جۋالى ءوڭىرىن بۇگىندە گەنەرالدار ەلى دەپ تە اتايدى. وتانىنا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن ىشكى ىستەر سالاسىنداعى ءتاتتىباي دۇيسەباەۆ پەن ەسەن دەمەسىنوۆ, ادىلەت سالاسىنداعى تىلەپالدى ىبىراەۆ پەن عابيت ميرازوۆ, ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى سالاسىنداعى الەكسەي ترومباچەۆ, ۆلاديمير ترەگۋبكەنكو, حالىق قاھارمانى باقىتجان ەرتاەۆ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى سەيىتحان قويباقوۆ سياقتى گەنەرالداردىڭ ەسىمى بۇگىندە قۇرمەتپەن اتالادى.
جۋالى اۋدانى ءبىلىم باسەكەسىندە دە ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىر. اۋدان اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, وڭىردە بۇگىندە ورتاشا ءبىلىم ساپاسى 99,7 پروتسەنتتى قۇراعان. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا «...اسا ءبىلىمدار ادامدار عانا, ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتە الادى», دەگەن بولاتىن. ۇستىمىزدەگى جىلى اۋداندا ەكى كۇنگە بەلگىلەنگەن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە مەكتەپ ءبىتىرىپ وتىرعان 731 تۇلەكتىڭ 645-ءى قاتىسۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەن. ناتيجەسىندە ى.التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ وقۋشىسى ارۋجان يليا 133 بالل جيناپ, ۇلكەن كورسەتكىشكە يە بولدى. العاشقى كۇنگى سىناق قورىتىندىسىندا اۋداننىڭ ورتاشا ءبىلىم ساپاسى 103,4 پروتسەنتتى قۇراعان. ال ەكىنشى كۇنگى تەستىلەۋ ناتيجەسى دە ويداعىداي ءوتتى. ناتيجەسىندە د.قوناەۆ اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازيانىڭ ەكى وقۋشىسى قاسىمجان پارىمبەك پەن دينا اپرەل جانە س.بايتىكوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ تۇلەگى دانا زاۋىتبەك 134 بالل يەلەنگەن. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ كەزىندە اۋداننىڭ ءبىلىم ساپاسى 98 پروتسەنتتى قۇراعان. ال ەكى كەزەڭنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كورسەتكىش 99,7 پروتسەنت بولعان. وسىلايشا جۋالى اۋدانى جىل سايىن وبلىستا جوعارى كورسەتكىشكە جەتىپ كەلەدى.
جالپى, جۋالى – وڭىردەگى اگرارلى اۋدانداردىڭ ءبىرى. بيىلعى جىلى اۋداندا سوڭعى قىرىق جىلدا بولماعان ءونىم الىنعان. كەزىندە قوشقاراتا اۋىلىنىڭ داڭقىن اسىرعان اق بيدايدىڭ ءونىمى بيىل دا جوسپاردان كوپ ورىندالعان. قوشقاراتا اۋىلىندا 8964 گەكتار ەگىستىك جەر بار بولسا, سونىڭ 1250 گەكتارىنا كۇزدىك بيداي, 1350 گەكتارىنا ارپا, 2250 گەكتارىنا ماقسارى سەبىلگەن. بۇگىنگى تاڭدا 1500 گەكتار جەر وراققا ءتۇسىپ, گەكتارىنان ورتاشا ەسەپپەن 32-37 تسەنتنەر بيداي, 27-32 تسەنتنەر ارپا الىنۋدا.
قوشقاراتا اۋىلدىق وكرۋگىندە 103 شارۋا قوجالىعى جۇمىس ىستەيدى. ال حاليپا قانادانوۆا جەتەكشىلىك ەتەتىن «راۋان» شارۋا قوجالىعى 2014 جىلى اشىلعان ەكەن. يەلىگىندە 35 گەكتار جەرى بار. نەگىزىنەن اتالعان قوجالىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساتۋمەن اينالىسىپ, اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە ۇلەس قوسىپ وتىر. ماسەلەن, مۇندا وتكەن جىلى گەكتارىنان الىنعان ورتاشا ءونىم 12-15 تسەنتنەردەن اينالسا, قازىر گەكتارىنان 35-40 تسەنتنەردەن اينالىپ وتىر. ال «قىزىل جۇلدىز» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ءنۇريدين ورتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى جىلدىڭ ءونىمى ءۇشىن وتكەن جىلى الماتىدان 100 توننا ەليتا تۇقىمىن اكەلىپ, اۋدانعا تاراتىپتى. ناتيجەسىندە مول ءونىم بەرىپ, اۋدان ەكونوميكاسىن دامىتقان.
سونىمەن قاتار جۋالى اۋدانىن بيىل وراق كەزەڭىندە دە تابىستى بولدى دەۋگە نەگىز بار. ياعني, رەكوردتىق ءونىم الىنعان. «الاتاۋ» شارۋا قوجالىعى بيىلعى جىلدىڭ ءونىمى ءۇشىن 150 گەكتارعا بيداي, 90 گەكتارعا ارپا, 50 گەكتارعا ماقسارى, 20 گەكتارعا كارتوپ ەككەن. شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى نۇرماعانبەت يساقوۆ ورتاشا ەسەپتەگەندە گەكتارىنان 25 تسەنتنەردەن ءونىم العانىن ايتادى. ال الاتاۋ اۋىلىنىڭ ەگىس القابىنان ورتاشا ەسەپپەن 50 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم الۋ جوسپاردا بار ەكەن. بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەسىن اۋدان اكىمى باقتيار كوپبوسىنوۆ جوعارى باعالايتىنىن, ويتكەنى رەكوردتىق ءونىم الىنىپ جاتقانىن ايتىپ وتىر.
اۋداندا ءسۇت باعىتىندا قۇرىلعان «اقساي-2016» اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ قاتارى قايرات, ديقان جانە باسقا دا كورشىلەس اۋىلدىق وكرۋگتەرىنەن 131 ادامعا تولىعىپ, مال باسى وسۋدە. اۋدان بويىنشا 80 ازامات ءسۇت باعىتىندا, ال كەيىن قوسىلعان 51 ازامات ەت باعىتىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر. «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق ەسەبىنەن بەرىلگەن بارلىعى 468 ميلليون تەڭگەگە ءمۇيىزدى ءىرى قارا ساتىپ الىنىپ, كووپەراتيۆ ءوزىن لايىقتى دەڭگەيدە كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, كووپەراتيۆ مۇشەلەرى بەكزات ابەەۆ, بيبىگۇل ساريەۆا مەملەكەتتەن 5 ميلليون تەڭگەدەن السا, گاۋھار بايتاسوۆا 4,5 ميلليون تەڭگە الىپ, تىرلىكتەرىن دۇرىس جولعا قويا بىلگەن. قالعان كووپەراتيۆ مۇشەلەرى 2 جانە 3 ميلليون تەڭگەدەن نەسيە العان.
بۇگىندە وبلىس اۋداندارىندا ءبىرىنشى بولىپ جۋالى جەرىندە «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ «قازاقستان كىتاپحانالارى – زاماناۋي ءبىلىم ورتالىقتارى» باستاماشىلىق جوباسى اياسىندا «كۆوركينگ» ورتالىعى اشىلدى. ورتالىق ەكى بولمەدەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولمە ەۋروپالىق ستيلدە جابدىقتالسا, ەكىنشى بولمە ۇلتتىق ناقىشتا جاساقتالعان. «مىناداي كەرەمەت جوباعا باستاماشىلىق تانىتقان «نۇر وتان» پارتياسىنا العىسىمىز شەكسىز. ونىڭ ۇستىنە, وبلىس اۋداندارى ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ءبىزدىڭ اۋداندا اشىلىپ وتىر. ءبىز پارتيانىڭ بۇل باستاماسىن قولدايمىز. مۇمكىندىگىنشە قولداۋ دا جاسايمىز. ىڭعايى كەلسە, مۇنداي ورتالىقتاردى اۋدانداعى ۇلكەن اۋىلداردا دا اشۋعا قولداۋ كورسەتۋگە دايىنبىز», دەيدى اۋدان اكىمى باقتيار كوپبوسىنوۆ.
جۋالى اۋدانىنىڭ ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدا اتقارىپ كەلە جاتقان جۇمىسى از ەمەس. ەكى ايعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن تەرىس اۋىلىنىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان جىلقىشى توبەدەگى كونە قالا جۇرتىنىڭ ورنى قازىلعان بولاتىن. وسى ارالىقتا ارحەولوگتار توپىراققا كومىلىپ جاتقان قالانىڭ قابىرعالارىن تاپتى. تاريحشىلار مۇنى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءى جانە ءىى عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن قاڭلى مەملەكەتىنىڭ استاناسىنا جاتقىزىپ وتىر. بۇل پىكىردى جۋىردا عانا قازبا ورنىندا بولعان عالىم كارل بايپاقوۆ تا قۇپتادى.
سونىمەن قاتار بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەوگرافيالىق مادەني كيەلى ورىندارىنىڭ كارتاسى جاسالىپ, وعان اۋداننان مومىش بۇلاعى ەندى. ەندىگى جەردە اۋدان حالقى باقالى اۋىلىنىڭ سول جاعىنداعى كونە قالانىڭ دا ەنەتىندىگىنە سەنىمدى. ال ۇلى جولدىڭ بويىنداعى «شوككەن تۇيە» الداعى ۋاقىتتاردا رەكوردتار كىتابىنا ەنۋى مۇمكىن. اۋدان اكىمى باقتيار كوپبوسىنوۆتىڭ يدەياسىنان تۋىنداعان «دالا كەمەسى», ياعني ۇلى جولدىڭ بويىندا شوككەن تۇيەنىڭ بەينەسى كوپشىلىكتى تاڭىرقاتقانى راس.
جۋالى اۋدانى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقاندىقتان, ۇلكەن كۇرە جولدىڭ بويىنان اۋدان ورتالىعىنا كىرەبەرىستە وسىنداي دەمالىس ايماعى سالىنعان بولاتىن. بۇگىندە مۇندا كەلىپ, شوككەن تۇيەنىڭ بەينەسىن قىزىقتاۋشىلار كوپ. اۋدان باسشىسىنىڭ بۇل يدەياسى تەرىس اۋىلىنىڭ بويىنان قازىلىپ جاتقان ورتاعاسىرلىق كونە قالا جۇرتىمەن دە عاجاپ ۇيلەسىم تاۋىپ تۇر.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
