىنگى ۇلان-عايىر كەڭ دالانى اتىنىڭ تۇياعىمەن دۇبىرلەتىپ, دومبىرا, قوبىزىنىڭ ۇنىمەن كۇمبىرلەتكەنى بەلگىلى. كوشپەلىلەر – تاريحتىڭ ارباسىن العا سۇيرەۋشىلەر, شىعىس پەن باتىستىڭ, وڭتۇستىك پەن تەرىستىكتىڭ مادەنيەت الماسۋىنىڭ دانەكەرى بولعاندار. باتىس وقىمىستىلارى مادەنيەت جانە مادەنيەت تاراتۋ دەگەندى ايتىلمىس ءىرى وركەنيەت ورتالىقتارىنىڭ, ودان قالسا ءۇندى-ەۋروپويتتاردىڭ قانجىعاسىنا بايلاۋ ءۇشىن, بارلىعىن جىبەك جولى دەگەنگە تاۋەلدەدى. ارعى تاريحتا مادەنيەت كوبىنە جىبەك جولىمەن ەمەس, كوشپەلىلەردىڭ كوش جولىمەن, جورىق جولىمەن تارالدى. ات تا, ات ابزەلى دە, اربا دا, قولا دا, اۋى بىتەۋ شالبار دا, ۇزىن قونىش وكشەلى ەتىك تە, العاشقى ءان, كۇي, بي, اڭىز ادەبيەت تە, توتەم دە, تاعى وسى ءتارىزدى سانسىز مادەنيەت ۇلگىلەرى كوشپەلىلەردىڭ كوشى مەن جويقىن جورىعى ارقاسىندا شىعىسقا جەتىپ وتىردى. وسى كوشپەلىلەر مادەنيەتتىڭ نەبىر كەرەمەتتەرىن جاراتتى دا, تاراتتى دا. ولاردىڭ ءورىس-قونىستارىندا مادەنيەت ىزدەرىنىڭ ءجىپۇشتارى قالىپ وتىردى. مىنە سولاردىڭ ءبىرى, ءارى بىرەگەيى كوشپەلىلەردىڭ ءبيى بولاتىن-دى.
بي – ادامزات مادەنيەتىندەگى ءارى قاراپايىم, ءارى سىرلى قۇبىلىس. ونىڭ تامىرى تەرەڭ, مازمۇنى تۇڭعيىق. استە ءبىزدىڭ كوپتەگەن ماماندارىمىزدىڭ ايتىپ ءجۇرگەنىندەي, بي ەكىنىڭ بىرىندە اتتىڭ ءجۇرىسى, ءجۇن ساباۋ, كيىز باسۋ دەگەندەي ەڭبەك قيمىلدارىن بىلدىرەتىن جاي قيمىل ەمەس. وعان ءار حالىقتىڭ نانىم-سەنىمى, ارمان-تىلەگى, ەستەتيكاسى, مىنەز-قۇلقى, بولمىس-ءبىتىمى, جان سەزىمى سياقتىلار سىڭىرىلگەن. ارقانداي ۇلتتىڭ ءبيىنىڭ, بىرىنشىدەن, ءوزىندىك بوتەن ءبوگەنايى بار. ەكىنشىدەن, ونىڭ تىم ارىدان قالىپتاسىپ جالعاسىپ كەلە جاتقان ءجۇلگەسى جانە دەرەگى بار. قازىرگى كەزدە ادامزات ءان اۋەنىنىڭ دە, كۇيىنىڭ دە, ءبيىنىڭ دە الۋان ءتۇرى بار. الايدا, سولارعا قاراپ وتىرىپ بۇل قايسى ۇلتتىڭ ءان-ءبيى ەكەندىگىن پارىقتاپ بىلۋگە بولادى. ال ءبىر ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ دە سانداعان ءانى, كۇيى, ءبيى بار. ولار دا ءبىرى-بىرىنەن پارىقتى. ەندەشە ادامدار ارقايسىسى ۇلتتاردىڭ ءان, كۇي, بيلەرىن قالايشا پارىقتاپ تاني الادى؟ ويتكەنى, ءبىر ۇلتتىڭ ءتۇرلى-ءتۇرلى ءبيى بولعانىمەن ونىڭ ەڭ باستى ارقاۋى ءبىر, ياعني ءبىر ءتۇپ اعاشتىڭ تامىرى مەن بۇتاعى جان-جاققا شاشىراي بىتكەنىمەن, الايدا ءدىڭى ءبىر, جاپىراق ءپىشىنى ۇقساس. ونەر دە وسىلاي. قازاق ءبيىنىڭ دە, كورەي ءبيىنىڭ دە, ۇيعىر ءبيىنىڭ دە, تيبەت ءبيىنىڭ دە تاريحي قالىپتاسقان ءۇلگىسى, ارقاۋى بار, ول سولاردىڭ كىمدىكى ەكەندىگىن ايشىقتاپ تۇرادى.
كوپتەگەن دەرەكتەر ۇلتتاردىڭ وزىنە ءتان ءبيىنىڭ تىم ارىدان قالىپتاسقان جۇلگەسىنىڭ بارلىعىن, ونىڭ قىسقا ۋاقىتتا پايدا بولعان ونەر تۋىندىسى ەمەس ەكەندىگىن ايعاقتايدى. مىسالى, تارىمنىڭ تەرىستىك جاعالاۋلارىنداعى جاسىل القاپتاردان تابىلعان بۋددالىق قابىرعا سۋرەتتەردەن (سۋرەت-1 جانە سۋرەت-2) قازىرگى ۇيعىر ءبيىنىڭ وسىدان مىڭ جىل بۇرىن قالىپتاسقاندىعىن, ال قىتايدىڭ تەرىستىك ولكەلەرىنەن تابىلعان لياۋ پاتشالىعى داۋىرىندەگى (ب.ز. 907 ج. - ب.ز.1125 ج.) قىتانداردىڭ (قيدانداردىڭ) قابىر قابىرعا سۋرەتتەرىنەن (سۋرەت-3) قازىرگى كورەي ءبيىنىڭ دە وسىدان مىڭ جىل بۇرىن قالىپتاسىپ بولعاندىعىن بايقايمىز. وسى ءتارىزدى قىتايدىڭ ورتا جازىعىنان جانە وڭتۇستىك ولكەلەرىنەن دە سول ايماقتارداعى ۇلتتاردىڭ بيىنە بەيىم جارتاسقا نەمەسە باسقاعا سالىنعان ارعى زامان سۋرەتتەرىن كەزىكتىرۋگە بولادى. ءارى ولار دا سول وڭىرلەردەگى حالىقتاردىڭ قازىرگى بيلەرىمەن جالعاسىمدىلىق بايقاتادى.
ەندەشە, قازاق ءبيىنىڭ ارعى توركىنى تۋرالى وسىنداي ۇتىمدى دەرەكتەردى تابۋعا بولا ما؟ تەگى, قازاقتىڭ ارعى اتالارىندا قانداي بيلەر بولعان؟ ول قاي زامانداردا قالىپتاسقان؟ بۇگىنگە دەيىن ول جالعاسىن تاپقان با؟ وسىنداي سۇراقتىڭ تۋارى تابيعي. وسىنىڭ ەڭ ءبىر جاندى دا قىزىقتى دەرەگىن جۋىقتا قاراتاۋ پەتروگليفتەرىنەن بايقاپ وتىرمىن (سۋرەت-4, سۋرەت-5, سۋرەت-6, سۋرەت-7, سۋرەت-8).
قاراتاۋ دەمەكشى, قازاقتىڭ اتا-بابالارى تاريحتا مەكەندەگەن ءورىس-قونىستارىندا «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى, ...» دەپ اندەتكەن «قاراتاۋ» اتتى تاۋلار از بولماعان بولار. مىنە سولاردىڭ ءبىرى – تارىم مەن ءتاڭىرتاۋدىڭ شىعىسىنداعى, ارعى تاريحتا ساقتار, يۇزلەر (نۇكىس), ۇيسىندەر, عۇندار بىرىنەن سوڭ ءبىرى كوشىپ-قونىپ مەكەندەگەن بايىرعى كوشپەلىلەر مەكەنى – قاراتاۋ. قاراتاۋ شيلانتاۋدىڭ (عالىمدار بۇنى تۇرىكشە اتتان كەلگەن دەپ قارايدى) ءبىر تارماعى رەتىندە قىتايدىڭ ورتا جازىعىنان باتىس وڭىرگە نەمەسە ءتاڭىرتاۋ الابىنا ەنەتىن قاقپاعا – قىشي ءدالىزىنىڭ شىعا بەرىسىنە ورنالاسقان. قاراتاۋ وسى قاقپاعا ىرگە تەپكەن جيا-يۋ-گۋان قالاسىنىڭ تەرىستىگىندە 20 شاقىرىم قاشىقتىقتا سوزىلىپ جاتادى.
ءدال وسى بايىرعى كوشپەلىلەر قونىسىنان وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى قىتاي ماماندارى كوپتەگەن پەتروگليفتى بايقاپ, زەرتتەي باستايدى. قىتايدىڭ كوپتەگەن عالىمدارىن وزىنە ەڭ باۋراعانى وسى پەتروگليفتەرىندەگى ەرەكشە اسەم دە جاندى بەينەلەنگەن توپتىق بي كورىنىستەرى بولدى.
قاراتاۋ پەتروگليفتەرىن سۋرەتتى تاسقا ەگەپ-قاشاپ سالۋ تاسىلىنە قاراي عالىمدار ءۇش توپقا بولگەن. ءبىرىنشى توپتاعىلارى تاس نەمەسە باسقا قاتتى قۇرالدارمەن ەگەپ سالعان سۋرەتتەر. ولاردى تىم ارعى زامانعى, قىتاي جىلنامالارىنا ساي جانگو زامانىنان حان ديناستياسى داۋىرىنە دەيىنگى (ب.ز.ب. 475 ج. - ب.ز. 220 ج.) تۋىندىلار دەپ باعالايدى. وسى تاۋدا وسىنداي ادىسپەن سالىنعان ءبىر اربا بەينەسى دە قىتايدان تابىلعان تىم ارعى زامان ارباسىنا ۇقساس جالاڭ دارتەلى بولعان. قاراتاۋداعى بي كەسكىندەرى نەگىزىنەن وسىنداي ءبىرىنشى تۇردەگى تاسىلمەن سالىنعان. ەكىنشى تۇردەگىلەرى مەتالل قۇرالدارمەن تەرەڭدەۋ قاشاپ سالىنعان كەسكىندەر. ولاردى عالىمدار ودان كەيىنگى داۋىرلەرگە جاتقىزادى. ءۇشىنشى ءتۇردەگىلەرى وتكىر, ۇشتى مەتالل قۇرالمەن قاشالعان جىڭىشكە سىزىقتارمەن سالىنعان. ولاردىڭ كوبى بۋددالىق مادەنيەتكە ءتان. عالىمدار سالىنۋ ءتاسىلى جانە ءدىني مازمۇنىنا ساي بۇنى تاڭ ديناستياسى (ب.ز. 618 ج. - ب.ز. 907 ج.) نەمەسە ودان سوڭعى داۋىرگە جاتقىزادى.
قاراتاۋ پەتروگليفتەرىندەگى توپتىق بي كورىنىستەرىنىڭ سالىنۋ جىل شەگىن باعالاۋدا, ونىڭ ەگەپ سالىنۋىنا عانا نەگىزدەلىنبەگەن, سونىمەن بىرگە سۋرەتتە بەينەلەنگەن ءتۇرلى مادەنيەت ۇلگىلەرىنە دە دەن قويىلعان. بۇنداعى ەڭ ءبىر باستى دەرەك – بي بيلەگەن ادامداردىڭ باسىنداعى شوشاق باس كيىم مەن ونىڭ توبەسىنە تاعىلعان ۇكى. كەزىندە حان ديناستياسى جانە ودان بۇرىنعى ءداۋىردە عۇنداردىڭ باسىندا تاعاتىن ۇكىلەرى بولعان. ونى سول كەزدەردە ورتا جازىقتاعى قىتايلارعا دا دارىعان. ونىڭ جازبا, ارحەولوگيالىق دەرەكتەرى ساقتالعان. بۇلاردان باسقا تارىمنىڭ شىعىسىنداعى بايىرعى ساق مولالارىنان دا باس كيىمىنە قۇس قاۋىرسىنىن قاداعان ادام سۇيەكتەرى تابىلدى.
دەمەك, عالىمدار قاراتاۋ پەتروگليفتەرىندەگى بي كەسكىندەرى توڭىرەگىندەگى ارحەولوگيالىق دەرەكتەر, تاريحي جازبالار ءجانە سۋرەتتى سالۋ ءتاسىلى جانە ونداعى بەينەلەنگەن مادەنيەت ۇلگىلەرى سياقتىلارعا ءسۇيەنە وتىرىپ, جانگو زامانىنان حان ديناستياسى داۋىرىنە (ب.ز.ب. 475 ج. - ب.ز. 220 ج.) دەيىنگى ساقتاردىڭ, يۇزلەردىڭ (نۇكىس), ءۇيسىندەردىڭ نەمەسە عۇنداردىڭ تۋىندىلارى دەپ تۇجىرىمدايدى. بايىرعى قىتاي تاريحي جازبالارىندا جانگو زامانىنان حان ديناستياسى داۋىرىنە دەيىنگى داۋىرلەردە وسى وڭىرلەردە جوعارىدا اتالعان ەتنوستاردىڭ (ساقتار, يۇزلەر, ۇيسىندەر, عۇندار) ىلگەرىندى-كەيىندى قونىستانعانى تۋرالى تاريحي جازبا دەرەكتەر جەتكىلىكتى. ولار ءبىزدىڭ تاريحشى عالىمدارىمىزعا بەيتانىس تا ەمەس. كەزىندە وسى وڭىرلەردە ساقتار بولعان, ودان يۇزلەر ىرگە تەۋىپ, ولار ۇيسىندەردى شاپقان, كەيىن عۇنداردىڭ سۇيەمەلىمەن ءۇيسىندەر ەس جيناپ, ەلىن قۇراپ قايتا يۇزلەرگە تاپ بەرىپ, ولاردى باتىسقا قۋىپ تاستاعان. ونىڭ سوڭىنان ۇيسىندەردىڭ ءوزى باتىسقا ىلە القابىنا اۋعان. ودان بۇل وڭىرگە ءبىر مەزەت عۇندار مەكەندەگەن. دەرەكتەرگە قاراعاندا, عۇندار حاندارمەن بولعان شايقاستا جەڭىلىس تاۋىپ, قاراتاۋدىڭ تۇستىك جاعىنداعى شۇرايلى جايىلىم شيلانتاۋ (قاراتاۋ – شيلانتاۋدىڭ تارماعى) مەن يانجىتاۋدى تاستاپ شىققاندا, «شيلان تاۋدان ايرىلىپ, مالىمدا جەم قالمادى, يانجى تاۋدان ايرىلىپ ەلىمدە ءوڭ قالمادى» دەپ زار جىرىن ايتقان ەكەن.
قىتاي عالىمدارى ءار تۇرعىدان زەرتتەي كەلە قاراتاۋ پەتروگليفتەرىندەگى بي كەسكىندەرىنىڭ ارعى زامانعى ساقتار, يۇزلەر, ءۇيسىندەر, عۇندارعا ءتان ەكەندىگىن تۇجىرىمداعانىمەن, الايدا ونىڭ قانداي بي ەكەندىگىن, قازىرگى قاي ۇلتتىڭ بيىمەن جالعاساتىندىعىن زەرتتەمەگەن.
ال بۇل بيلەرگە قازاقتىڭ كوزىمەن قاراعاندا, ولاردىڭ قازىرگى قازاقتىڭ «قاراجورعا» ءبيىنىڭ ارعى توركىنى ەكەندىگى كورگەن جەردەن تانۋعا بولادى(سۋرەت-4, سۋرەت-5, سۋرەت-6, سۋرەت-7, سۋرەت-8).
ونداعى سۋرەتتەردەگى ءبيدىڭ تيبەتتەردىڭ (نەمەسە قيانداردىڭ) بيىنە دە, تارىم اينالاسىنداعى ۇيعىرلاردىڭ دا, قيىر شىعىستاعى كورەيلەردىڭ دە, ورتا جازىقتاعى بايىرعى قىتايلاردىڭ دا بيلەرىنە ۇقسامايتىندىعى بىردەن اڭعارىلادى. اياق-قول, دەنە قيمىلدارىنىڭ بارلىعى تۇگەلدەي «قاراجورعا» بيىمەن بىردەي. تيبەت بيىندە ەڭ ءتيپتى جاعى ءبىر جاقتىڭ قول-اياعى تەڭ الدىعا سوزىلىپ, تەڭ ارتقا قاراي جوعارى كوتەرىلەدى. ۇيعىر ءبيىنىڭ ەڭ ءتيپتى جاعى اياقتىڭ وكشەسى نەمەسە باسىمەن جۇرەدى, قول قيمىلى دا «قاراجورعادان» بولەك.
بىرەۋلەر «قاراجورعانى» موڭعول ءبيى دەسەدى. ال, قاراتاۋ پەتروگليفتەرى تاعى ءبىر جاعىنان «قاراجورعانىڭ» موڭعول ءبيى ەمەس, قازاق ءبيى ەكەندىگىن راستايدى. جوعارىدا ايتىلعانداي, بۇل پەتروگليفتەر جانگو زامانىنان حان ديناستياسى داۋىرىنە (ب.ز.ب. 475 ج. - ب.ز. 220 ج.) دەيىنگى تۋىندىلار. بۇل كەزدە بۇل وڭىردە قونىس تەپكەن ەتنوستار ىلگەرىندى-كەيىندى ساقتار, يۇزلەر, ءۇيسىندەر, عۇندار بولعان. بۇل تورتەۋى دە قازاقتىڭ ەتنيكالىق تەگىنە جاتقىزىلىپ كەلە جاتقان ەڭ باستى ەتنوستار. ودان قالسا, بۇلاردىڭ ىشىندەگى ساقتار, يۇزلەر, ۇيسىندەردىڭ موڭعولدارمەن ەش قاتىسى جوق. ال عۇنداردى از ساندى عالىمدار موڭعول تەكتى دەۋدەن باسقا, باسىم كوپ ساندى عالىمدار تۇركى ءتىلدى حالىق دەپ بىلەدى. ءتىپتى, بۇل پەتروگليفتەردى ودان كەيىنگى زامانداردىڭ تۋىندىسى دەگەن كۇندە دە, موڭعولدار باس كوتەرگەنگە دەيىن ولار دەشتى قۇمىنىڭ تەرىستىگىندە بولدى دا, تۇركى ءتىلدى حالىقتار ءتۇستىگىندە قونىستاندى. بۇلاردىڭ بارلىعى «قاراجورعا» ءبيىنىڭ قازاق ءبيى ەكەندىگىن راستاي ءتۇسەدى. شىندىعىندا سوڭعى مىڭ جىلدىقتا تۇركى تايپالارى مەن موڭعول تايپالارى اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس جاساعان كەزدەرى كوپ بولدى. بۇل كەزدە ءتۇرلى مادەنيەت الماسۋ تولاسسىز ءجۇرىلىپ وتىردى. سونىمەن بىرگە رۋ-تايپالاردىڭ ءوزارا ءسىڭىسۋى دە تولاستامادى. قايسى تايپا كۇشەيسە السىرەگەنى سوعان باعىنىشتى, تاۋەلدى بولدى, ءتىپتى ونىڭ قۇرامىنا ەنىپ كەتىپ جاتتى. سونىڭ سالدارىنان قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ ءبىر ءبولەگى موڭعول قۇرامىندا دا قالىپ قالدى. قازىرگى قازاقتىڭ كەرەي, نايمان, قوڭىرات, ت.ب. تايپالارىنىڭ سول بايىرعى اتىمەن موڭعول قۇرامىندا قالعاندارى دا بارى بەلگىلى. سوندىقتان قازاق «قاراجورعاسىنىڭ» موڭعولدا دا از دا بولسا ساقتالۋىنا عاجاپتانۋدىڭ قاجەتى جوق. «قاراجورعانى» موڭعولعا تاۋەلدەگەندە, دومبىرانى دا بەرە سالۋعا تۋرا كەلەدى.
قاراتاۋ پەتروگليفتەرىنەن بۇل ءبيدىڭ سول زاماندا تىم قاراپايىم ەمەس, ەرەكشە كەمەلدى كۇيگە جەتكەندىگىن اڭعارامىز. ءدۇنيەنىڭ باسقا وڭىرلەرىندەگى پەتروگليفتەردە دە ءتۇرلى بي كورىنىستەرى كەزىگىپ وتىرادى. الايدا, قاراتاۋ پەتروگليفتەرىندەگىدەي كەمەلدى بي كورىنىستەرى تىم سيرەك ۇشىرايدى. ءبىزدىڭ بي ماماندارىمىز بۇلارعا نەگىزدەلىپ «قاراجورعا» ءبيىنىڭ تولىق نۇسقاسىن قالپىنا كەلتىرىپ, ەكى مىڭ جىلدىڭ الدىنداعى اتا-بابا ءبيىن كەمىگەن جەرىن قايتا جاڭعىرتۋىنا بولار ەدى. سايىپ كەلگەندە, «قاراجورعا»» ءبيىن تۇتاس قازاق ءبيىنىڭ ارعى ءجۇلگەسى, التىن ارقاۋى دەۋىمىزگە ابدەن نەگىز بار. ول ادامزات ءبيىنىڭ ىشىندەگى دە ەڭ ەرتە دامىتىلعان بي ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.
قاراتاۋ پەتروگليفتەرىندەگى كوشپەلىلەر ءبيىنىڭ «قاراجورعا» ءبيىنىڭ بولۋى, تاعى ءبىر مانىنەن العاندا, قازاقتىڭ تاريحتاعى ساق, عۇن, ءۇيسىن, يۇزلەرمەن ەتنيكالىق بايلانىستىلىعىن ءتىپتى دالەلدەي تۇسەدى.
ياسيىن قۇمار ۇلى, «شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىمى» جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى, مادەنيەتتانۋشى, پروفەسسور.
_________________
اۆتور تۋرالى انىقتاما
ياسيىن قۇمار ۇلى 1957 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانى باركول قازاق اۆتونوميالى اۋدانىندا تۋىلعان.
1983 جىلى شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىندە تولىق كۋرستى تاۋىسقان. 1989-1990 جىلدارى شانحاي فۋدان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىندە ماگيسترلىق اسپيرانتۋرادا ءبىلىم العان.
2003 جىلدان قازىرگە دەيىن شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ جانىنداعى «شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىمى» جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى, پروفەسسور.
زەرتتەۋ باعىتى – تۇركى كوشپەندىلەرىنىڭ مادەنيەت دەرەكتەرىن ونىڭ بايىرعى قيىر شىعىس قىتاي مادەنيەتىنە جاساعان اسەر-ىقپالى تۇرعىسىنان قاراستىرۋ. بۇل زەرتتەۋلەرىنىڭ نەگىزىندە جازىلعان «الىستاعى اتا مۇرا», «كوشپەندىلەر جانە ورتا جازىق» اتتى مونوگرافيالارى بەيجىڭدەگى ۇلتتار باسپاسىندا جارىق كوردى.
يا.قۇمار ۇلى بۇلاردان باسقا «قازاق ماقال-ماتەلدەرىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى» (2007 جىلى, 8000 ماقال-ماتەل قامتىلعان), «قازاق ءتىلى جايىنداعى ماتەماتيكالىق زەرتتەۋلەر» (1997 جىلى), «قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى» (2006 جىلى) اتتى كولەمدى ەڭبەكتەردىڭ, قازاق مادەنيەتىن زەرتتەۋگە قاتىستى 100-گە جۋىق ماقالانىڭ اۆتورى.
