وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن تۋىس ەل – تۇركيانىڭ جەرى تۋلاپ, ەلىنىڭ باسىنا ۇلكەن اۋىرتپالىق ءتۇستى. بەيقام جاتقان باۋىرلارىمىزدا كىسى شىعىنى دا از ەمەس. تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇڭعىش مويىنداپ, اتاجۇرتتاعى قاراشاڭىراق يەسى – قازاق حالقىمەن قاتار قۋانعان تۇرىك تۋعانىمىزعا قازاق ەلى باۋىرلاستىق قولىن سوزىپ, شاما-شارقىنشا كومەك كەرۋەنىن دە اتتاندىرىپ جىبەردى. جاماناتتىڭ جاھانعا جار سالىپ كەلمەسى انىق. دۇنيەنىڭ قاي تۇسىن ءتۇرتىپ قالماڭىز, باسىنا توتەننەن تابيعي قاۋىپ ءتونىپ تۇرماعان مەملەكەت جوقتىڭ قاسى. زامانىنان كوش ىلگەرى وزدى دەگەن الىپ ەلدەردىڭ تەحنيكاسى دا, ەكونوميكاسى مەن ساياساتى دا العى شەپكە شىققانىمەن, ءوزى ەمىپ وتىرعان تابيعات-انانىڭ الدىندا دارمەنسىز. «ەلىمىز دە, جەرىمىز دە تىنىش بولسا ەكەن», دەپ كوپپەن بىرگە تىلەپ وتىرعان جاي ءبىزدىڭ دە باستا بار. وسى رەتتە, ۇلكەن جەر سىلكىنىستەرى تاريحىندا تىركەلگەن قازاق ەلىنىڭ قامى قانداي دەگەن سۇراق قاي-قايسىمىزدى دا الاڭداتپاي قويماسى اقيقات.
ءبىزدى دە ازاماتتىق پارىزىمىز جەتەلەپ, جەر سىلكىنىسى قاۋپىنىڭ الدىن الۋ شاراسى قانداي دەڭگەيدە ەكەنىن بىلمەك نيەتپەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەيسمولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى تاڭاتقان اباقانوۆقا بىرەر ساۋالىمىزدى قويعان ەدىك.
– تاڭاتقان اعا, كەيىنگى كەزدە الەمنىڭ ءار نۇكتەسىندە تابيعي زاۋالدار بەلەڭ الىپ كەتتى. ونىڭ ىشىندە سۋ تاسقىنى مەن جەر سىلكىنىسى الدىڭعى قاتاردا تۇر. العاشقى سۇراق, وسى جەر سىلكىنىسى بىردەن بولا سالمايدى عوي, ونىڭ دا باستالۋ, دامۋ, شارىقتاۋ جانە باسەڭسۋ ساتىلارى بار ەكەنى انىق. الەمدە جانە قازاقستاندا بولعان جەر سىلكىنىستەرىنىڭ تاريحىنا از-كەم توقتالىپ وتسەڭىز.
– قازىرگى تاڭدا دۇنيە جۇزىندە سەيسميكالىق جاعدايدىڭ ۇدەگەنى بايقالۋدا. بۇل ۇدەۋدى جوبامەن 1995 جىلدان باستالدى دەۋگە بولادى. ويتكەنى, سول جىلى جاپونيادا «كوبە جەر سىلكىنىسى» بولدى. ول سىلكىنىستىڭ سونشالىقتى وراساندىعىنا قاراماستان, جاپونداردىڭ قۇرىلىس سالۋ تاجىريبەسىنىڭ جوعارىلىعى مەن ساپاسىن بايقادىق. سونداي دۇلەي كۇشپەن سىلكىنگەنىنە قاراماستان, جاپونياداعى كىسى شىعىنى التى مىڭ ادامنان اسقان جوق. سونىمەن سالىستىراتىنداي جەر سىلكىنىسىن ايتار بولساق, ول ارمەنياداعى 1988 جىلعى 7 جەلتوقساندا سپيتاك قالاسىندا بولعان جەر سىلكىنىسى. وندا كەيبىر دەرەكتەر كورسەتكەندەي, 41 مىڭ ادام قازا تاپتى. بۇل جەردەن نەنى بايقاۋعا بولادى؟ سول كەزدە سپيتاكتىڭ سەيسميكالىق بولجاۋ كارتاسىن 7 باللدىق سىلكىنىسكە ەسەپتەپ جاسالعاندىعى انىقتالىپ وتىر. ال سىلكىنىس كۇشى ەپيتسەنتردە 9 باللدىڭ ۇستىندە, ءتىپتى 10 باللعا دەيىن جەتىپ جىعىلدى. قالا مۇلدەم قيراپ قالدى. ال جاپوندار سەيسميكالىق بولجاۋ كارتاسىن ناقتى ەسەپكە جۇگىنىپ جاسايدى. سول سپيتاك وقيعاسىنان كەيىن جەر-جەرلەردە سەيسميكالىق كارتانى جاساۋ شۇعىل قولعا الىنا باستادى.
ەگەر, قۇرىلىستاردى 9 باللدىق كۇشكە ەسەپتەپ سوقساق, ول قۇرىلىستار 9 باللدىق جەر سىلكىنىسىنە شىدايدى. قۇرىلىستاردىڭ كوبىسى «جەر سىلكىنىسىنىڭ كۇشى تومەن بولادى-اۋ» دەگەن جوبامەن سالىنعاندىقتان دا قيراپ قالادى. تاعى ءبىر سەبەپ, قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ساپاسى جانە جوبانىڭ ەسەبى.
1999 جىلى دا تۇركيادا ۇلكەن جەر سىلكىنىسى بولدى. وندا جەر سىلكىنىسى وراسان بولاتىن سەبەبى, ەل «انادولى جارىعىنىڭ» بويىندا ورنالاسقان. ول وتە قاتەرلى ايماققا جاتادى. جانە تۇرىكتەردە قيراندىنىڭ كوپ بولاتىن تاعى ءبىر سەبەبى, تۇركيانىڭ قۇرىلىستارى جەراستى سۋلارىنىڭ دەڭگەيى جوعارى جەرلەرگە سالعاندىقتان بولىپ وتىر.
ال ورتالىق ازيا بويىنشا ەڭ كۇشتى جەر سىلكىنىسى الماتى قالاسى ورنالاسقان الاتاۋ بوكتەرىندە بولعان. 1887 جىلعى جەر سىلكىنىسى سونىڭ ايعاعى. ونىڭ وشاعى قالانىڭ ءدال شەتىندە بولدى. سول سىلكىنىستىڭ كۇشى توعىز باللعا جۋىقتادى. ودان كەيىنگى سىلكىنىس شەلەك وزەنى ماڭىنداعى «شەلەك سىلكىنىسى» 1889 جىلى بولدى. 1911 جىلى بولعان «كەمەن سىلكىنىسى» وشاعىندا ون باللعا دەيىن جەتتى. بۇل ەكەۋى دە ەڭ ۇلكەن سىلكىنىس رەتىندە تىركەلدى.
بىزدە جەر سىلكىنىسىن زەرتتەۋ جۇمىستارى تەك سوڭعى جىلدارى عانا قولعا الىنىپ وتىر. كورشىلەس قىتايدى الار بولساق, ولاردا 3000 جىلدان بەرى بۇل تابيعي قۇبىلىس تىركەلىپ كەلە جاتىر. مۇنىڭ ءوزى دە گەولوگيالىق ەسەپ بويىنشا از ۋاقىت. ال قازاقستاندا بولسا 200 جىلدان بەرى قاراي ءتىركەلىپ كەلەدى. قىتايدىڭ ءوزى جەر سىلكىنۋىنىڭ قايتالانۋ جيىلىگىن ەسەپتەي الماي وتىر.
– كوكتەمدە كوپشىلىكتى سابىرعا شاقىرۋ ءۇشىن «جەتىسۋداعى جەر ءدۇمپۋى جاپونياداعى سىلكىنىستىڭ اسەرىنەن» دەگەن مالىمدەمە جاسالدى. جاپونيا مەن قازاقستانداعى جەر سىلكىنىسىنىڭ بايلانىسى بار ما؟
– جوق, ول ەكەۋىنىڭ بايلانىسى جوق. ەكى ەل ءبىر-بىرىنەن تىم الشاق ورنالاسقان. بىراق قازىر دۇنيە جۇزىندە جەر سىلكىنىسىنىڭ ۇدەۋى كۇشەيىپ كەلە جاتىر. ءبىزدىڭ جانە باسقا دا دۇنيەجۇزىلىك عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا, بۇل ۇدەۋ ۇدەرىسى 2025 جىلعا دەيىن دامىپ, ودان كەيىن توقتاۋعا ءتيىس. ناقتىلاپ ايتۋ وتە قيىن بولسا دا, وسىنداي بولجام بار.
2003 جىلى يراندا 30 مىڭ ادام وپات بولعان «بام سىلكىنىسى» دەپ اتالعان ۇلكەن جەر سىلكىنىسى بولدى. يندونەزيادا 2004 جىلى 300 مىڭ ادام وپات بولعان سىلكىنىس جانە 2009 جىلى قىركۇيەك ايىندا سۋماترا ارالىندا الاپات ۇلكەن جەر سىلكىنىسى بولدى. 2008 جىلعى قىتايدىڭ سي-چۋان پروۆينتسياسىندا بولعان سىلكىنىس وتە كۇردەلى تۇردە بولدى. «جۇت جەتى اعايىندى» دەمەكشى, سول كەزدە الگى پروۆينتسيادا 4 كۇن بويى ۇدايى قاتتى نوسەر جاۋىپ تۇردى. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن سۋ بوگەتتەرى بۇزىلىپ, كوشكىندەر ورىن الدى دا, ونىڭ ارتى كىسى شىعىنىنىڭ ارتۋىنا الىپ كەلدى.
– سىلكىنىستەردەن ساقتانۋدىڭ عىلىمي جولدارى بار ما؟
– سەيسميكالىق قاۋىپتەن ساقتانۋدىڭ سان ءتۇرلى جولدارى بار. سەيسمولوگيالىق تۇرعىدان قاراساق, بىرىنشىدەن, ايماقتىڭ سەيسميكالىق قاۋپىن زەرتتەۋ, ياعني قاۋىپ-قاتەردى الدىن الا باعالاۋ. ءار ءتۇرلى كارتالار جاساۋ, كۇللى قازاقستان مەن ءاربىر وبلىستىڭ سەيسميكالىق كارتاسىن جاساۋ. قاۋىپتى ايماقتاردا ورنالاسقان قالالاردىڭ ميكرواۋدانداۋ كارتالارىن جاساۋ. ونداي ايماققا الماتى قالاسى جاتادى. ەكىنشىسى – جەر سىلكىنىسىن بولجاۋ. سىلكىنىستىڭ ناقتى بولاتىن جەرى, ۋاقىتى جانە كۇشى, وسى ۇشەۋىن جاقسى بولجاي بىلسەڭىز, ءسىز ۇلكەن قاۋىپتىڭ الدىن الدىم دەي بەرىڭىز.
بولجاۋدىڭ تاعى دا 3 ءتۇرى بار: ۇزاق مەرزىمدى بولجاۋ, ورتا مەرزىمدى جانە قىسقا مەرزىمدى بولجاۋ. ۇزاق مەرزىمدى بولجاۋ دەگەنىمىز – 5-7 جىلعا دەيىن قانداي ايماقتاردا جەر سىلكىنىسى قاۋپى بار دەگەن ماسەلەنى انىقتايمىز. وسى ۇزاق مەرزىمدى بولجاۋ كەزىندە سەيسميكالىق كارتالار جاسالىپ, بارلىق كۇش پەن مۇمكىنشىلىكتى جۇمساي وتىرىپ, كەلەسى ورتا مەرزىمدى بولجاۋعا كوشەمىز. ورتا مەرزىمدى بولجاۋدا سوڭعى ءبىر جىل شاماسىندا قاي ايماقتا وراسان سىلكىنىس بولۋى ىقتيمال ەكەندىگى انىقتالادى. ال, ءۇشىنشى, قىسقا مەرزىمدى بولجاۋعا سىلكىنىستىڭ ىقتيمالدىعىن تاۋلىكتەر مەن ساعاتتارىن بولجاۋ جاتادى. الدىڭعى ۇزاق جانە ورتا مەرزىمدى بولجاۋلار ءبىراز جەردە شەشىلگەن جانە جولعا قويىلعان. ءبىز قازىر بولۋى ىقتيمال ون سىلكىنىستىڭ جەتەۋىن انىقتاپ وتىرمىز. ال قىسقا مەرزىمدى بولجاۋ دەگەنىمىز ول – عىلىمي بولجاۋ. ول – ۇزاق جىلدارعى تاجىريبەنىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اساتىن شارا. الايدا بولجاۋدىڭ وسى سوڭعى ءتۇرى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەش جەرىندە تولىق جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوق, ونداي مۇمكىندىككە الەمنىڭ عالىمدارىنىڭ دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولى جەتپەي وتىر. تەك مۇنداي ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە جاقىنداپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىڭ ءبىرى – قىتاي. ول ەلدە بىرنەشە ءساتتى تاجىريبەلەر بار. ولار 1975 جىلى تۋرا بولجاۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ ءبىر قالاسىن ساقتاپ قالا الدى. بىراق تا كەلەر جىلى باسقا ايماقتا وراسان جەر سىلكىنىسى بولىپ, ءبىر پروۆينتسيا كۇيرەۋگە ۇشىرادى. قىتايلار 1997 جىلى قاشقار جەرىندە بولۋى ىقتيمال ورتا جانە ۇلكەن اسەردەگى جەر سىلكىنىسىن بولجادى. ودان وزگە دالمە-ءدال بولجادى دەپ ايتۋعا ەشبىر دالەل جوق. راس, جەر سىلكىنىپ بولعاننان كەيىن «مەن تۋرا بولجاپ ەدىم» دەپ جاتاتىن «كورىپكەلدەر» وتە كوپ.
– قۇدايعا شۇكىر, قازىر قالامىزدا ءزاۋلىم قۇرىلىستار كۇن ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. ءتۇرلى سۋىت حاباردى ەستىگەن سايىن بويىن ۇرەي بيلەيتىندەر دە بيىك ءۇي تۇرعىندارى. قانداي قۇرىلىستار قاۋىپسىز؟
– عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردىڭ سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىگىنە باسا نازار اۋدارعان ءجون. جاپونيا, امەريكا سياقتى عىلىمى دامىعان مەملەكەتتەر وسى ماسەلەگە قاتتى ءمان بەرەدى. ويتكەنى, ولار «جەر سىلكىنگەن ايماقتاردا ءتۇبى جەر سىلكىنەدى» دەگەن قاعيدانى ۇستانادى. سوندىقتان دا حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن دۇرىس قۇرىلىس سالۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ماسەلەن, امەريكانىڭ كاليفورنيا شتاتىندا سپيتاكتا بولعان جەر سىلكىنىسىنىڭ كۇشىنە تەڭ ءدۇمپۋ بولسا دا كىسى شىعىنى وتە از بولدى. حالىق سانى سونشاما كوپ بولا تۇرا نەبارى جۇزگە تارتا ادام شىعىنى تىركەلدى. ونىڭ سىرى, امەريكانىڭ عيماراتتارى مەن تۇرعىن ۇيلەرى ۇلكەن تاجىريبەمەن, ارنايى سىناقتارمەن سوعىلعان. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كوز جۇگىرتسەك, بىزدە ءجۇز جىلدىق عيماراتتاردى قاۋىپسىزدەندىرۋگە مۇمكىندىگىمىز جوق. تەك, كەيىنگى جىلدارى سالىنعان جاڭا قۇرىلىستار عانا سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىككە ساي دەۋگە بولادى. مىسالعا, الماتى قالاسى 1911 جىلدان كەيىن ۇلكەن جەر سىلكىنىسى بولماعاندىقتان, ءجۇز جىلدان بەرى سالىنىپ كەلە جاتىر. 5-6 باللدىق سىلكىنىستەر بولىپ تۇرادى. بىزدەگى كوپ كەزدەسەتىن قاتەلىكتەر, سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىكتەن حابارى جوق, تۇرمىسى ورتاشا كىسىلەر الماتىعا كوشىپ كەلىپ ساز بالشىقتان نەمەسە سابان قابىرعادان ارزانقول ۇيلەر تۇرعىزىپ جاتىر. كەيبىرەۋلەرى بالشىق ۇيلەردىڭ توبەسىن بەتون پليتامەن جاۋىپ, ەكىنشى قاباتتى كوتەرگەن جاعدايلار دا كوپتەپ كەزدەسەدى. مىنە, بۇل ۇيلەر قاۋىپتى قۇرىلىس بولىپ ەسەپتەلەدى.
تاعى ءبىر ەسكەرە كەتەتىن ءجايت, قايتا قۇرۋ جانە مەملەكەتىمىزدىڭ العاشقى تاۋەلسىزدىگى جىلدارى سەيسميكالىق قاۋىپسىز قۇرىلىس شاراسى كۇن تارتىبىنەن تىسقارى قالعان كەز بولدى. قۇدايعا شۇكىر, قازىر ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق احۋالى تۇزەلگەلى بەرى بۇل شارۋا شەشىمىن تاپتى دەسە دە بولادى. مەملەكەتتىك تۇرعىدا قازىر ءاربىر اكىمدىكتە ارنايى تۇرعىن ءۇي دەپارتامەنتتەرى بار, سولار قۇرىلىس جۇمىستارىنا باقىلاۋ جاسايدى جانە سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىككە ساي جوبالاردى سالۋدى مىندەتتەيدى.
– الماتىدان وزگە ەلىمىزدىڭ تاعى قاي ايماقتارى ارنايى باقىلاۋعا الىنىپ وتىر؟ جالپى, قاتەر كۇتپەگەن جاقتان كەلۋى مۇمكىن عوي.
– الماتى اۋماعى جەر سىلكىنەتىن ىقتيمال ايماق ەكەنىن ءبارىمىز ءبىلىپ وتىرمىز. ەندى ءبىر كوڭىل اۋداراتىن ايماعىمىز – شىعىس قازاقستان وبلىسى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. 1990 جىلى 8 باللدىق «زايسان سىلكىنىسى» بولدى, سول وقيعادان كەيىن عانا ءبىز وسكەمەن اۋماعىن زەرتتەۋگە الا باستادىق. زەرتتەي كەلە, التاي وڭىرىندە وتە دۇلەي سىلكىنىستەردىڭ بولاتىنىن, موڭعوليانىڭ اۋماعىندا 1957 جىلى «گوبي-التاي جەر سىلكىنىسى» بولعاندىعىن انىقتادىق. ونىڭ سىلكىنۋ كۇشى ءبىزدىڭ «كەمەن سىلكىنىسىنەن» دە كۇشتى بولىپتى. جەردىڭ قاق ايرىلۋ جارىعىنىڭ ۇزىندىعى 500 شاقىرىمعا دەيىن جەتكەن. ال جەر جارىعىنىڭ كولدەنەڭ ەسەبى كەي جەرلەردە 20 مەتردى قۇراعان.
سونداي-اق, جەر سىلكىنىسى بولۋى ىقتيمال ايماققا وڭتۇستىك-شىعىس پەن ءوڭتۇستىك وبلىس ايماقتارى دا جاتقىزىلادى. ماسەلەن, جامبىل وبلىسى مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا 8 باللعا دەيىن جەر سىلكىنۋ قاۋپى جوبالانعانىن جاسىرماۋ كەرەك. 1971 جىلى تاراز قالاسىندا, بۇرىنعى جامبىل قالاسىندا 8 باللدىق «جامبىل جەر سىلكىنىسى» ءتىركەلدى. سول كەزدە اۋىلدىق جەرلەردەگى عيماراتتار مەن جەكەمەنشىك ۇيلەر سەيسميكالىق تالاپقا ساي سالىنباعانى انىقتالدى. سونىمەن قاتار, قازىر باتىس قازاقستان وبلىسىندا كوپتەگەن ءوندىرىس وشاقتارى اشىلىپ جاتىر. ولار – مۇناي-گاز, باسقا دا وتتەگى ونىمدەرىن ءوندىرۋ وشاقتارى. سول جەرلەردە تەحنوگەندى, ياعني «جاساندى جەر سىلكىنىستەرى» بولۋ ىقتيمالدىعى ارتىپ كەلەدى. ول دەگەنىڭىز, جەر استىنان ءونىم العاننان كەيىن قانشا جەردەن بوساپ قالعان جەر قۋىسىن سۋمەن تولتىرساڭىز دا, ول ءبارىبىر تابيعي قالپىن كەلتىرە المايدى. ادام قولىمەن جاساعان ارەكەتتەر تابيعي سىعىمدىلىقتى ساقتاي المايدى دا, جەر استىندا بوس كەڭىستىكتەر پايدا بولادى, كەيىننەن سول كەڭىستىكتەر وپىرىلۋ ارقىلى جەر سىلكىنىسىنە اكەلىپ سوعۋى ىقتيمال.
سونىمەن قاتار, تاۋ-كەن ءوندىرىسى بار جەرلەردە دە سونداي بوس كەڭىستىكتەر پايدا بولۋدا. اتاپ ايتقاندا, جەزقازعان ايماعىنداعى ساتباەۆ كەن ورنىنا جاقىن ماڭدا 1994-2005 جىلدارى سونداي جاساندى جەر سىلكىنىستەرى تىركەلدى. ونداي ىقتيمالدىلىقتان قاپتاعان شاحتاسى بار قاراعاندى قالاسى دا قاشىق ەمەس. جەر استىنان كەن قازىپ العاندا نەمەسە گاز بەن مۇنايدى سورعان كەزدە جەر قىرتىسىنىڭ فيزيكا-مەحانيكالىق جاعدايى وزگەرەدى, جەراستى قاباتتارىنىڭ قىسىمى وزگەرەدى. ونداي جەر سىلكىنىستەردى سىرتقى اسەردەن بولعان سىلكىنىس دەپ اتايدى. 2008 جىلى 26 ساۋىردە باتىس قازاقستان وبلىسى شالقار كولىنىڭ ماڭىنداعى سىلكىنىستى سونداي «سىرتقى اسەردىڭ» سەبەبىنەن بولعان جەر سىلكىنىسى دەپ بولجادىق.
– ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان عىلىمي ينستيتۋت شەت ەلدەردىڭ ىرگەلى عىلىمي ورتالىقتارىمەن, عالىمدارىمەن بايلانىسا وتىرىپ جۇمىس ىستەۋدە. تەحنيكاسى قارىشتاپ دامىعان مىنا زاماندا وزگەنىكى بار, وزىمىزدىكى بار, بۇگىنگى عالىمدار قازاقستاندا بولۋى ىقتيمال ناقتى جەر سىلكىنىسىن بولجاي الا ما؟
– ونداي ناقتى تۇردە 100 پايىز بولجاۋ مۇمكىن ەمەس. ەل ايماعىندا بولىپ جاتقان بارلىق جەر تەربەلىستەرىنىڭ كورسەتكىشى بىزگە كەلىپ تۇسەدى. سول قولعا تۇسكەن ءمالىمەتتەرگە سۇيەنىپ قانا ءبىز تەك الماتى قالاسى ماڭىنداعى سەيسميكالىق جاعدايدىڭ بولجامىن بەرە الامىز. ال باسقا جەرلەردىڭ بولجامىن جاساۋعا بىزدە تەحنيكالىق جۇيەلەر جەتىسپەيدى. قازىر بىزدە جامبىل وبلىسى اۋماعىندا 2 سەيسميكالىق ستانسا بار, شىعىس قازاقستاندا ەكەۋ, وڭتۇستىك قازاقستاندا ءۇش سەيسميكالىق جۇيە بار.
بولجاۋ پارامەترى دەگەن بولادى. ول سۋدىڭ دەڭگەيىن, سۋ قۇرامىنداعى گازدى ولشەيدى, سودان كەيىن سەيسمولوگيالىق (ياعني, جەردىڭ ءالسىز تەربەلىستەرىن), گەوفيزيكالىق ماتەريالدار مەن بيولوگيالىق ستانسالار بار, مىنە, سولاردىڭ ءبارى دە كومپيۋتەر ارقىلى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنىپ, جەتىسىنە ءبىر رەت تۇجىرىم جاساپ وتىرامىز. ءبىر ەسكەرەر ءجايت, بولجاۋ تەك ءىرى جەر سىلكىنىستەرىنە عانا بەرىلەدى, ال باياۋ جانە مايدا دۇمپۋلەرگە بولجاۋ جاسالمايدى. وسى تاجىريبەنىڭ ناتيجەسىندە ءبىز قازاقستان بويىنشا جىلىنا ءىرىلى-ۇساقتى جەتى مىڭعا تارتا سىلكىنىستەردى تىركەپ وتىرمىز. التى باللعا دەيىنگى سىلكىنىستەر ادامعا جانە ونىڭ مۇلكىنە ەشقانداي زاردابى بولمايدى. مۇنداي مالىمەتتەردى جاريا ەتۋ ەشبىر مەملەكەتتە مىندەتتەلمەگەن. ويتكەنى, حالىقتى بەكەرگە دۇرلىكتىرۋ قاجەتسىز.
– مامىردىڭ باسىنداعى الماتى قالاسىنداعى سىلكىنىس تۋرالى ايتساڭىز.
– ول كەزدە بولعان سىلكىنىستى «فون» دەپ اتايدى. ول ءبىزدىڭ ايماقتىڭ فونى دەگەندى بىلدىرەدى. فوندى كوپ ادام تۇسىنە بەرمەيدى. ماگنيتۋدا 5,3 دەپ ايتىلادى, ول (ماگنيتۋدا) عىلىمي تىلدە جەراستى قۋاتى دەگەندى بىلدىرەدى. جەردىڭ ۇستىندەگى سىلكىنىس قۋاتىن – بالل دەپ اتايدى. مىسالى, ماگنيتۋدا, ياعني جەراستى قۋاتى 6 بولسا دا, جەر بەتىندەگى سىلكىنۋ كورسەتكىشى 4 بالل بولۋى ءمۇمكىن. كەيدە ماگنيتۋداسى 5 بولعاندا, جەر بەتىنىڭ سىلكىنىس كۇشى 5 نەمەسە 6 بالل بولۋى مۇمكىن. بۇل ماسەلە جەردىڭ سىلكىنىس وشاعىنان عيماراتقا دەيىنگى ارا قاشىقتىعى مەن جەر سىلكىنىس وشاعىنىڭ تەرەڭدىگىنە بايلانىستى. سونى تۇسىنبەستەن كەي ازاماتتار ەلدى دۇرلىكتىرەدى. وسى جايدا جەر بەتىندەگى بالل ارقىلى ولشەنەتىن تەربەلىس كۇشىن عانا ەسەپكە الۋ كەرەك.
كەيدە جۇرتشىلىق «نەگە الدىن الا ەسكەرتپەيسىزدەر؟» دەپ تالاپ ەتىپ جاتادى. قىسقا مەرزىمدى بولجاۋ جاساۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ تەحنيكالىق قۋاتىمىز جەتىسپەيدى. جاپونيانىڭ ءبىر وزىندە 5000-نىڭ ۇستىندە سەيسميكالىق ستانسا بولسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 53 ستانسا بار ەكەن. ەندى ەكى مەملەكەتتىڭ جەر اۋقىمىن ويشا ەلەستەتىپ كورىڭىز. سول 53 ستانسانىڭ 44-ءى الماتى اۋماعىندا ورنالاسقان. كۇندىز-ءتۇنى باقىلاپ وتىرعان عالىمدارىمىز, ءسوز جوق, وسى باقىلاۋدىڭ ءبىر پارامەترى وزگەرسە, ءتيىستى ورىنداردى حاباردار ەتەدى. سوندىقتان دا الدىن الا حالىقتى حاباردار ەتۋ ماسەلەسىندە ەشقانداي كەدەرگى دە, كەمشىلىك تە جوق ەكەنىن ەسكەرگەن ابزال.
– ءبىز قازىر قانداي شارالاردى قاراستىرۋىمىز كەرەك؟
– ءبىز ەڭ الدىمەن حالىقپەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, ۇدايى جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن تابيعي جەر سىلكىنىسى بولاتىن ايماقتاردىڭ, اتاپ ايتقاندا, الماتىدان باستاپ, تاراز, شىمكەنت, تالدىقورعان, وسكەمەن, زىريان, ريددەر سەكىلدى حالقى تىعىز ورنالاسقان قالالاردىڭ سەيسميكالىق ميكرواۋدانداۋ كارتالارىن جاساي وتىرىپ, سول جەرلەردىڭ حالقىمەن قاۋىپسىزدىك جاتتىعۋ شارالارىن وتكىزۋ كەرەك. وسى ماسەلەگە ەلباسىمىز مامىردىڭ ون ەكىسىندەگى كەزدەسۋدە باسا نازار اۋداردى جانە ءبىزدىڭ الدىمىزعا ناقتى مىندەتتەر قويدى. ماسەلەن, «الماتى قالاسى مەن وبلىسىنىڭ ميكرواۋدانداۋ كارتاسىن جاڭالاۋ», «حالىقارالىق تاجىريبەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ عيماراتتاردىڭ سەيسميكالىق توزىمدىلىگىن كۇشەيتۋ جونىندەگى شارالاردى ازىرلەۋ» دەگەن سياقتى ناقتى تاپسىرما بەرىلدى.
– قازىر قيت ەتسە, ساياسي كەڭىستىك پەن تابيعي قۇبىلىستاردىڭ تاعدىرىن ءسوز ەتەتىن «بىلگىرلەرگە» جۇگىنەتىن بولدىق. شىندىعىن ايتايىق, كەيبىر باق وكىلدەرى دە وسى تاقىرىپتاردى قاۋزاۋ ارقىلى نانىن تاۋىپ وتىر. جەردىڭ سىلكىنەتىنىنەن حالىقتى حاباردار ەتۋگە اسىعاتىن اۋەسقوي «سەيسمولوگتار» جاساعان بولجاۋدىڭ ءدال كەلگەن كەزى بولدى ما؟
– بۇگىن كىم كوپ, وتىرىپ الىپ جەردىڭ سىلكىنىسىن بولجاۋشى كوپ. بىزگە وسىنداي «كورىپكەلدەردىڭ» توم-توم «بولجاۋلارى» كەلىپ تۇسەدى. شىنتۋايتىندا, بۇلاردىڭ ماقساتى تەك حالىقتى ۇرەيلەندىرۋ عانا. قايتكەندە ەلدى دۇرلىكتىرىپ, ءوزىنىڭ اتىن شىعارۋدى عانا كوزدەيدى. ال ولاردىڭ ارەكەتىن توقتاتاتىن زاڭ جوق ازىرگە. «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا» دەپ ەكى باللدىق, ءۇش باللدىق سىلكىنىستەردى بولجاپ تاستاعاندار كوپ. مىنە, 2010 جىلدىڭ ماۋسىمىندا الماتى قالاسى جەرمەن جەكسەن بولادى دەپ دابىل قاعىپ, تەز ارادا شارا قولدانۋىمىزدى تالاپ ەتكەن «كەرەمەتتىڭ» مەندە قولحاتى جاتىر. ونداي كىسىلەردى قابىلداپ, بارلىق بولجاۋلارىن, سىزبالارىنىڭ كوشىرمەسىن قابىلدايمىن دا, وسىلاي وزدەرىنىڭ قولحاتىن الىپ قالامىن. كەيبىرەۋلەرى قولحات بەرۋدەن باس تارتادى. ال ەندى سونداي الاپات جەر سىلكىنىسى 2010 جىلى بولدى ما؟ بولعان جوق! كەيبىرەۋلەرى ۇكىمەت ۇيىنە, مينيسترلىكتەرگە حات جازادى. مىندەتتى تۇردە بىزگە جوعارى جاقتان نۇسقاۋ كەلىپ تۇسەدى دە, ءبىز الگى كىسىلەردىڭ «جاڭالىعىنا» قىرۋار ۋاقىتىمىزدى بولەمىز. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, كەيبىر باق وكىلدەرى ارزانقول جاڭالىق ىزدەپ, ەلدىڭ ءىشىن دۇرلىكتىرۋگە اۋەس كەلەدى. ءبىزدى راديو, تەلەباعدارلامالارعا شاقىرادى, بارا قالساڭ, بىزگە قارسىلاس ەتىپ ءبىر كورىپكەل مە, ەمشى مە, ايتەۋىر ءبىر «كەرەمەتى» بار كىسىنى وتىرعىزىپ قويادى. ءبىز ولاردان قانداي مالىمەتكە نەمەسە ەسەپكە جۇگىنىپ جەردىڭ سىلكىنىسىن بولجاپ وتىرسىز دەسەك, ءبىرى تۇسىندە ايان كورگەنىن, ەندى ءبىرى جۇلدىزعا, بولماسا تاعى ءبىر «قۇپيا ىلىمگە» سۇيەنەتىندىگىن ايتادى. بارلىعىنىڭ ءتۇپ ماقساتى تەك ايتەۋىر قانداي جولمەن بولسا دا تانىمال بولۋ عانا!
مىنە, 1993 جىلدان باستاپ و.ۆ.مارتىنوۆ دەگەن رەسەيدىڭ پروفەسسورى قازاقستاننىڭ سەيسمولوگيالىق ينستيتۋتىن ابدەن قىرىنا الىپ, مۇددەلى تۇردە مازالاپ كەلە جاتىر. ءوزىنىڭ جازباعان جەرى, ايتپاعان ورنى قالمادى. ءتىپتى, كەشەگى كەڭەستەر وداعى قۇلاعان كەزدە ونىڭ بولجامدارىنا, ءاربىر سوزىنە ءمان دە بەرىلدى. الايدا, ونىڭ جۇمىستارى عىلىمي تۇردە دە, تاجىريبەلىك تۇرعىدا دا ەش دالەلدەنبەدى. تاعى ءبىر ۆ.م.ينيۋشين دەگەن بيولوگ ءبىزدى كوپ مازالادى. ونىڭ دا دالەلى تەك ساندىراق بولىپ شىقتى. ول بىزبەن شەكتەلىپ قالماي, تۇپ-تۋرا رەسەيدىڭ كۋزباسىنا بولجام جاساپ 2010 جىلعى 21-31 جەلتوقسان ارالىعىندا ۇلكەن جەر سىلكىنىسى بولادى دەگەن. سول ەكى ارادا كۋزباستىڭ شاحتالارى جۇمىستارىن توقتاتىپ, وراسان زور شىعىنعا باتتى. ەندى رەسەيلىك عالىمدار بىزگە رەسمي حات جولداپ, وزدەرىن تاسقا وتىرعىزعان قازاقستاندىق «كورىپكەل» تۋرالى ماعلۇمات بەرىپ وتىر. سوندىقتان دا حالىققا ايتارىمىز, تەك قانا رەسمي دەرەككە سۇيەنگەن دۇرىس. ەشبىر مەملەكەت ءوز حالقىن ىقتيمال قاۋىپ-قاتەردەن حاباردار ەتپەي, شىندىقتى جاسىرىپ قالمايدى!
ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا 87 عىلىمي مامان, ال سەيسمولوگيالىق تاجىريبە-مەتودولوگيالىق ەكسپەديتسيادا 296 مامان جۇمىس ىستەيدى. جۇزگە تارتا بىلىكتى شەت ەل عالىمدارى بىزبەن تىعىز قارىم-قاتىناستا ەڭبەك ەتۋدە. وسىنشا ارناۋلى ءبىلىمى بار عالىمدارعا ەمەس, قالايشا «جالعان جورامالشىلارعا» ەلدىڭ سەنىپ قالاتىنى قايران قالدىرادى.
– مامىر ايىنداعى الماتى قالاسىنداعى جەردىڭ دىرىلىنە قايتىپ ورالايىق, راس, قالا جۇرتشىلىعىن اجەپتاۋىر دۇرلىكتىرىپ تاستادى. الايدا, مىنە, سودان كەيىن قارا حالىق تا, قۇزىرلى ورىندار دا كوكتەمدە جەتىسۋ جەرى جۇلقىنباعانداي تىم-تىرىس كۇيگە قايتا كوشتى. ءبىز وسى بەيقامدىعىمىزدان بولاشاقتا تاياق جەمەيمىز بە دەگەن سۇراق تۋادى؟
– كوكتەمگى بولعان ءدىرىل ءىرى سىلكىنىسكە جاتپايدى. ول جەردىڭ سىلكىنىسى ەمەس, تەك قانا قوزعالىس قابىلەتى. ونداي ءبىر ساتتىك دىرىلگە بولا دۇرلىگۋدىڭ قاجەتى جوق. جاپون حالقىنىڭ سابىرلىلىعى, ساۋاتتىلىعى الەم جۇرتشىلىعىن قايران قالدىرىپ كەلەدى. ولاردا جىلىنا بىرنەشە مارتە ۇلكەن سىلكىنىستەر بولسا دا, دۇرلىكپەي, اسا سابىرلىلىقپەن وتباسىن, قورشاعان ورتاسىن امان ساقتاي بىلۋدە. ءبىزدىڭ حالىققا دا سونداي ساۋاتتىلىق كەرەك. ءاربىر قازاقستاندىق ءوزىنىڭ جاقىنىنا جەر سىلكىنە قالعاندا قانداي شارا جاساۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتىپ وتىرۋى كەرەك. اقپاراتتىق جانە وقۋ-جاتتىعۋ جۇمىستارى ۇدايى وتكىزىلىپ تۇرعاندا عانا حالىقتىڭ ساناسى تۇزەلىپ, قوعام بولىپ ءوزىن ساقتاپ قالۋعا قابىلەتى ارتادى. بۇل, ارينە, ءبىر كۇندە شەشىلە سالاتىن ماسەلە ەمەس. وسى جولدا تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن قانات ەسكەندىر.
الماتى.
