دەرەكتى ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرىنەن كەيىنگى وي
ءيا, تاۋەلسىزدىك ءبىر-اق كۇندە, كوزدى اشىپ-جۇمعانداي وتە قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا ورنىعا قالماعانى بەلگىلى. بۇل اتا-بابالارىمىزدىڭ ەركىندىك پەن ازاتتىق جولىنداعى عاسىرلار بويعى كۇرەسىنىڭ, وسى جولدا توگىلگەن تەرى مەن قانىنىڭ ناتيجەسى. سونداي-اق تاريح تولقىنىندا حالقىن كوشپەندىلىكتەن وتىرىقشىلىققا, پروگرەسسيۆتى دامۋ باعىتىنا ۇندەپ, بۇل ويىن ناقتى ىستەرمەن ايعاقتاي بىلگەن حاندارىمىزدىڭ دا تاۋەلسىزدىككە جەتۋگە, تۇتاس ەلدىكتى ساقتاپ قالۋعا قوسقان ۇلەسى بار ەكەنى تالاسسىز. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى بوكەي حان دەسەك, تاريحي شىندىقتان الشاق كەتپەيمىز.
ۇلان-عايىر جاعرافيالىق كەڭىستىكتى الىپ جاتقان ەدىل مەن جايىقتىڭ ارالىعىندا بوكەي حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا بيىل 210 جىل تولدى. وسىناۋ تاريحي داتا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىنىڭ ايتارلىقتاي نىشاندىق ءمانى بار دەۋگە بولادى. بيىل كۇزدە بوكەي حاننىڭ ماڭگىلىك دامىلداعان توپىراعىندا, رەسەيدىڭ استراحان وبلىسى, كراسنويار اۋدانى, كىشى ارال اۋىلىندا وعان كەلىستى كەسەنە ورناتىلدى. بۇل ءراسىم قوس مەملەكەت پرەزيدەنتتەرى مەن شەكارالاس وبلىستار باسشىلارىنىڭ استراحانداعى كەزدەسەتىن كۇنىنە سايكەستەندىرىلدى.
تاريحي تۇلعانىڭ ءرولىن باعالاۋ مەن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى وسىنداي ىزگى شارا جىل اياعىندا «بوكەيدىڭ ورالۋى» اتتى دەرەكتى فيلممەن تولىقتىرىلىپ وتىر. بۇل تۋىندى باتىسقازاقستاندىق كاسىپكەر مۇرات جاكىباەۆ پەن رەسەيلىك رەجيسسەر لەۆ ۆاحيتوۆتىڭ ورتاق شىعارماشىلىق قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە كورەرمەندەرگە جول تاپتى. مۇندا بوكەي ورداسىنىڭ قۇرىلۋى, قازاق دالاسىنىڭ باتىس وڭىرىنە قونىس تەپكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ەدىل مەن جايىقتىڭ ارالىعىنا قايتادان قونىس اۋدارۋى سەكىلدى قيلى كەزەڭدەر مەن وقيعالار ناقتى تاريحي جانە عىلىمي دەرەكتەر نەگىزىندە كورىنىس تاپقان.
– ءبىز بۇل ءفيلمنىڭ جارىق كورۋى ءۇشىن ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىتىمىزدى سارپ ەتتىك. سونىڭ ىشىندە ءۇش ايعا جۋىق مەرزىم قازاقستان مەن رەسەي ارحيۆتەرىندەگى بوكەي حانعا قاتىستى قۇجاتتاردى ىزدەستىرىپ ىرىكتەۋگە جۇمسالدى. كارتينا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ءتۇسىرىلدى, – دەدى گازەت تىلشىسىنە پروديۋسسەرلىك ورتالىقتىڭ جەتەكشىسى مۇرات جاكىباەۆ.
اتالعان دەرەكتى ءفيلمنىڭ قۇندىلىعى نەدە؟ ءيا, مۇنداعى لەنتالاردىڭ بارىنشا شىنايىلىعى, اتا-بابالارىمىزدىڭ بىرىڭعاي كوشپەندى تۇرمىستان بىرتىندەپ وتىرىقشىلىققا اۋىسۋىنداعى بوكەي حاننىڭ پروگرەسسيۆتى ءرولى ناقتى تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە بەينەلەنۋى تۋىندىنىڭ تۋىن بيىككە كوتەرىپ تۇرعانداي. بۇگىنگى ۇرپاق بۇل تاريحي شىندىقتى بىلۋگە ءتيىس. «حاندا قىرىق كىسىنىڭ اقىلى بار» دەگەن ناقىل بار حالقىمىزدا. بۇل تىركەستى بوكەي حانعا قاتىستى قولدانۋعا دا ابدەن بولادى.
سونداي-اق فيلمدە ونىڭ باستى كەيىپكەرىنىڭ الىستى بولجاي بىلەتىن كورەگەن باسقارۋشى بولا بىلگەنى, ەدىل مەن جايىق ارالىعىنداعى كەڭ جازىقتىقتا حاندىق قۇرۋىنىڭ ءوزى تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن وسى شۇرايلى جەردى كەلىمسەكتەردىڭ تاپتاۋىنان امان ساقتاپ الىپ قالۋ نيەتىنەن تۋىنداعانى نانىمدى سۋرەتتەلگەن. سونىمەن بىرگە كارتينادا بوكەي حاننىڭ ايرىقشا مامىلەگەرلىك قاسيەتىن اشۋ ءۇشىن دە باتىل شىعارماشىلىق قادامدار جاسالعانى قۋانتادى. ەڭ باستىسى, بوكەي حالقىمىزدىڭ بولاشاق تاعدىرى ءۇشىن دەر ۋاقىتىندا قاجەتتى شەشىم قابىلداي بىلگەنى دەرەكتى ءفيلمنىڭ ءون بويىنا ۇزىلمەستەي جەلى بولىپ تارتىلعان.
تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعىنا بايلانىستى استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتكىزىلگەن سالتاناتتى جيىندى سويلەگەن سوزىندە استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ەلباسى استانانى الاتاۋدان ارقاعا كوشىرمەگەندە, قازاق ەندىگى ەدىلدى ەمەس, ەسىلدى جوقتاپ قالار ما ەدى. وسى تاريحي شىندىق ءۇشىن عانا قازاق حالقى ەلباسىنىڭ الدىندا ماڭگىلىك قارىزدار دەگەن ەدى.
ءسوز جوق بۇل جانى, نەگىزى بار, قۇپتاۋعا دا, قولداۋعا دا تۇرارلىق قۇندى پىكىر. ءيا, قازاق جەرىنە كوز الارتۋشىلار تەك بوكەي زامانىندا عانا ەمەس, كۇنى كەشەگى گورباچەۆ كەزەڭىنە دەيىن جالعاسىپ كەلدى. وسىدان-اق ءبىز سوناۋ XIX عاسىر باسىندا بوكەي حان قابىلداعان تاريحي شەشىم مەن قازاق جەرىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن XX عاسىردىڭ اياعى مەن XXI عاسىر باسىندا قازاق مەملەكەتىنىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قابىلداعان شەشىمدەردىڭ ءوزارا تاريحي ساباقتاستىعى بار ەكەنىن كورەمىز.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە, دەرەكتى ءفيلمدى جاساۋشىلار بۇرىننان قالىپتاسىپ قالعان كەيبىر تۇسىنىكتەرگە تىڭ دا توسىن جاڭاشا كوزقاراستار تۇرعىسىنان كەلە بىلگەن. ايتالىق, بۇعان دەيىن ەدىل مەن جايىق ارالىعىن مەكەندەگەن قازاقتار مەن كازاكتار تەك تەكە تىرەسپەن عۇمىر كەشىپ كەلگەنى جونىندەگى دەرەك ءالى دە ۇستەم تۇر. راسىندا دا سولاي ما؟ جوق ولاي ەمەس, كازاكتاردىڭ اراسىنان دا وسى توپىراقتىڭ ەجەلگى تۇرعىندارى قازاقتارعا بۇيرەگى بۇرعان, ولاردىڭ ادىلەتتى ۇسىنىستارىن ورىنداۋدان باس تارتپاعاندار ءجيى كەزدەسكەن. ءتىپتى ولاردىڭ اراسىندا كادىمگىدەي ادامي دوستىق قارىم-قاتىناستار ورنىققانىن تاريحي دەرەكتەر راستاي تۇسەدى.
وسى تاريحي شىندىق جاڭا فيلم تۋىندىسىندا بوكەي حاننىڭ استراحانداعى كازاكتار پولكىنىڭ كومانديرى پاۆەل پوپوۆپەن دوستىعى تۇرعىسىنان تارقاتىلعان. كارتينادا ول قازاقتاردىڭ ەدىل مەن جايىق ارالىعىنا قونىس اۋدارۋ ۇدەرىسىنىڭ قولداۋشىسى ءارى قورعاۋشىسى رەتىندە كورىنگەن. مىنە, «بوكەيدىڭ ورالۋى» اتتى جاڭا دەرەكتى ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرىنەن كەيىنگى كوكەيگە كەلگەن كەيبىر ويلار وسىنداي.
تەمىر قۇسايىن.
ورال.
