(ەسسە)
بۇل ەسسەنى جازۋ نيەتىنىڭ وقىستان پايدا بولۋىنا بەلگىلى ادەبيەتشى, عالىم, قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتىندە سوڭعى ۋاقىتتاردا جاريالانعان «كىسىلىك», «قازاق جىرىنىڭ حانتاڭىرى», «ءدىن – ۇستاي بىلسەڭ قاسيەتىڭ, ۇستاي بىلمەسەڭ قاسىرەتىڭ» دەيتىن تولعانىستارى سەبەپ بولدى. ولاردى وقىعان كەزدە مەن ءوزىنىڭ دە تۇلا بويى تولعان كىسىلىكتەن, حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن تۇراتىن, جانى تازا, جۇرەگى ادال ابزال اعامىزدىڭ ەلدى ۇيىتار ەستى ءسوزدەرىنەن ونىڭ ءوزىنىڭ دە شۋاقتى, ىشكى جان سارايىن قالتقىسىز اڭعارعانداي, سىرلاسقانداي بولىپ, ۇلتىمىزدىڭ مەرەيى قايتسە ارتادى, حالقىمىزدىڭ جان ءدۇنيەسى قايتكەندە تازارىپ, اسقاقتاي تۇسەدى, ءوزىنىڭ ۇزدىكسىز دامۋ جولىندا ەكى مىڭىنشى جىلدىڭ بيىگىنە شىعىپ, ودان ءارى دە شارىقتاپ بيىكتەي ءتۇسۋدى نيەت ەتكەن, عىلىم دا, ونەر دە, تەحنيكا دا, تەحنولوگيا دا دامۋدىڭ جەمىستى جاڭا بەلەستەرىنە بەت العان بۇگىنگى زاماندا «قازاق قايتسە قالادى قازاق بولىپ» دەپ تولعانعان اعانىڭ شىنايى جان سىرىنا ورتاقتاسقانداي بولدىم.
قازاقستاننىڭ, قازاق حالقىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى. ءوزىنىڭ ەلى مەن جەرىن, ءتىلى مەن ءدىلىن, تاريحىن سۇيەتىن, بابالارى مەن دانالارىنىڭ ۇلگىسىن, ونەگەسىن, وسيەتىن, ارۋاقتارىن قاستەرلەيتىن ۇلتجاندى ءاربىر ازامات بۇل جونىندە ويلانباۋى مۇمكىن ەمەس. وسى تۇرعىدان العاندا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا قوعامىمىزداعى قازىرگى ورىن الىپ وتىرعان كوپتەگەن احۋالداردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, اقىل سارابىنا سالعان اعامىزدىڭ جۇرەكجاردى لەبىزى, الاڭداۋشىلىعى كوكىرەگىندە ساۋلەسى بار ءاربىر جاندى ەشقانداي ەنجار قالدىرماسى جانە انىق. اعا سوزىنە قۇلاق سالايىقشى:
«ماڭگىلىك ەل ورناتامىز دەپ ءومىر كەشكەن, سول ءۇشىن زامانىنىڭ ۇلى يمپەرياسى تۇرك قاعاناتىن قۇرىپ, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا يەلىك ەتكەن, كەلەشەككە وسىنشاما بايتاق جەردى, تاۋسىلمايتىن بايلىقتى, توزبايتىن ءداستۇردى قالدىرىپ كەتكەن بۇمىن, ىستەمى, ەلتەرىس (قۇتلىع) قاعاندار دا, تونىكوك تە, ايبىندى كۇلتەگىن دە – ءبارى دە ءبىزدىڭ كىسىلىكتى بابالارىمىز بولاتىن. بايىرعى تۇرىك دانالارى يەلىك ەتكەن جەر دە, بايلىق تا, قالىپتاسقان ءداستۇر دە, وي-سانا دا, ەڭ الدىمەن, قازاققا ميراس بولعان. تۇرك قاعاناتىنىڭ قاراشاڭىراعى دا قازاقتا قالعان. ءبىز ءالى وسىنىڭ دا قادىرىن بىلمەي كەلە جاتقان سەكىلدىمىز». مۇنداي سوزدەردى وقىعاندا قالايشا سەلت ەتپەسسىز.
سول ەرتە-ەرتە ەرتەدەگى كەزدەردەن, كونەدەن, اتا-بابالاردان جەتكەن كوپ قاسيەتتەن, سالت-داستۇردەن, قازاقى دانالىق, شەشەندىك, ويشىلدىق بولمىسىمىزدان دا, تاريحي تۇرپاتىمىزدان دا, اتا تاريحىمىزدان دا, ۇلت رۋحى – تىلىمىزدەن دە كوز جازىپ قالا جازدادىق. سوڭعى ءۇش عاسىردا تاريحىمىز تالكەككە ۇشىرادى. ساياساتقا, كەلەكەگە اينالدى, تابانعا تاپتالدى. اتا سالتى, ادەت-عۇرىپ, رۋحانيات كۇيرەدى دەپ كۇيزەلەدى قادىرلى اعامىز. مۇنىڭ دا ايداي اقيقات, ءشۇباسىز شىندىق ەكەنىنە كۇمان جوق. مىرزەكەڭنىڭ سوزدەرى ءسىزدى دە ەرىكسىز ۇيىتىپ, تۋعان ەل, تۋعان جەر, سۇيىكتى وتان دەگەن قاسيەتتى ۇعىمدار توڭىرەگىندە وي تەربەۋگە ەرىكسىز جەتەلەيدى. ۇلتتىعىمىزدى ۇلىقتاۋ, ءداستۇرىمىزدى دارىپتەۋ, اۋلەتتى باعامداۋ, اتا-انانى ارداقتاۋ, ۇلكەندى سىيلاۋ, كىشىنى قۇرمەتتەۋ – قازاق اراسىندا قايتا قالىپتاسىپ, بۇلجىماس زاڭعا اينالسا ەكەن دەپ اعامەن بىرگە ءسىز دە ارماندايسىز.
مەن بۇل جەردە مىرزەكەڭ جازعان, جوعارىدا اتالعان ماقالالاردى تەگىس قايتالاپ, مازمۇنداپ شىعۋ نيەتىنەن اۋلاقپىن. جالعىز كامىل سەنەرىم – ول ماقالالار ءوزىنىڭ تۋعان ەلىن, جەرىن, حالقىن, ۇلتىن ۇلكەن جۇرەكپەن قۇلاي سۇيەتىن ابزال ازاماتتىڭ كوڭىلىنىڭ تەرەڭىنەن شىمىرلاپ شىققان شىنايى سىرلارى, ۋايىم-قايعىلارى, تولعانىستارى, ويلارى ەكەندىگى. ولاردا ەلدىگىمىزدىڭ, ۇلتتىعىمىزدىڭ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ, جاستار ءتاربيەسىنىڭ ەڭ وزەكتى, وتكىر ماسەلەلەرى ءسوز بولاتىنى. وسى تۇستا مىرزەكەڭنىڭ ولاردان دا بۇرىن جازعان, تاريحىمىزدىڭ, ادەبيەتىمىزدىڭ, مادەنيەتىمىزدىڭ, بولمىسىمىزدىڭ كوكەيتەستى, وزەكتى ماسەلەلەرىنە ارنالعان, «ەگەمەن قازاقستاندا» جارىق كورگەن, كوڭىلىمىزدە ۇمىتىلماستان قالىپ قويعان «ءسوزدى ۇعاتىن كەز كەلدى», «ايتىستى الاسارتىپ المايىق», «ابايشا ءسۇيىپ, ابايشا كۇيىپ ءجۇرمىز بە» دەگەن سياقتى ماقالالارى دا ەرىكسىز ەسكە ءتۇستى. وسىلاردى وي ەلەگىنەن وتكىزە كەلە, سوڭعى شيرەك عاسىرداي ۋاقىت مۇعدارىندا مىرزەكەڭدى تانيتىن, بىلەتىن, سىيلايتىن, قادىرلەيتىن ىنىلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ, ماڭايىندا جۇرگەندىكتەن, مىرزەكەڭ تۋرالى ءوز بىلەتىندەرىمدى كوڭىلدە قايتادان قاۋزاپ, ءتىرىلتىپ, سولاردى نەگە قاعازعا تۇسىرمەسكە, گازەت ارقىلى كوپشىلىك نازارىنا نەگە ۇسىنباسقا دەگەن نيەتكە تابان تىرەدىم.
* * *
2000-شى جىلدىڭ كوكتەمىندە «استاناداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە مىرزاتاي جولداسبەكوۆ رەكتور بولىپ كەلىپتى» دەگەن حابار تارادى. مىرزەكەڭدى بىلەتىندەر سوعان دەيىن رەسپۋبليكاداعى كوپتەگەن وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارداعى جاي عانا ءبىرى سياقتى بولىپ كەلگەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باعى ەندى شىنىمەن-اق جاناتىن شىعار دەپ قۋاندى. كەيىنىرەك سولاي بولدى دا. مەن ءوزىم كازگۋ-دى بىتىرگەندىكتەن, ون ەكى جىل «لەنينشىل جاس» گازەتىندە قىزمەت ىستەپ, العاشقىداعى ادەبي قىزمەتكەردەن رەداكتوردىڭ ورىنباسارى ءدارەجەسىن قوسا العانداعى ساتىلاردىڭ بارلىعىنىڭ «قىزىق-شىجىعىن» كورىپ, ەكى جىل «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىن باسقارعاندىقتان, كازگۋ-دى بىزدەن بۇرىن ءبىتىرىپ, اسپيرانتۋراسىندا قالىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن وتە ءساتتى قورعاپ, سوندا ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن مىرزەكەڭدى سىرتتاي ەداۋىر بىلەتىن ەدىم. ءبىراق ول كەزدە تانىستىعىمىز, ارالاستىعىمىز بولعان جوق. مىرزەكەڭنىڭ «ورحون ەسكەرتكىشتەرى جانە ونىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» اتتى ديسسەرتاتسياسى سول جىلدارداعى «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ون سەگىزىنشى عاسىردان باستالادى» دەپ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ايتىلىپ, وقىتىلىپ جۇرگەن ۇردىسكە وقىستان قاتتى سوققى بەرىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن ءبىر مىڭ ەكى ءجۇز جىلداي ىلگەرى جىلجىتقان كەرەمەت ايتۋلى ەڭبەك بولدى. ءسويتىپ, مىرزەكەڭ ءوزىنىڭ سۇيىكتى ۇستازى بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ 1959 جىلعى كونفەرەنتسياسىندا «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن ءVىىى عاسىرلاردان باستاۋ دۇرىس بولادى» دەپ العاش رەت ايتقان باتىل پىكىرىن, پايىمىن, ۇسىنىسىن ءوزىنىڭ عىلىمداعى ەرلىككە بارابار ەڭبەگىمەن ادەبي, عىلىمي, زەرتتەۋشىلىك تۇرعىدان مەيلىنشە ورنىقتى دالەلدەپ شىقتى. ءVىىى عاسىرداعى تاسقا قاشالىپ جازىلعان ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تۇركى جۇرتىنا, قازاق ادەبيەتىنە ورتاقتىعىن جان-جاقتى دالەلدەدى. مۇنىمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, كۇلتەگىن, تۇي-ۇقىق (تونىكوك) كەشەنى ماتىندەرىنىڭ بۇگىنگى قازاق تىلىندەگى ادەبي-ماعىنالىق اۋدارماسىن جاساپ, «ەرتەدەگى ادەبيەت نۇسقالارى» كىتابىندا جاريالادى. «بۇل كىتاپتىڭ شىعۋىنا وراي قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ كوكجيەگى ون ەكى عاسىرداي ارىگە كەڭەيدى», – دەپ جازدى ماسكەۋدىڭ اسا بەدەلدى «ۆوپروسى ليتەراتۋرى» جۋرنالى ءوزىنىڭ 1968 جىلعى № 3 سانىندا. مىرزەكەڭنىڭ وسى زەرتتەۋلەرى ەنگەن «اسىل ارنالار» كىتابىن وقىعان قازاق ادەبيەتىنىڭ اۋزى دۋالى ابىز اقساقالى ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ «مىنا مىرزاتاي ءبىر ءوزى ءبىر ينستيتۋتتىڭ جۇمىسىن جاساپ ءجۇرىپتى عوي» دەپ قۋانىپ, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ۇلكەن ماقالا جازعانىن دا بىلەتىن ەدىك. ابەكەڭ مىرزاتايدىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ ەجەلگى ءداۋىرىنىڭ باستاپقى كەزەڭدەرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن ء(Vىى ع.) قازاق ادەبيەتتانۋىندا تۇڭعىش رەت ارنايى, تەرەڭ زەرتتەگەنىن اسا ريزا كوڭىلمەن ايتا كەلە: «كوپ ەڭبەكتەنگەن تالانتتى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءوز كىتابىندا ءىح عاسىرداعى «وعىزنامانى» دا تەرەڭ تالداعان. ءبىر ءداۋىردىڭ الىپ شىعارماسىنداعى بۇكىل تۇركى تىلدەس حالىقتارعا ورتاق قاسيەتتەرىن قۇپتاي وتىرىپ, بۇگىنگى قازاق جەرىمەن جەرلەستىگىن, قازاق تىلىمەن تىلدەستىگىن دە دالەلدى سيپاتتايدى», – دەيدى ءسۇيسىنىپ. ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرگەن جىلدارىندا مىرزەكەڭ «قازاق ادەبيەتىنىڭ ەجەلگى ءداۋىرى», «جامبىل جانە حالىق پوەزياسى», «كونە تۇركى ادەبي ەسكەرتكىشتەرى» دەپ اتالاتىن دارىستىك كۋرستاردى نەگىزدەپ, ولاردىڭ وقۋ باعدارلامالارىن جاسادى, ەجەلگى ورحون-ەنيسەي ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قازاق تىلىندە تۇڭعىش رەت ءوزى جۇزەگە اسىرعان تولىق اۋدارماسىن, جىر نۇسقالارىن قازاق ادەبيەتىنە ارنالعان وقۋلىق-حرەستوماتياعا ەنگىزدى. ونىڭ وسىنداي ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى كوپ جىلداردان بەرى رەسپۋبليكاداعى بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنەن باستاپ وقىتىلىپ كەلە جاتقانىن بۇگىنگى تاڭدا ريزالىقپەن ايتۋعا بولادى. وسى ورايدا كوڭىلىمىزگە كەلىپ قالعان مىناداي ويدى دا جاسىرعىمىز كەلمەيدى. حالقىمىزدىڭ مەرەيىن وسىرۋگە, ۋاقىت تەرەڭىندە بۇلدىراپ قالىپ قويعان اقيقات, شىن تاريحىمىزدى تانىپ-بىلۋگە, تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ تامىرىن ەكى-ءۇش عاسىرعا ەمەس, اتانداي ءبىر مىڭ ەكى ءجۇز جىلعا تەرەڭدەتۋگە سىڭىرگەن مىرزەكەڭنىڭ ەرلىككە بارابار ەڭبەگىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلە بەرمەيتىنى. ولار جونىندە اعانىڭ ءوزى «مەن ءويتتىم, مەن ءبۇيتتىم» دەپ جار سالىپ ايتا بەرمەيدى, ول كىسىنىڭ وزىنەن ءدارىس, ۇلگى, ونەگە العان وزىنە ۇقساعان كىشىپەيىل شاكىرتتەرى دە بۇل تۋرالى جارنامالاپ, جاريالاپ جاتپايدى. مىرزەكەڭنىڭ وزىنە الدا-جالدا وسى تۋرالى ايتا قالساڭ «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى تىم-تىم تەرەڭنەن, مىڭ جىل بۇرىنعى تۇرىك قاعاناتى داۋىرىنەن, ورحون-ەنيسەي جازبا ەسكەرتكىشتەرى كەزىنەن باستاۋ الادى دەگەندى العاش ايتىپ, مەنى دە وسى ارناعا باعىتتاعان مارقۇم, ۇلى ۇستازىمىز بەيسەنباي كەنجەباەۆ ەدى عوي», دەپ وزىنەن بۇرىن ارداقتى ۇستازىن العا تارتادى. ادامدار ءار ءتۇرلى عوي. قازاقتا كەيبىرەۋلەر تۋرالى «جۇرگەن جەرىنە ءشوپ شىقپايدى» دەيتىن, رەنىشپەن ايتىلاتىن سوزدەر بار. مىرزەكەڭ كەرىسىنشە, جۇرگەن جەرىن گۇلدەنتىپ, قۇلپىرتىپ, تۇرلەندىرىپ جۇرەتىن ادامداردىڭ سويىنان. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-داعى دەكاندىق قىزمەتىنەن كەيىن, سول كەزدە قۇرىلعانىنا ءالى بەس جىل دا تولماعان, قازاقشا ايتساق «بۋىنى قاتپاعان» تالدىقورعان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا رەكتور بولىپ بارىپ, سوندا قىزمەت اتقارعان ون جىل ىشىندەگى جۇزەگە اسىرعان ىستەرى دە وسىنىڭ دالەلىندەي. سوندا ول نە تىندىردى؟ سول كەزدەردە مىرزەكەڭدى بىلگەن ادامداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنىپ, قىسقا عانا تۇجىرىمداپ ايتىپ كورەيىك. ينستيتۋتقا رەكتور بولىپ كەلگەن بويدا ول وقۋ ورنىنىڭ ماتەريالدىق-وقۋ بازاسىن جاقسارتۋدى, كەڭەيتۋدى, عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادرلارىن كۇشەيتۋدى, وقىتۋ ساپاسىن ارتتىرۋدى ەڭ الدىمەن قولعا الادى. بۇگىنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان باس كورپۋستىڭ عيماراتىن, جاتاقحانا ۇيلەرىن سالدىرادى. ينستيتۋتقا حالقىمىزدىڭ اياۋلى اقىنى, جىر ءدۇلد ۇلى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ەسىمى بەرىلۋىنە مۇرىندىق بولادى, التى جۇزدەن اسا ەكسپوناتى بار اقىن مۇراجايىن ۇيىمداستىرادى, ينستيتۋت جانىنان فولكلورلىق «جەتىسۋ» ءانسامبلىن قۇرادى, ونىڭ اتاعى دۇرىلدەي شىعىپ, يسپانيا, گەرمانيا سياقتى تاعى باسقا ەۋروپا, ازيا ەلدەرىنە كونتسەرتتىك باعدارلامامەن شىعىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىن شەت ەلدەرگە پاش ەتەدى. انسامبلگە «حالىقتىق» دەگەن جوعارى اتاق بەرىلەدى. ينستيتۋت قول جەتكىزگەن تابىستارى بويىنشا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنداعى ايتۋلى, ەلەۋلى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىنا قوسىلادى. وسىنىڭ ءبارى وزىنەن- ءوزى بولا قالماعانى, جىگەرلى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى ەكەنى تۇسىنىكتى عوي. 1982 جىلى رەسپۋبليكامىزدىڭ ءبىرىنشى باسشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ينستيتۋتقا نازار اۋدارىپ, جەتىستىكتەرىنە ءسۇيسىنىپ, اتباسىن وعان ادەيىلەپ بۇرۋى دا وقۋ ورنى ۇجىمىنىڭ مەرەيىن زور بيىككە كوتەرگەن ەستەن كەتپەستەي وقيعا بولعان ەدى. مىرزەكەڭنىڭ تالدىقورعانداعى ءوزى بارعانعا دەيىنگى بۇيىعى عانا عۇمىر كەشىپ كەلگەن قوڭىرتوبەل جاس ينستيتۋتتى سول جىلداردا قازاقستانداعى عانا ەمەس, وداقتاعى اۋىسپالى قىزىل تۋدى دا جەڭىپ العان ايتۋلى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالدىرعان ەڭبەگى ەلەۋسىز قالماي, ونىڭ وقۋ ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالۋىنا جول اشتى. سول كەزدەن باستاپ ول حالقىن سۇيگەن قايراتكەر رەتىندە قيادان قياعا ورلەي بەردى. جۇرتتىق, ۇلتتىق مۇددەنى بارىنەن جوعارى قوياتىن, شىن مانىندەگى ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ازاماتتىڭ يىعىنا ءزىل باتپان اۋىر سالماق ءتۇستى. بۇل جىلدار بۇرىنعى ماڭگىلىككە مىزعىماستاي كورىنىپ كەلگەن كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋعا بەت العان, 1986 جىلعى كپسس ورتالىق كوميتەتىنىڭ قازاقستان سياقتى ۇلكەن رەسپۋبليكاعا ەلدىڭ دە, جەردىڭ دە جايىن بىلمەيتىن كولدەنەڭ كوك اتتىنى باسشى ەتىپ جىبەرگەنىنە قازاق جاستارى نارازىلىق, قارسىلىق كورسەتىپ, الاڭعا شىققان, قان توگىلگەن ايگىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىنگى الەۋمەتتىك, ساياسي جاعدايدىڭ مەيلىنشە ۋشىعىپ تۇرعان كەزەڭى ەدى. وزگە جۇرت وكىلدەرىنە قاباق شىتىپ كورمەگەن كەڭپەيىلدىگىمەن, ادامگەرشىلىگىمەن, باۋىرمالدىعىمەن تانىلعان قازاق حالقىنا «ۇلتشىل» دەگەن جالعان ايىپ تاعىلدى. تالاي ادامدار ورىنسىز قۋدالاۋعا ۇشىرادى. قازاقستاندى كولبين باسقارعان, ماسكەۋدەگى وداق باسشىلارى قازاقستانعا قىرىن قاراپ, قاھارلارىن توگىپ تۇرعان وسىنداي قيىن كەزەڭدە رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆقا, ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە يدەولوگيا سالاسىندا حاتشى بولعان وزبەكالى جانىبەكوۆكە, سول ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا ءبولىمىن باسقارعان مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە, ولارمەن قاتار رەسپۋبليكا مەن وبلىستار دەڭگەيىندە, ءار سالادا ءوز ەلىنىڭ سەنىمىن ارقالاپ, باسشىلىق, جاۋاپتى قىزمەتتە جۇرگەن ابزال ازاماتتارىمىزعا لاپىلداعان وتتىڭ ىشىندە جۇرگەندەگىدەي جاعدايدا ءوز جۇرتىنىڭ, ءوز ۇلتىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسۋ جەڭىل بولماعانى تۇسىنىكتى. ولاردىڭ سول كەزەڭدەگى جانقيارلىق ەڭبەكتەرى ارنايى زەرتتەپ, اڭگىمەلەۋدى قاجەت ەتەتىن, كەيىنگى ۇرپاقتارعا ۇلگى شاشار تاقىرىپ. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەنى دۇرلىكتىرە كەلىپ, ىرگە كوتەرگەن, جەر شارىنىڭ ەلەۋلى بولىگىندە, ەۋروپا مەن ازيا كەڭىستىگىندە قاناتىن كەڭگە جايىپ, الەمدەگى ەڭ قۋاتتى, ەڭ ىقپالدى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالعان كەڭەس وداعى عاسىردىڭ اياعىنا, مىڭجىلدىقتار توعىسىنا جەتە الماي كۇيرەپ تىندى. حالقىمىزدىڭ ەجەلدەن بەرگى ەڭ اسىل ارمانى – تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن جۇلدىزدى ءساتى مەن سول تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالا الامىز با, جوق پا دەگەن سىن ساعاتى قاتار كەلگەن قيىن كەزەڭدە مىرزەكەڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جانىنان تابىلىپ, پرەزيدەنت كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, رەسپۋبليكا الەۋمەتتىك دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا مەملەكەتتىك كەڭەسشى, قر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, قر پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, ەلباسى كوتەرگەن اۋىر جۇكتى بىرگە كوتەرىسۋگە جانىن سالدى. «وسى تۇستا حالقىمىز جوعالتىپ العان ناۋرىز مەرەكەسى, ايتىس, تەرمە ونەرلەرى قايتا ءتىرىلدى, – دەپ جازادى مىرزەكەڭ. – حالىقتىڭ قۇنداعىندا تۋعان ءتول ونەرى سول حالىقتىڭ جۇرەگىندە, جانىندا ساقتالادى ەكەن. ولمەيدى ەكەن. جۇرتتىڭ ەسىندە بولار, ايتىس ونەرى العاش ءالجۋاز بالاپانداي قانات قاعىپ باستالسا, نەبارى ەكى-ءۇش جىل ىشىندە قاناتى قاتايعان قىرانداي شارىقتاپ, سامعاپ ءوستى ەمەس پە؟ تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە ءتىل بولدى. بۇل مايداندا تالاي نايزالار سىندى... بوگەنباي, قابانباي, سىرىم, سىپاتايلار كىمنەن كەم ەدى؟! حالىقتى وسى سىندى الىپتارىنان ايىرۋ, ماڭگۇرت ەتۋ ەمەس پە؟! ەگەر دە حالقىمىز ءوز كۇشىمەن, ءوز ىقتيارىمەن بابالارىنا اس بەرىپ جاتسا, ونىڭ نەسى ارتىق. ءويتكەنى, ول استار 200-300 جىلداردان بەرى جيناقتالىپ قالعان ءراسىمدەر ەدى عوي. وسىناۋ ۇلتتىق سانانىڭ ويانۋىنىڭ ءناتيجەسىندە, بۇكىل رەسپۋبليكا بولىپ ءدۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءى قۇرىلتايىن ءوتكىزدىك. بۇل ۇلت ءومىرىندەگى تاريحي وقيعا – بەلەس بولدى. وسى ءۇش-ءتورت جىل كولەمىندە مادەني ومىرىمىزدەگى تاعى ءبىر جالپى ۇلتتىق شارا دەپ ۇلتتىق مەكتەپ, بالاباقشالار سانىنىڭ كۇرت وسە باستاۋىن ايتار ەدىك. كەيبىر مەكتەپتەردىڭ اشىلۋىنا, مىسالى, الماتىدا اشىلعان № 2 ينتەرناتتى جالپى رەسپۋبليكالىق ادەبي تالانتتى بالالار مەكتەبىنە اينالدىرۋعا ارالاسۋىمىزعا تۋرا كەلدى», – دەپ ەسكە الادى مىرزەكەڭ. 1993-1996 جىلدارى مىرزەكەڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ يران يسلام رەسپۋبليكاسىنداعى العاشقى ەلشىسى بولدى. 1997 جىلدىڭ باسىنان ەلىمىزدە تۇڭعىش اشىلعان ديپلوماتيالىق اكادەميانى ءوزى قۇرىپ, باسقاردى. استاناعا قىزمەتكە شاقىرىلعانعا دەيىن ول وسىنداي ءومىر جولدارىنان وتكەن ەدى.* * *
ءبىر جولى ورايى كەلىپ, ءساتى تۇسكەندە مىرزەكەڭنەن الماتىداعى كوڭىلىنە ۇنايتىن ديپاكادەمياداعى رەكتورلىق قىزمەتىن تاستاپ, استاناعا قالاي كەلگەنىن سۇراعان ەدىم. – ويلاماعان جەردەن بولدى عوي, – دەدى مىرزەكەڭ. سودان سوڭ وتكەندەگى ءبىراز جايلاردى ەسكە ءتۇسىرىپ, اڭگىمەلەپ ايتقان ەدى. – ەكى مىڭىنشى جىلى ءابىش كەكىلباەۆ, ول كەزدە مەملەكەتتىك حاتشى, ماعان زۆوندادى: «مىرزەكە, ساعىندىم, كوپ بولدى كورىنبەي كەتتىڭ. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءجۇز جىلدىعىنا وراي مۋزاكادەميادا جيىن بولادى. كونفەرەنتسيا بولادى. سەن سوعان كەلسەيشى. سوسىن, بىرگە ءبىر شاي ىشەيىك», – دەدى. كەلدىم. تاڭەرتەڭ تۇرىپ, جۋىنىپ-شايىنىپ, پرەزيدەنتتىڭ ءىس باسقارۋشىسى تەمىرحان دوسمۇحامەدوۆكە باردىم. كوڭىلى جاقىن ازامات قوي. كابينەتىندە وتىرىپ اڭگىمەلەستىك. جاڭاعى جيىن ساعات 15-00-دە باستالادى. مەن سوعان كەتتىم. ال تەمىرحان بولسا ساعات بىردە پرەزيدەنتپەن بىرگە تۇسكى اس ىشەدى. پرەزيدەنتكە: «مىرزەكەڭ ماعان سوعىپ كەتتى, سىزگە سالەم ايتىپ جاتىر» دەپ ايتادى. «قايدا؟» دەيدى پرەزيدەنت. «وسى جەردە». «شاقىر» دەيدى پرەزيدەنت. مەن مۋزاكادەميانىڭ ىشىنە كىرىپ بارا جاتقانمىن, تەمىرحان ۇيالى تەلەفونىما زۆوندادى: «مىرزەكە, قايداسىز, وسىنداسىز با؟ تەز جەتىڭىز, ۇلكەن كىسى ىزدەپ جاتىر» دەپ. پرەزيدەنتكە كىردىك. اڭگىمەلەسىپ ءبىراز وتىردىق. 20 مينۋتتىق ەكى دەرەكتى فيلم كورسەتتى. «مىنا, مەن تۋرالى تۇسىرىلگەن كەيىنگى فيلمدەر» دەدى. جاقسى ءتۇسىرىلىپتى. ماعان ۇنادى. سوسىن ايتتى: «1997 جىلى شاقىردىم, كەلمەدىڭىز, وسىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۇمىسى جۇرمەي جاتىر. ءسىز كەلمەسەڭىز بولمايدى» دەدى. سوسىن, ەندى مەن ويلاعانىم جوق قوي, اياق استىنان مۇنداي ۇسىنىس بولادى دەپ. بىراق بىردەن ەسىمدى جيىپ الدىم دا: «پرەزيدەنت ايتقاندا قايتا-قايتا باس تارتۋعا بولماس, باتىرعا دا جان كەرەك قوي» دەدىم. ك ۇلىپ جىبەردى. ءوزى دە كۇتسە كەرەك وسىنداي ءبىر جاۋاپتى. «بىراق ۋنيۆەرسيتەتكە جاعداي جاساۋ كەرەك شىعار. قولىڭىزدا عوي. ەگەر قولداساڭىز» دەدىم. «قولدايمىز, قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساعىمىز كەلىپ وتىر» دەدى. ءسويتتى دە, قولما-قول ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى قىرىمبەك كوشەرباەۆقا تەلەفون سوقتى: «مىرزەكەڭ بارادى, بۇيرىق شىعار, اپارىپ ورنىنا وتىرعىز», دەپ. مامىردىڭ 20-سى كۇنى. تابان استىندا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا كەلگەن ادام ەدىم, ۋنيۆەرسيتەتتەن ءبىر-اق شىقتىم. وپاي-توپاي بولدى ۋنيۆەرسيتەت. ەشكىم ويلاعان جوق قوي. ەس شىعىپ كەتتى. ءبىر اي زەرتتەدىم. القام-سالقام, ادامداردىڭ دا الپەتى, رەڭى كەلمەگەن, ءبىر ءتۇرلى, ستۋدەنتتەر دە ءبىر ءتۇرلى, كيىم كيىستەرى دە, جۇرىستەرى دە ءبىر ءتۇرلى. كوكتەم ەدى... ابىر-سابىر... جاڭا كورپۋستىڭ قۇرىلىسىن ءبىتىرىپ كىردىك... قۇداي سالماسىن, ۋنيۆەرسيتەت اينالاسى بەلدەن باتپاق, اۋديتوريالاردى ارالاپ قارادىم, پارتالاردىڭ بەتتەرىنىڭ ءبارى شيماي, قالاممەن جازا بەرگەن, ءبىر بوس جەر جوق. دارەتحانانىڭ ءبارى بىلىعىپ جاتىر. تۇگەل ارالاپ شىقتىم. جۇمىس تارتىپتەن باستالادى عوي. رەتتەيمىن دەپ ءبىر اي جۇرگەن شىعارمىن. يت سىلىكپەم شىقتى. بالالارمەن جەكە-جەكە سويلەستىم. ۇلدارعا قاتتى ايتتىم. «نە دەگەن سۇمدىق! اجەتحاناعا بارماي كورشى, شىداپ كورشى, ءولدىڭ عوي, بارماساڭ. سەنىڭ اجەتىڭدى اشىپ وتىرعان جەر عوي. سەنەن كەيىن باسقا ادام بارادى. بۇل پاتشانىڭ جاياۋ باراتىن جەرى عوي, باسقا جەردىڭ بارىنە كولىكپەن بارادى... نەگە قورلايسىڭ اجەتحانانى». مۇعالىمدەرمەن دە, قىزدارمەن دە سويلەستىم بولەك-بولەك. «شىراقتارىم, اجەتحانانى دا ارداقتاي ءبىلۋ كەرەك. باياعى قازاق ەمەسسىڭ, شەكپەندى ءتۇرىپ تاستاپ, دالانىڭ كەز كەلگەن جەرىنە وتىرىپ-تۇرىپ جۇرە بەرەتىن. مىناۋ نە, اكەلەرىڭنىڭ نە اقىسى بار, نە وشتەرىڭ بار مۇندا؟ پرەزيدەنت مىناداي جاڭا عيماراتتى نە ءۇشىن سالىپ بەرىپ وتىر؟ سەندەردى وسىلاي بىلىقتىرسىن دەدى مە؟ استانانى دا سالىپ جاتىر عوي. ءبىز قالاي ۇلگى بولامىز وزگەلەرگە. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ استاناسىنداعى ۋنيۆەرسيتەت سول مەملەكەتتىڭ ايناسى. ەرتەڭ قوناق كەلەدى, قايتىپ قارسى الامىز. قاي بەتىمىزبەن قارسى الامىز», – دەدىم. شارۋاشىلىق جاعىنان پرورەكتور مۇحتار ءورازاليندى ەرتىپ الدىم جانىما, ول ءالى جۇمىس ىستەيدى. «پارتالاردىڭ نە جازىعى بار. قولدارىڭ قىشىپ بارا جاتسا, مەنى شاقىرىڭدار, مەن ارقامدى توسىپ تۇرام, مەنىڭ ارقاما جازىڭدار. پارتاعا جازباڭدار, ول مەملەكەتتىڭ مۇلكى, ول ساعان قىزمەت ەتىپ وتىر, سودان باسقا ايىبى جوق» دەدىم. سودان ستۋدەنتتەر كانيكۋلعا كەتتى عوي, سوندا پارتالاردىڭ اۋىستىراتىنىن اۋىستىردىم, تازالايتىنىن تازالاتتىم, سوسىن «بارلىق اۋديتورياعا بەينەباقىلاۋ قويامىن, جازعانىڭدى بىردەن وقۋدان شىعارامىن, سويلەسپەيمىن» دەپ جاريالادىم. وتكەندە, 1 قىركۇيەكتە ۋنيۆەرسيتەتكە لەكتسيا وقۋعا باردىم, سوندا مۇحتار ايتادى: «باياعى ءسىزدىڭ اڭگىمەڭىزدەن كەيىن ءبىر بالا پارتاعا جازبايتىن بولدى», دەپ. ەكىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اينالاسى باتپاق بولىپ جاتتى دەدىم عوي, سوندىقتان اياق كيىمگە باحيل دەگەندى الدىردىم. ءۇيدەن ءبىر اياق كيىمدى پاكەتكە سالىپ الىپ كەلىڭدەر دەدىم. شامامەن 15 كۇننەن كەيىن سوعان كوشتىم. سىرتتان كەلگەن لاس اياق كيىمىڭدى پاكەتىڭە سالاسىڭ دا, ەكىنشى اياق كيىمىڭدى كيەسىڭ, مىنانىڭ ىشىندە تۋفليمەن ءجۇرىڭدەر, ءتۋفليىڭ جوعىڭ ماعان ايتىڭدار, مەن اپەرەم دەدىم. ءبىر ادام تۋفلي سۇراعان جوق, ءبارى ەكىنشى اياق كيىمىن اكەلدى, گاردەروبقا وتكىزەدى, عيماراتتىڭ ىشىندە تازا تۋفليمەن جۇرەدى. ءسويتىپ, تازالىققا ۇيرەتتىم. ال ەندى مۇعالىمدەردىڭ ساپاسىن بايقاپ قاراسام, كوڭىل تولمايدى. ەندى قالاي قىلام؟ نۇرەكەڭە بارىپ اقىلداسىپ, كەلىستىم. بۇل ۋنيۆەرسيتەت باياعى پەدينستيتۋت دارەجەسىندە قالعان ەكەن. ءسىز ماڭدايالدى ەۋرازيالىق ۋنيۆەرسيتەت جاسايمىن دەپ وتىرسىز. سوندىقتان كومەكتەسىڭىز, ماعان كوپ پاتەر كەرەك, مەن قازاقستانداعى ماڭدايالدى مۇعالىمدەردى شاقىرۋىم كەرەك. پاتەر بەرمەسەم, كەلمەيدى,» – دەدىم. «بولدى, كەلىستىك!», – دەدى. سودان سوڭ اياعىمنان توزىپ قاراعاندىداعى, الماتىداعى, شىمكەنتتەگى بارلىق بەلگىلى ۋنيۆەرسيتەتتەردى ارالاپ شىقتىم. كادرلارىمەن تانىسىپ, مىنانى الامىن, مىنانى الامىن دەپ تاڭدادىم. قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىندە اقىلباەۆ جامبىل دەگەن ازامات رەكتور ەدى, قايتىس بولىپ كەتتى, يماندى بولسىن, جارىقتىق. «ەي, جامبىل, سەن دە ىرگەلى ۋنيۆەرسيتەت بولىپ قالدىڭ, ەنشىمدى بەر, استانا الماتىدان كوشكەندە, الماتىدان پارلامەنت كەتتى, پرەزيدەنت كەتتى, ۇكىمەت كەتتى, بارلىق مينيسترلىك كەتتى, الماتى سوندا دا كۇنىن كورىپ جاتىر عوي. سەن دە كۇنىڭدى كورەسىڭ, جاردەم بەر», – دەدىم. باقانداي 20 پروفەسسورىن الدىم. جامبىل شىدادى سوعان. كەيىنىرەك, ەڭ سوڭىندا جاڭاعى, ونەردى ايتىپ جاتىرسىڭ عوي, سونى دامىتامىن دەپ, كوپ اداممەن, ىشىندە اتاقتى ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆ اعام بار, اقسەلەۋىم بار, رىمعاليىم بار, قويشىعارا بار, باسقا ماماندار بار, «التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەگەندەي, كەزدەسۋ وتكىزۋگە كەلدىك دەپ, قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنە قايتا بارىپ, ايتىس ونەرىندە جارقىراپ كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن امانجول التاەۆقا قۇدا ءتۇسىپ, ءويتىپ-ءبۇيتىپ, امانجولدى تاعى الىپ قايتتىم. امانجول دا سول قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەيتىن. ءسويتىپ, ۇمىتپاسام, سىرتتان, ءار سالاداعى عىلىمنىڭ كوش باسىندا جۇرگەندەردەن 77 پروفەسسور شاقىردىم. كەلەشەگىنەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن, دوكتورلىعىن جازىپ بىتىرگەن, وتىزدان اسا عىلىم كانديداتتارىن شاقىردىم. شەتتە كىم بار دەپ, سانكت-پەتەربوردان 33 جاسىندا پروفەسسور, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولعان قازاق جىگىتى تۇرلىبەك مۇساباەۆتى شاقىرتتىم, ماماندىعى – ينجەنەر-قۇرىلىسشى. مۇحتارباي وتەلباەۆ, اتاعى الەمگە ايگىلى بەلگىلى ماتەماتيك, پروفەسسور. اسقار ارىنعازين, ول دا جاس, فيزيكا عىلىمدارىنىڭ تەرەڭ بىلگىرى, دوكتورى. قالدىبەك دوڭباەۆ, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى, بىرقاتار وزىق شەتەلدەرگە بارىپ, بايانداما جاساپ جۇرگەن بەلگىلى عالىم. اسقار جۇنىسبەكوۆ پەن ەربول تەمىربەكوۆ, العىر جىگىتتەر, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, بىرنەشە شەت ەل تىلدەرىن مەڭگەرگەن. ماسكەۋگە ءوز بەتىنشە بارىپ, وقۋعا ءتۇسىپ, ۋنيۆەرسيتەتتى دە, اسپيرانتۋراسىن دا ۇزدىك بىتىرگەن, عىلىم كانديداتى, 26 جاسار ءبايدىلدا تۇرىشباەۆ دەگەن جىگىتتى شاقىرتقان ەدىم. مگۋ-ءدىڭ رەكتورى, اكادەميك ۆ.ا.سادوۆنيچي ماعان حات جازىپ جىبەرىپتى: «جۇرەگىمىزدەن ءۇزىپ بەرگەندەي بەرىپ وتىرمىز, بۇل جىگىت ءالى-اق ءبارىمىزدى باسىپ وزادى. ماتەماتيكانىڭ ەڭ جاڭا سالاسىنان كانديداتتىق قورعاعان ەدى. بولاشاعى وتە زور», – دەپ. وسىنداي-وسىنداي ماماندار كەلدى. نۇرەكەڭ جاقسىبەكوۆكە تاپسىرما بەردى. ءبىر جارىم جىلدىڭ ىشىندە ۋنيۆەرسيتەت ۇستازدارىنا 200 پاتەر ءبولىندى. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى پرەزيدەنتتىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا بولىپ وتىر عوي. دەگەنمەن, «جىلاماعان بالاعا ەمشەك بەرمەيدى» دەگەن دە بار. سودان, وسىندا مەنىڭ وسەك ايتاتىن باۋىرلارىم بار ەمەس پە؟ ولاردىڭ ىشىندە قايسىبىر ۇلكەن قىزمەتتەگىلەردىڭ اكەلەرى بار... قولدارى بوس...پەنسياعا شىققان. سودان ءبىر كۇنى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باستىعى شاقىرادى. «اعا, جۇرت شۋلاپ, كۇڭكىلدەپ ءسوز قىلىپ ءجۇر, «جولداسبەكوۆ كەلىپ, ويىنا كەلگەندى ىستەپ جاتىر, جەر-جەردەن, قازاقستاننىڭ تۇس-تۇسىنان ءوز تۋىستارىن جيناپ جاتىر» دەسەدى. ءسىز نە ىستەپ ءجۇرسىز؟» دەيدى ماعان. «مەن, مىنا بالا وقىتاتىن مۇعالىم جيناپ جۇرگەن جوقپىن با؟ ادام جيناپ ءجۇرمىن مەن», – دەدىم. «ارقايسىسى ءار جەردەن بە؟», – دەپ سۇرادى. مەن: «ءيا», – دەپ جاۋاپ بەردىم. 2001-2002 جىلدارى استانالىق گازەتتىڭ بىرىندە ءوزىم شاقىرعان بارلىق پروفەسسورلاردى, مۇعالىمدەردى – كىم, قايدان كەلدى, ماماندىعى قانداي, ت.س.س. دەرەكتەرىمەن قوسا تۇگەل جاريالادىم. بۇل تاريحتا بولماعان نارسە. سونداي داۋعا دا قالعانمىن. گازەتتە جاريالانعاننان سوڭ ءبارى تىنشىدى. مۇعالىمدەردىڭ كەلگەن جەرلەرى قاراعاندى, پەتروپاۆل, سەمەي, شىمكەنت, الماتى, رەسەيدەن ەدى. كوبى الماتى مەن قاراعاندىدان بولاتىن. مىقتى مۇعالىمدەر جينالدى. ەندى وسى مۇعالىمدەردەن ءتالىم الاتىن ستۋدەنت كەرەك قوي. ۇستازداردى وسىلاي سايلاپ العان سوڭ, ەكىنشى كەزەكتە, ستۋدەنتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا كوڭىل ءبولدىم. وقىتاتىن مۇعالىم بار, ەندى وقيتىن جاستار ىزدەدىم. ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قابىلداۋ كوميسسياسى 40 بالل جيناسا, اقىلى بولىمگە ستۋدەنتتەردى الا بەرەتىن. ال مەن بولسام ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى ءۇشىن تالاپتى بىردەن 60 بالعا ءبىر-اق كوتەردىم. «سىرتتاي وقۋ ءبولىمىن جابامىن» دەدىم. جاسىراتىن نە بار, سىرتتاي بولىمدە وقۋ ساپاسى تومەن عوي. باعانى جالىنىپ-جالپايىپ ءجۇرىپ قويدىرادى, ءسويتىپ, ديپلوم الادى. ءبۇيتىپ ءبىز مەكتەپتى قۇرتامىز. ءسويتىپ, سىرتتاي ءبولىمدى جاپتىم. ال, جاقسى بالالاردى قايدان جيامىز؟ ءوزىم قىزمەتكە العان پروفەسسورلاردىڭ ءبارىن ەلىنە جىبەردىم. وبلىستىق, قالالىق ءبىلىم دەپارتامەنتتەرىنە, مەكتەپتەرگە بارىڭدار, التىن مەدالمەن بىتىرەتىن وقۋشىلاردىڭ ءتىزىمىن الىڭدار, سولاردى بىزگە وقۋعا شاقىرىڭدار دەپ. ءوزىم بىرنەشە مەكتەپكە باردىم. «استانانى, مىنا ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىن سەندەر ءۇشىن سالىپ بەردى نازارباەۆ. سەندەر ءۇشىن ستۋدەنتتەر ءۇيىن سالىپ جاتىرمىز. التىن بەلگى يەلەرى, تۇگەل بىزگە كەلىڭدەر» دەپ شاقىردىق. تابانىمىزدان توزىپ ءجۇرىپ, ىسساپارعا اقشانى شاشىپ ءجۇرىپ, سول جىلعى التىن بەلگىمەن بىتىرگەندەردىڭ تەڭ جارتىسىن ءبىز الدىق. سودان بەرى ءداستۇر قالىپتاستى, جىلدا التىن بەلگى يەلەرىنىڭ ەڭ كوبىن ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى الادى. ۋنيۆەرسيتەت ۇستازدارى ماعان: «اعا, ءسىز سالعان جول» دەسەدى ءالى كۇنگە دەيىن. «التىننىڭ اتى – التىن, مىستىڭ اتى – مىس. التىن بالالارعا لايىقتى جاعداي جاسايىق» دەپ پرەزيدەنتتەن اقشا سۇراپ الىپ, «ستۋدەنتتەر ءۇيىن» سالدىم. قازاقستاندا ماعان دەيىن وقۋ ورىندارىنىڭ ءبارىندە تەك جاتاقحانالار بولاتىن. – ءبارىمىز دە ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسىندا جاتىپ وقىدىق قوي, – دەپ ءسوز قوسىپ جىبەردىم وسى جەردە. – التى بالا, سەگىز بالا ءبىر بولمەدە جاتاتىنبىز. تاماق ىستەيتىن, كيىم ۇتىكتەيتىن جەرى جوق. جاڭاعى ءوزىڭىز ايتقان اجەتحانا دا ءار قاباتتا ءبىر-بىردەن, جالپىعا ورتاق, سۇرىقسىز. – وسى ءوزىڭ ايتقانداي, جاتاقحانالار «ستۋدەنتتەردى قورلاۋ» دەپ, ستۋدەنتتەر ءۇيىنىڭ جوباسىن تاپسىرىس بەرىپ, ءوزىم جاساتتىم. ءار ستۋدەنتكە جەكە سەكتسيا: ۇيىقتايتىن, لەكتسياعا دايىندالاتىن ءبولمەسى, جۋىناتىن بولمەسى, كىرەبەرىسىندە كىشكەنە عانا اس بولمەسى, جەكە اجەتحاناسى بار ەتىپ جاساتتىم. ءبىرىنشى قاباتىن اتا-انالارى كەلگەندە جاتسىن, بالالارىنىڭ قاسىندا بولسىن, ماۋقىن باسسىن دەپ, ارزان مەيمانحانا ەتىپ قويدىم. كىلەم توسەتكىزىپ تاستادىم. قازىر قازاقستاندا وقۋ ورىندارىنىڭ ءبارى بۇرىنعى جاتاقحانالارىن «ستۋدەنت ءۇيى» دەپ اتاپ كەتتى. ماعان دەيىن ەشكىم ولاي اتاعان جوق بولاتىن. ونىڭ اشىلعان كۇنى دە ەسىمدە. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, جاڭبىر قۇيىپ تۇر, اسپاننان نۇر جاۋىپ تۇر. پرەزيدەنت, پرەمەر-مينيستر يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ەكەۋى كەلىپ, «ستۋدەنتتەر ءۇيىن» اشتىق. سوندا ەڭ جوعارعى قاباتقا شىققان كەزدە, اۋلاعا قاراپ تۇرىپ پرەزيدەنت ماعان: «بالانى وسىلاي قادىرلەۋ كەرەك. التىن بالانى الاقانعا سالۋ كەرەك. مەن الەمنىڭ ءبارىن ارالاپ كورگەنمىن عوي. بارلىق جەردە كوبىنە ۋنيۆەرسيتەتتەرگە بارامىن. ستۋدەنتتەرگە ارناپ مىنانداي ءۇيدى سالعانىن كورگەنىم جوق», – دەدى. – ءسىزدىڭ ارقاڭىز, نۇرەكە. ءسىز وسىنى جاساپ وتىرسىز, – دەدىم. يمانعالي دا ريزا بولىپ, تاڭعالىپ قاراپ تۇر. مۇنىڭ ءوزى باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ۇلگى بولارلىقتاي وقيعا بولدى. ۋنيۆەرسيتەتكە مۇعالىمدەر بولاشاقتا دا كەلەدى عوي دەپ, تۇرعىن ءۇي سالۋدى ويلاستىردىم. ۋنيۆەرسيتەت اۋماعىندا لايىقتى ءبىر جەر بار ەدى, ونى بوگدە ءبىر ادام مەنشىكتەپ الىپ قويىپتى. قالا اكىمى جاقسىبەكوۆكە بارىپ, تابانداپ قويماي وتىرىپ, سول جەردى قايتارتقىزىپ الدىم, تۇرعىن ءۇي سالدىردىم, بىراق ونى ءوزىم ءبىتىرىپ, بولگەن جوقپىن. مەن كەتكەن سوڭ ورنىما كەلگەن ءابدىماناپوۆ ءبولدى. ونىڭ جانىندا تاعى ءبىر ءۇي سالىنىپ جاتىر. ءسويتىپ, مۇعالىمدەر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءوز اۋماعىندا, جانىندا تۇرادى. نۇرەكەڭ بىردە «مگۋ-ءدىڭ فيليالىن اشساق قايتەدى» دەگەن جاقسى يدەيا ايتقان. سول ءسوزدى اياقسىز قالدىرماي, ماسكەۋگە باردىم. مگۋ-ءدىڭ رەكتورى ۆيكتور سادوۆنيچيمەن كەزدەسىپ, كەلىسىپ, كەلىسىم-شارتقا قول قويىپ, مگۋ-ءدىڭ فيليالىن اشتىق. ول ءۇشىن جاڭا كورپۋستىڭ ءبىر بولىگىن جاز بويى دايىنداتىپ, جوندەتىپ بەردىم. كەيىنىرەك جەتى قاباتتى جاڭا عيماراتىمىز بىتكەندە سوعان كوشىردىك. ويتكەنى, قولدانبالى ماتەماتيكا, ينفورماتيكا, حالىقارالىق ەكونوميكا, حالىقارالىق قۇقىق سياقتى ءارتۇرلى ماماندىقتار بويىنشا لەكتسيا وقۋعا مگۋ-ءدىڭ اتاقتى, بەدەلدى, تاجىريبەلى مۇعالىمدەرى كەلەدى, مەن ولاردىڭ ءبىلىمىن پايدالانايىن دەدىم. جاس ۋنيۆەرسيتەتكە بۇل كەرەك ەدى. فيليالدىڭ ديرەكتورى سيدوروۆيچ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, كەيىنىرەك ءبىر بارعانىمدا ايتادى: «بۇل فيليالدىڭ اكەسى – جولداسبەكوۆ» دەپ. مەن وعان «جوق, ونىڭ اكەسى – نازارباەۆ, سول كىسىنىڭ ۇسىنىسىمەن بولعان شارۋا» دەدىم. بيىل فيليالدىڭ 10 جىلدىعى. قازىر ءبىزدىڭ جاستار, قازاقستاننىڭ جاستارى ماسكەۋگە بارماي-اق, ءوز ءۇيىندە وقىپ, مگۋ-ءدىڭ ديپلومىن الا بەرەدى. وسىنداي شارۋالاردىڭ ءبارىن ەلىمىزدە, ءار وبلىستا جاپپاي اتى بار دا زاتى جوق, ماتەريالدىق بازاسى, ءبىلىمى-عىلىمى جوق, سانى بار, ساپاسى جوق, 3-4 بولمەدە اكادەميا دەيتىندەر اشىلىپ جاتقان كەزدە جاسادىم. مەنىڭ وسى ماسقارا ۇردىسكە قارسى سول كەزدەردە جازعان ماقالالارىم وتە كوپ. مەن كەلگەندە ۋنيۆەرسيتەتتە 8 مىڭنان اسا ستۋدەنت وقيتىن. قازىر ون ءبىر مىڭنان استى عوي. بىتىراڭقى فاكۋلتەتتەرى كوپ, دەكاندىقتىڭ ءوزى 13 ەكەن. اۋەلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, سونان سوڭ ءبىلىم مازمۇنى مەن عىلىمي ىزدەنىستى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ ءۇشىن دەكاندىقتاردى ىرىلەندىرىپ, 6 ينستيتۋت جاسادىق. ۋنيۆەرسيتەت جانىنان «ەۋرازيا گۋمانيتارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن» اشتىق, ونىڭ اياسىندا ءۇش زەرتحانا ءار باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى. بۇل ورتالىققا عىلىمنىڭ ءارتۇرلى سالالارىنداعى بۇرىنعى تاپتاۋرىن بولعان قاعيدالار شەڭبەرىنەن شىعىپ, جاڭا باعىتتاعى ىزدەنىستەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن ماماندار توپتاستىرىلدى. 50 كافەدرانى ىرىلەندىرىپ, سانىن 37-گە تۇسىردىك. وقۋ مازمۇنىن ەلەپ-ەكشەپ, ءومىر تالابىن ەسكەرىپ, سۇرانىسى جوق ماماندىقتاردى قىسقارتىپ, ەلگە قاجەت, ەرتەڭىمىزگە, مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا قاجەت دەگەن, جاڭا الدىندا ايتىپ كەتكەنىمدەي, ينفورماتيكا, قولدانبالى ماتەماتيكا, مەحانيكا, راديوفيزيكا, ەلەكترونيكا سياقتى تاعى باسقا جاڭا ماماندىقتاردى اشتىق. – مىرزەكە, بۇرىنىراقتا, ءبىر اڭگىمەلەسكەنىمدە اقسەلەۋ ءىنىڭىز ءسىزدىڭ ونى قىزمەتكە قالاي شاقىرعانىڭىزدى ايتقان ەدى. ءسىز وعان ۋنيۆەرسيتەتىمىز «ۇلتتىق» اتانعانىمەن, ۇلتتىق سيپاتقا يە بولا الماي جاتىر دەپسىز. ستۋدەنتتەردىڭ وقۋىنا دا, تاربيەسىنە دە ۇلتتىق مازمۇن دارىتايىق, تەك قانا ءار سالانىڭ ماماندارىن عانا ەمەس, ەلىن سۇيگەن, ۇلتىن سۇيگەن ماماندار تاربيەلەيىك دەپسىز. – ءيا, مەنىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە العاش بۇيرىقپەن جۇمىسقا العان ادامىم – اقسەلەۋ بولاتىن. ول ماعان ۋنيۆەرسيتەتكە قۇتتى بولسىن ايتا كەلىپتى. «قايداسىڭ» دەسەم, «وسىنداعى مادەنيەت ورتالىعىندامىن» دەيدى. سودان, جاڭاعى ءوزىڭ ايتقانداي, جۇمىسقا شاقىردىم. ازامات قوي, ءسوزىمدى جىقپادى, كەلدى. اقسەلەۋدىڭ استاناعا كەلگەن سوڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەر رەتىندە العان پاتەرى بار ەكەن. سونى قايتارىپ الامىز دەپ, سوڭىنان قالماي, اۋرەلەپ جاتقان سوڭ, سول كەزدەگى مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى بولعان يبراگيموۆكە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 4 بولمەلى پاتەرىن بەرگىزىپ, اقسەلەۋدىڭ ءپاتەرىن وزىنە قالدىرتتىم. ويتكەنى, اقسەلەۋ سول وتىرعان پاتەرىنەن كەتكىسى كەلمەدى. قويشىعارانى دا قىزمەتكە شاقىرىپ العانمىن. سول كەزدە مۇمكىندىكتەرىمنىڭ ازايىپ قالعان كەزى ەدى. قاراعاندىدان شاقىرىپ اكەلگەن امانجولعا پاتەر بەرەم دەگەم, وعان بەرە الماي قالدىم. سويتسەم, ءبىر كۇنى امانجول كەلىپ: «اعا, مەنى قاراعاندىعا شاقىرىپ, وبلىستىق گازەتكە رەداكتور بول دەپ جاتىر. رۇقسات بەرىڭىز, مەن بارايىن», – دەدى. مەن: «تىنىش وتىر, سەن مەنى ماسقارا قىلاسىڭ عوي. ەل: «كوپ اداممەن ادەيى قاراعاندىعا كەلىپ, امانجولدى ءوزى قولقالاپ شاقىرتىپ الىپ, ەندى پاتەر بەرمەي, قاڭعىرتىپ جىبەرىپتى دەمەي مە؟», – دەدىم. سوسىن بيزنەسمەن ىنىلەرىم بار ەدى. «اعا, ءبىر كەرەگىمىز بولعان كەزدە ايتارسىز» دەگەن. سول ەكى بيزنەسمەن ىنىلەرىمدى شاقىرىپ الىپ, ەكەۋىنەن قىرىق-قىرىق مىڭ دوللاردان الىپ, شارۋاشىلىق جونىندەگى پرورەكتورىما بەرىپ, قويشىعارا مەن امانجولعا پاتەر اپەرگىزدىم. – مىرزەكە, ومىردە وزىڭىزدەن كوپ ءتالىم-تاربيە العان شاكىرتتەرىڭىزدىڭ ءبىرى, تالانتتى اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى ءسىزدىڭ از عانا ۋاقىت ىشىندە ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىن ءمۇلدە جاڭا ساتىعا كوتەرگەنىڭىزدى, ۇستازدارى مەن ءبىلىم بەرۋ دارەجەسى, ستۋدەنتتەرگە جاعداي جاسالۋى جونىنەن قازاقستانداعى ماڭدايالدى وقۋ ورنىنا اينالدىرعانىڭىزدى ايتىپ, مىرزەكەڭنىڭ كەلۋىن كۇتىپ تۇرعانداي, استانانىڭ رۋحاني-مادەني الەمى سول كەزدەردە تۇرلەنىپ, تۇلەپ سالا بەردى. ۋنيۆەرسيتەتتە استانا جۇرتشىلىعىنىڭ باسىن قوساتىن, پىكىر الىساتىن ورنى «زيالىلار كلۋبى» قۇرىلدى. ماڭايىنا ونەر-مادەنيەت, ادەبيەت قايراتكەرلەرىن دە توپتاستىردى. ۋنيۆەرسيتەت استانانىڭ باستى رۋحانيات ورتالىعىنا اينالدى. وندا ءارتۇرلى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار ءوتىپ جاتتى. ەلىمىزگە شەت ەلدەن كەلگەن مارتەبەلى قوناقتاردىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە اتباسىن بۇرماي كەتكەنى جوق. كوپتەگەن ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى, ريم پاپاسى كەلدى دەگەندى ماقتانىشپەن ايتقان ەدى ءبىر جولى, – دەدىم مىرزەكەڭنىڭ وسى تاقىرىپتا دا ازىراق اڭگىمە ايتىپ بەرۋىن قالاپ. – مەن كەلگەندە ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىر عانا شاعىن انسامبل بولدى, – دەدى مىرزەكەڭ. – مەن ستۋدەنتتەردىڭ تەك ساپالى ءبىلىم الىپ قانا قويماي, ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ قاينار-بۇلاعىنان سۋسىنداۋىن, تاريحىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى, رۋحاني بايلىقتارىمىزدى قادىرلەيتىن, سۇيەتىن ماماندار بولىپ شىعۋىن قالادىم. بىردە ماعان يمانعالي: «داۋلەسكەر كۇيشى سەكەن تۇرىسبەكوۆتىڭ وركەسترىن وسىندا الدىرسا جاقسى بولار ەدى», – دەگەندى ايتقان. ال نۇرەكەڭنىڭ ءوزى: «ەۋرازيالىق ءمانى بار قازاقتىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن جاساۋ كەرەك. استانادا, بىلەسىڭ عوي, قازاق از, باسقا حالىق كوپ. سوندىقتان بۇل ۋنيۆەرسيتەت قازاقتىڭ مادەنيەتىن, رۋحىن, ءداستۇرىن دامىتاتىن ۋنيۆەرسيتەت بولۋى كەرەك», – دەگەندى قوسا ايتقان. ءسويتىپ, سەكەننىڭ وركەسترىن تۇگەل وسىندا الدىردىم, ستۋدەنتتەرىن ورنالاستىرىپ, بارىنە جاعداي جاسادىم. ءبىراز انشىلەردى قوسا شاقىردىم. سونان كەيىن, مەنىڭ ۇنەمى كوڭىلىمنىڭ ءبىر بۇرىشىندا جۇرەتىن ماسەلە – ايتىس قوي, سول سەبەپتى ايتىسكەرلەردى جينادىم. ۋنيۆەرسيتەتتە «قازاقتىڭ ءداستۇرلى ونەرى» دەگەن جاڭا فاكۋلتەت, ماماندار دايىندايتىن ايتىستىڭ مەكتەبىن اشتىم. ءبىر ايتىستا قازىلار القاسىندا وتىرىپ, ايبەك قاليەۆ دەگەن جىگىتتى كوردىم, جىلقىنى سيپاتتاعان ايتىس ەدى, ايتقاندارى ماعان قاتتى ۇنادى. سول جەردە وزىنە جولىقتىم, سويتسەم اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەيدى ەكەن. بىردەن ايتتىم, ول ينستيتۋتتا سەن بىتىرەتىن ەشنارسە جوق, ماعان كەل, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە جۇمىسقا الامىن, ەكى بولمەلى پاتەر بەرەمىن دەدىم. ءسويتىپ, الگى سوزدەردى حالىقتىڭ الدىندا دا ايتىپ, ەرتەڭىنە جۇمىسقا الىپ, پاتەر بەردىم دە جىبەردىم. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جانىنان قىتايدان كەلگەن جۇلدىز قىزىمىز شۇعىلانىڭ بي مەكتەبىن اشتىم. وعان قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تالانتتى بالالار جينالدى. اقتوبەدەن دارىندى اسەل دەگەن ءبيشى قىزدى شەشەسى الىپ كەلىپتى. شەشەسى اۋرۋ-سىرقاۋلى, قىزى – بەتىنە قاراعان جالعىزى ەكەن. سولارعا ءبىر بولمە ءۇي, شەشەسىنە جۇمىس بەردىم. قازىر ول قىز اتاقتى ءبيشى. ءبىر جولى رەسەيگە كونكۋرسقا بارعىسى كەلەتىنىن, بىراق اقشاسى جوق ەكەنىن ايتتى. تالابى قايتپاسىن دەپ ءوز قالتامنان اقشا بەردىم. سەنىمدى اقتاپ, گران-پري الىپ قايتتى سول جولى. ەرتەدە كىتاپ قورىنىڭ بايلىعى جونىنەن الەمدە ەكىنشى ورىن الاتىن كىتاپحانانىڭ ءوزىمىزدىڭ وتىراردا بولعانىن ەسكەرىپ, ۋنيۆەرسيتەت جانىنان كىتاپ قورى مەيلىنشە مول «وتىرار كىتاپحاناسىن» ۇيىمداستىردىق. وعان يمانعالي كومەك جاسادى. بەلگىلى جازۋشى, ۇلتجاندى عالىم تۇرسىن جۇرتبايدى ديرەكتور ەتىپ وتىرعىزدىق. اتاقتى شاحماتشى دارمەن ءسادۋاقاسوۆ تا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءتۇلەگى, اسپيرانتى بولاتىن. بۇل سالادا دا تالانتتى جاستار تاربيەلەيىك دەپ ۋنيۆەرسيتەت جانىنان دارمەننىڭ شاحمات مەكتەبىن اشتىم. وندا شاحماتتى سۇيەتىن اۋەسقوي ستۋدەنتتەرمەن بىرگە تالاي ءبۇلدىرشىن ءدارىس الىپ, وقىپ ءجۇر, ولارعا اتاقتى شاحماتشىلار ساباق بەرەدى. قۇداي قالاسا, بولاشاق الەم چەمپيوندارى وسى مەكتەپتەن شىعادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بىردە زەرەندىگە باردىم. زەرەندىدە قۇرىلىسى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا باستالىپ, كەيىن اياعىنا جەتپەي تۇرىپ قالعان كەرەمەت ەمحاناسى بار ەكەن. سونى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بالانسىنا الدىم. ۇستازدار دەم الاتىن پروفيلاكتوري ەتىپ جاساتتىم. ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى ءالى كۇنگە دەيىن سوندا بارىپ دەمالادى, – دەگەن ەدى ول. مىرزەكەڭ رەكتور بولىپ تۇرعاندا ونىڭ ۇيىتقى بولىپ, ەلباسىمىزدىڭ قولداۋى, تاپسىرۋىمەن, يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جاپونيانىڭ جوعارى بىلىكتى ماماندارى ارنايى تاپسىرىسپەن دايارلاعان كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ دالمە-ءدال, عىلىمي كوشىرمەسى اكەلىنىپ, ۋنيۆەرسيتەت عيماراتىنىڭ ءبىرىنشى قاباتىنا, كورنەكى, قولايلى ورىنعا ورنالاستىرىلعانىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. گازەتتەر سول كەزدە مۇنى «اراعا عاسىرلار سالىپ بابالار رۋحىنىڭ وتانعا قايتا ورالۋى» دەپ جازىپ جاتتى. ەسكەرتكىش قويىلعان زالعا جالعاستىرىلا كونە تۇركى جازۋ مادە
