«جەردىڭ ۇستىندە بىردەي قىلىپ ەكىگە بولگەن ءبىر سىزىق بار. ول سىزىق كۇننىڭ جۇرەتىن جولىن ورىسشا «ەكۆاتور» دەيدى. بۇل بولىكتىڭ ءبىر جاعىنا – سول جاق جارتى, ەكىنشىسى – وڭ جاق جارتى. جەردى كارتاعا تۇسىرگەندە, سول جاعى جوعارى قارايدى, وڭ جاعى تومەن قارايدى. كۇننىڭ جۇرەتىن جولى قاتتى: ىستىق بولادى» دەپ جازادى ءماشھۇر ءجۇسىپ «قازاق تاريحى جانە گەوگرافيا دەرەكتەرى» دەيتىن ماقالاسىندا. ء(ماشھۇر ءجۇسىپ. شىعارمالارى. ت.ب. پاۆلودار, 2006. 221-بەت).
نەگىزىندە, ۇلت جۇرەگىنىڭ سيمۆولى ىسپەتتى ماعجاننىڭ كوركەمدىك ويلاۋ جۇيەسى اسسوتسياتسيالىق بايلانىستىرعا, فيلوسوفيالىق-پسيحولوگيالىق سيپاتتارعا كەمەلدىگىمەن وزگەشەلەنەدى. سوندىقتان دا وسى ءبىر اقىندىق لەبىزىنىڭ ىشكى مازمۇنىندا ءبىر قۇپيا سىر بارداي. ياعني تۇتاستاي تۇركى رۋحانياتى كەڭىستىگىندە ماعجان الەمى: ماگياسى, شەبەرلىك اسسوتسياتسياسى, سۇلۋلىق گارمونياسى, سان سيپاتتى فيلوسوفياسى, عاجايىپ ستيليستيكاسى, ءار دىبىسىنا دەيىن ۇيالاعان ەلەكتروماگنيتتىك تولقىندار ەنەرگياسى, قازىلعان قارا جولداي ۇلى ءداستۇرى بار. مەملەكەتشىلدىك, تۇرىكشىلدىك, ەلشىلدىك قاسيەتتەرى تەلەگەي كەمەل پىكىرلى زامانالىق تۇلعانىڭ ۇلتتىق-كوركەمدىك ساناسىنىڭ, ينديۆيدۋالدىق دامۋىنىڭ بيىك دارەجەسىن جىگىتتىك شاعىندا-اق ايگىلەيدى. ناقتى ايتقاندا, «قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى 22 ناۋرىزداعى 7-سانىندا جاريالانعان «ورال تاۋى» دەيتىن ولەڭىندەگى:
1. ءبىر كۇندە سەنىڭ يەڭ تۇرىك ەدى,
ورىن عىپ كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ ەدى.
2. ەر تۇرىك ەن دالاڭا كورىك ەدى, وتىرسا, كوشسە, قونسا – ەرىك ەدى – دەيتىن سويلەمدەردەگى «يەڭ تۇرىك», «ەر تۇرىك» ۇعىمدارىنىڭ قولدانىلۋى ايقىن دالەلدەيدى.
ماعجان پوەزياسىنىڭ ستيلىندە, دۇنيەنى تانۋ تاسىلىندە, بولمىستى باعالاۋ, سارالاۋ مەن ۇقتىرۋدا ايرىقشا كوزقاراس, وي, تانىم بار. ول – تۇركىنىڭ قاھارماندىق ءداۋىرى.
بۇل رەتتە 1915 جىلى «قازاق» گازەتىنىڭ 25 ماۋسىمداعى 134-نومىرىندە «ەسىمدە... تەك تاڭ اتسىن!» دەيتىن ولەڭىندە:
ول كۇندى ۇمىتقام جوق, ءالى ەسىمدە,
تايانىپ كەلگەنىندە كۇن بەسىنگە.
كەڭ دالا ۇقساپ تۇردى قول تيمەگەن,
كەرىلگەن كەربەز سۇلۋ اق توسىنە.
قۇيىلىپ تۇردى كوكتەن جۇماق نۇرى,
قۇبىلىپ حور داۋسىنداي قۇستار جىرى.... دەپ, قيال, سەزىم, سۇلۋلىق كورىنىستەرىنە اسەرلەنىپ, مەيىرلەنىپ كەلەدى دە:
سايلانىپ سول مەزگىلدە
شىقتىق جونعا,
قىرانشا كوز جۇگىرتىپ وڭ مەن سولعا.
اق نايزا التى قۇلاش بەلگە بايلاپ,
اينىماس الداسپاندى الىپ قولعا – دەپ, ۇلى دالانىڭ ناعىز قوجاسىنداي سەرپىلىپ, سىلكىنە دابىلداتادى.
ماعجان پوەزياسىندا ۇلى دالانىڭ گەوگرافياسى, بايتاق تاريحى, قازاقتىڭ ساف تازا سالتاناتتى ءتىلى جارقىن كورىنىس تاپقان. مىسالى, 1913 جىلى «قازاقستان» گازەتى شىعارعان «ىزىڭ» اتتى جيناقتا «وتكەن كۇن» ولەڭى باسىلعان. سوندا:
ەدىل, جايىق, سىرداريا
بەلگىلى جۇرتقا ەسكى سۋ.
ءتاتتى, ءدامدى, تارماقتى
ۇزىن ەرتىس, جەتىسۋ
وسى بەس سۋ اراسى
سارىارقا دەگەن جەر ەدى.
....تۋىپ وسكەن بالاسىن
ايبىندى ەر الاش دەر ەدى.
ءبىر ءسوزى مىڭ دىلدالىق,
التى الاشقا اتاقتى
ءبارى اقىن, سەرى ەدى.
جالپى, ۇلى دالانىڭ ديدارى («كەشەگى قايران قازاقتىڭ, ساۋلەتى مەن داۋلەتى, كوز الدىما كەلەدى»), ۇلى حاندار, ۇلى باھادۇرلەر, ۇلى بيلەر, («قاسىمنىڭ قاسقا بيلىگى, ەسىمنىڭ ەسكى بيلىگى, الدىندا سايراپ جاتقان سوڭ, كوپتى كورگەن كونە بي, قارا جولمەن جەلەدى. ءبىر تيىن پارا الۋ جوق, قيسىققا قۇلاق سالۋ جوق, تۋرالىق, شىندىق ەكەۋىن, قاز-قاتار عىپ جە-گەدى»), ۇلى جىرشىلار, اتىمتاي جومارتتار («قايىرى كوپ اعايىن, كە-دەيدە جوق ۋايىم, كەرەك بولسا, ءبىر تايىن, سۇراۋسىز ۇستاپ مىنەدى») ەرەكشە قۇشتارلىقپەن كەستەلەنگەن. مۇندا تاريحيلىق پەن دەرەكتىلىك, كوركەمدىك پەن سىرشىلدىق بار. ءبىر ايرىقشا ايتارلىق نارسە, «سارىارقا» ۇعىمىن پايىمداۋى. بۇل – تاۋەلسىزدىك تۇسىندا قولدانىسقا ەنۋى قاجەت.
مىڭ سىرلى, مىڭ اۋەزدى, مىڭ قۇپيالى ماعجان گالاكتيكاسىنىڭ ءبىر سيپاتى – قازاق دالاسىنىڭ, تۇران ەلىنىڭ, تۇركىستان الەمىنىڭ گەوگرافياسىن بىلگىرلىكپەن سويلەتكەنى, كوسەمدىكپەن كورسەتكەنى.
1. ەركىن ىرعىپ شىققام اسقار التايعا,
قىردا تۇرىپ ساداق تارتقام قىتايعا. («جەر جۇزىنە...»)
2. ۇزىن ورال – كۇن مەن ءتۇن شەكاراسى,
ءبىر جاعى – كۇن, ءبىر جاعى – ءتۇن بالاسى.
ارعى جاعى – كوك كوزدى, جىن ۇياسى,
بەرگى جاعى – تۇرىكتىڭ سار دالاسى. («ورال»)
ۇزدىك جاراتىلعان حاس دارىن تابيعاتتىڭ دا, ادامزاتتىڭ دا, پەرىشتەنىڭ دە ىشكى نازىك, سيقىر سىرلارى مەن ءتىلىن جوسىلتا جەتكىزۋمەن قاتار, تاريحشىلدىعى دا, ەسكى, تۇركى زامانىن سويلەتۋى دە توتەنشە. ماسەلەن, قورقىت اتا زامانىنىڭ وزىندە 366 الىپ, 24 بي, 32 بىلگىر, دانا ەل بيلەۋشى بولعان دەسەدى. بۇل ورايدا:
اسقان الىپ – اتا زاتىم سۇراساڭ,
اسقان دانا – انا زاتىم سۇراساڭ – دەيدى «تەز بارام» اتتى جىرىندا. يا بولماسا:
قىرانىمىن سارى سايران دالانىڭ,
قوس قاناتىم – التىن التاي, ورالىم – دەگەنىندە ابىزشا تولعانادى.
«تۇركىستان» اتتى تاريحي-فيلوسوفيالىق ولەڭى 27 شۋماقتان تۇرادى. «تۇركىستان» ولەڭى تۇركى جۇرتتارىنىڭ ۇرانى جانە ونىڭ قاھارماندىق ءداۋىرىنىڭ رۋحاني تولقۇجاتى, التىن قوڭىراۋى, اقىل-وي شامشىراقتارىنىڭ, باھادۇرلەرىنىڭ, حاندارىنىڭ, الاش ارىستاندارىنىڭ, بيلەرىنىڭ, ءبىلىمپازدارىنىڭ كوركەمدىك ەنتسيكلوپەدياسى. ماعجان دۇنيەتانىمىندا الەمنىڭ سانادا قۇبىلۋىنىڭ ءوزى, سانانىڭ الەمدى قالايشا قابىلدايتىنى كۇردەلى فيلوسوفيالىق ماسەلە. ءبىر عاجابى – ول سولاردىڭ ناقتى ءوزى-كوزى ءتارىزدى. ءيا, ماعجاننىڭ تۇركىستانى – «ەكى دۇنيە ەسىگى», «ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى», ء«تاڭىرى بەرگەن نەسىبى». اقىننىڭ ويى دا, ءسوزى دە, وتتاي مازداعان, قورعاسىننان قۇيعانداي كەسەك-كەسەك.
تۇراننىڭ تاريحى بار وتتى جەلدەي,
زاۋلاعان قالىڭ ورتتەي اسپانعا ورلەي.
ەرىكسىز ەر تۇرىكتى ەسكە الارسىڭ,
كوككە اسقان حانتاڭىرىگە قاراي-قاراي.
سوققان جەلدەي, اققان سەڭدەي ماعجان ويىنىڭ شىنايى قىزمەتكەرى – ءاربىر دىبىس, ءاربىر ءسوز, ءاربىر سويلەم جويقىن قيمىل-ارەكەتكە يە. مىسالى, كەڭىستىككە قاتىستى «وتتى جەلدەي», «زاۋلاعان», «اسپانعا ورلەي», «كوككە اسقان» جانە ت.س.س. ءسوز, تىركەسىمدەر ياعني فرازەولوگيالىق ورالىمدار. زادىندا, ەجەلگى تۇرىكتەردىڭ ميفولوگياسىندا رۋح – اسپاننىڭ ءۇشىنشى قاباتىنداعى ءسۇت كولىنەن الىناتىن. ادام رۋحىنىڭ ۇنەمى مۇراتتارعا, بيىكتەرگە ۇمتىلىسى ونىڭ شىعۋ تەگىنىڭ اسپانعا بايلانىستى بولۋىنان. ءاربىر ۇلت ۇيىمداسىپ جاتقاندا كوكتاڭىرى التىن جارىق سەكىلدى جەر بەتىنە ءبىر مەزەت ايالداپ, ول ۇلتتى ءوز رۋحىنىڭ قۇدىرەتىمەن قۇتقا بولەپ كەتەدى ەكەن. (زيا كوكالىپ. تۇرىكشىلدىك نەگىزدەرى. الماتى, 2000. 116-بەت).
ماعجان نەنى ايتسا دا كوركەمدىك ماقساتقا باعىندىرىپ, گۇلدەندىرىپ, توگىلدىرىپ, نوسەرلەتىپ, ءتۇپ تامىرىنان قوزعاپ, قىزىقتى تولعايدى.
تۇراننان سارىارقانى بولەك دەمە,
تۇركىستان التى الاشقا بولعان كەبە.
«كەبە» دەگەنىمىز – ءتاڭىرىنىڭ ءۇيى, قاعبا ءسوزىنىڭ جىڭىشكەرىپ وزگەرگەن ءتۇرى. وسىنداي سيرەك قولدانىلاتىن سوزدەر ۇلىق اقىننىڭ شىعارماشىلىق ەنەرگياسىنىڭ ارقاسىندا شۇعىل تىرىلەدى.
«ەرتەدە تۇركىستاندى تۇران دەسكەن», «بۇل تۇران ەجەلدەن-اق الاش جەرى» دەۋمەن ۇلى دالانىڭ گەوگرافياسىنا دەگەن ماعجاننىڭ كوزقاراسىن تانۋعا بولادى. «تۇركىستان» ولەڭىندە تۇركىنىڭ قاھارماندىق زامانىنداعى ۇشى جوق ۇزىن, ءتۇبى جوق تەرەڭ سىر دارياسى ىسپەتتى. شىڭعىسحان جانە ۇلى حاننان تاراعان شاعاتاي, ۇگەدەي, جوشى, تولە, جولبارىس, سۇپىتاي, جەبە, سونداي-اق اقساق تەمىر, ۇلى قولباسشىلار قاسىم حان, ەسىم حان, ءاز تاۋكە حان, ابىلاي حان, حان كەنە ەسىمدەرىنىڭ كوركەمدىك قىزمەتى, تاريحي-تانىمدىق ءمانى ايرىقشا. اقش-تاعى ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ماعجان پوەزياسىن اعىلشىن تىلىندە سويلەتكەن تيمۋر قوجاوعلى «الەم پوەزياسىنداعى «وت» ۇعىمىن ماعجان سياقتى كۇشتى ءارى ادەمى بەينەلەگەن ەشبىر اقىن جوق!» دەپ ايتادى دا, تۇركىستان اتاۋىن «1924-1938 جىلدارى ماعجان جۇماباەۆ قورىقپاي «تۇركىستان» ۇلتتىق قورعانىس كۇشى رەتىندە ءوز پوەزياسىنا ارقاۋ ەتتى» دەپ جازادى. («ماعجان جۇماباەۆ – ازاتتىق پەن ماحاباتتىڭ وتتى اقىنى» ماقالاسىنان).
تۋمىسى دا, تۇلعاسى دا, تۇقىمى دا زاتتى, وتتى, قيالىن جەتىقات اسپانعا سامعاتىپ, اسپانداعى جۇلدىزداردان پوەزيالىق سىر ۇعاتىن سەزىمپاز, جانارتاۋداي جىگەرلى, ءارى ءسوزدىڭ تامىرىن ءدوپ باسىپ, كوركەمدىك سۇلۋلىعىن عاجايىپ ينتۋيتسياسىمەن بەزبەندەيتىن, ويلاۋ, جازۋ مادەنيەتىنە جەتىك, ءماتىننىڭ جۇيەلىلىگىن, تۇتاستىعىن, بايلانىسىن, كومپوزيتسياسىن ويماقتاي عىپ, جيناقى ەتىپ اسەرلەندىرىپ بەرە بىلگەن, شىرقاۋ رۋحاني كەمەلدىككە كوتەرىلگەن, ليريكالىق پوەزيانىڭ كوركەمدىك شارتتارىن عۇلامالىق زەردەمەن قابىلداعان ماعجاننىڭ «وت» دەيتىن جىرى ءبىر مەزەتتە, ءبىر دەممەن جازىلعان. ويتكەنى, ءموپ-ءمولدىر, تاپ-تازا كەلىستى ون تۇيدەك مولتىلدەگەن مەرۋەرتتەي بوپ تۇسكەن. ءار تۇيدەگى – 8 جول. ىرعاعى دا, ۇيقاسى دا كەلىسىممەن ورىلگەن. جىردىڭ قۋاتى, مازمۇنى, رۋحاني كەڭىستىگى ەرەسەن. وعان:
جۇرەگىم دە, جانىم دا – وت, –
يمانىم دا, ارىم دا – وت – دەگەنى ايعاق.
عۇن زامانىنىڭ قاھارماندارى حاقىندا:
زاۋلاپ, ورلەپ اسپانعا,
الپىدەن ءارى اسقاندا,
وتتى اتتيلا, بالامەر
مەن ەدىم – دەيدى.
ۇلى دالانىڭ تاريحىنداعى سايىپقىرانداردىڭ كەسەك ءىس-ارەكەتتەرى ىنتىقتىرادى.
ماعجاننىڭ كوركەمدىك-فيلوسوفيالىق ويلاۋ الەمىن زەردەلەگەندە جان مەن ءتاننىڭ – ۇلى دەنەنىڭ ءبىرتۇتاس ءارى جاسىرىن قۋات بار ەكەندىگىنە دە ءمان بەرگەن ءجون. «دەنە – جاننىڭ قابى. قاپ بەرىك بولسا, ىشىندەگى زات تا بەرىك بولادى», «دەنە جانعا, جان دەنەگە بايلاۋلى, بىرەۋىنىڭ بىرەۋىنسىز كۇنى جوق» دەپ جازادى ماعجان. اقىننىڭ وسى ويىن ورىستەتۋ, ءوربىتۋ – كەلەشەكتىڭ ءىسى.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
