اتالعان حانداردىڭ ەل تاريحىندا اتقارعان رولدەرى ەرەكشە. XVI عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىندا اتاقتى جانىبەك ۇلى قاسىم حان قازاق مەملەكەتىنىڭ تۋىن بيىككە كوتەرىپ, بۇكىل الەمگە تانىتسا, ونىڭ ۇلى حاقنازار حان سول عاسىردىڭ ورتا تۇسى مەن ەكىنشى جارتىسىندا حاندىقتىڭ جىعىلعان تۋىن قايتا كوتەرگەن, قازاق حالقىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋشى تۇلعا رەتىندە تاريحتا قالدى. قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن العاش زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى – ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ حاقنازار حاندى حاندىق تاريحىنداعى «قايتا ورلەۋدىڭ» باستى تۇلعاسى دەپ باعالايدى. XIX عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى بەرىلگەن بۇل تاريحي باعا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماڭىزىن جوعالتپاي كەلەدى. سونىمەن قاتار حاقنازار حان قازاق حاندىعىنىڭ ءبىرتۇتاس كەزەڭىندەگى تاريحىندا ەڭ ۇزاق ەل بيلىگىن ۇستاعان بيلەۋشى رەتىندە بەلگىلى.
حاقنازار حان (پارسى دەرەكتەرىندە – حاكك-نازار, حاكنازار, ورىس دەرەكتەرىندە – اك-نازار دەپ جازىلادى) – قاسىم حاننىڭ كىشى ۇلدارىنىڭ ءبىرى. قاسىم حاننىڭ ۇلكەن ۇلدارىنىڭ ءبىرى – ماماش حان, ول تۋرالى دەرەك مالىمەتتەرىندە ازدى-كوپتى ايتىلادى. قادىرعالي جالايىردىڭ مالىمەتى بويىنشا ونىڭ اناسىنىڭ ەسىمى – حانىق سۇلتان-حانىم. حاقنازار حاننىڭ ناقتى قاي جىلى دۇنيەگە كەلگەنى بەلگىسىز, بىراق ت.ي.سۇلتانوۆ: «مۇحاممەد حايدار دۋلاتي بويىنشا قاسىم حان 1518 جىلى قايتىس بولعان, ولاي بولسا حاقنازار – حان 1519 جىلعا دەيىن دۇنيەگە كەلگەن», – دەپ ەسەپتەيدى. ال ورتاعاسىرلىق تاريحشى گاففاري 1564/65 جىلى جازىلعان شىعارماسىندا قاسىم حاندى 1523-1524 جىلى (حيجرا بويىنشا 930 جىل) قايتىس بولعان دەپ كورسەتەدى. ا.يسين ورىس دەرەكتەرىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنە كەلە, قاسىم حاننىڭ قايتىس بولعان جىلىن 1521 جىل دەپ ناقتى كورسەتەدى. ءبىز حاقنازار حاندى ءدال مىنا جىلى دۇنيەگە كەلگەن دەپ ايتا المايمىز, تەك بولجام رەتىندە 1510-1520 جىلدار ارالىعىندا ومىرگە كەلگەن دەپ سانايمىز.
1521 جىلى قاسىم حان قايتىس بولىپ, ونىڭ مۇراگەرى ماماش ءبىر جىلدان كەيىن تاق ءۇشىن تالاستا قارسىلاستارىنىڭ قولىنان قازا تاپتى. قارسىلاستار جاپ-جاس حاقنازارعا دا قاۋىپ توندىرسە كەرەك. قاسىم حان اۋلەتىنە ادال بەرىلگەن ادامدار حاقنازارعا ءتونىپ كەلە جاتقان اجالدىڭ بەتىن بۇرعىزىپ, جاس بالانى نوعاي مىرزاسى شەيح-مامايعا ۇزاتىلعان اپكەسىنىڭ قولىنا بارىپ پانالاتادى. حاقنازار حاننىڭ جاس كەزىندە نوعايلار اراسىندا بولۋىنىڭ سەبەبىن ءبىز وسىنداي جاعدايلارمەن تۇسىندىرەمىز. حاقنازاردىڭ نوعايلار اراسىندا بولۋى شامامەن 15-16 جىلعا سوزىلادى.
ءوز كەزەگىندە اتاقتى نوعاي مىرزاسى شەيح-ماماي دا حاقنازاردى قولىندا ۇستاۋ ارقىلى ءوزىنىڭ العا قويعان ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيدى. ەدىگە زامانىنان بەرى ونىڭ ۇرپاقتارى نوعاي ۇلىسىندا بي لاۋازىمىن الۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە كورشىلەس شىڭعىس ۇرپاقتارى باسقارىپ وتىرعان مەملەكەتتىڭ رەسمي حانىنىڭ بىرەۋىنەن مويىندالۋى ءتيىس بولدى. كوپ جاعدايدا نوعاي مىرزالارى حان اۋلەتىنىڭ جاس وكىلدەرىن كورشىلەس ەلدەردە تاققا وتىرعىزىپ, ء«بىرى حان, ءبىرى بي» بولاتىن ءداستۇر قالىپتاسقان-دى. وعان دالەل رەتىندە, «حاجى مۇحامەد وعلاندى مانسۇر بي حان كوتەردى. ءبىرى حان, ءبىرى بي بولىپ جۇرەر ەدى», «بۇلحايىر (ابىلقايىر حان) حان نۋراد-دين مىرزانىڭ ۇلى ۋاقاس بيمەن شەكسىز كوپ دوستىعى بار ەدى... ءبىر ۋاقىت ءبىرى حان, ءبىرى بي بولىپ جۇرگەن ەدى», «وزبەك ىشىندە ايتىلاتىن «ابىلقايىر حان, قازى بي بولدى, يادگار حان, مۇسا بي بولدى», – ءسوزدىڭ ءمانىسى وسى بولار». XV-XVI عاسىرلاردا بۇرىنعى التىن وردا اۋماعىندا قۇرىلعان مەملەكەتتەردىڭ تاريحىنان مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى.
حاقنازار حاننىڭ بيلىككە كەلگەنگە دەيىنگى ءومىرى نوعاي ورداسىندا وتكەندىكتەن, قاراستىرىپ وتىرعان جىلدارداعى سول ەلدەگى كەيبىر وقيعالار بارىسى حان اۋلەتىنىڭ وكىلى بولعاندىقتان وعان اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. نوعاي بيلەۋشىلەرى وزدەرىنىڭ مۇددەسىنە ساي ونى قولدانادى, پايدالانادى. نوعاي ورداسىنىڭ XV-XVI عع. ساياسي تاريحى ۆ.ۆ.ترەپاۆلوۆتىڭ ەڭبەگىندە وتە جاقسى قاراستىرىلعان. سول سەبەپتى دە ءبىز نوعاي تاريحىنداعى حاقنازار حانعا قاتىستى وقيعالارعا شولۋ جاساپ عانا نازار اۋدارامىز.
XVI عاسىردىڭ ەكىنشى شيرەگىندە نوعاي ورداسى بۇرىنعى التىن وردا اۋماعىندا قالىپتاسقان مەملەكەتتەر اراسىندا ەڭ قۋاتتى ساياسي كۇشكە اينالادى. نوعاي ۇلىسىنىڭ باتىس بولىگىندە ماماي مىرزا باستاعان كۇش قىرىم حانىن استراحاندا تاس-تالقان ەتىپ جەڭىپ, تۇبەكتى توناۋعا ۇشىراتسا, شىعىس بولىكتەگى نوعاي مىرزالارى قازاق قوعامىندا قالىپتاسقان ساياسي داعدارىستاردى پايدالانىپ قازاق سۇلتاندارىن بىرنەشە رەت جەڭەدى دە, بىرنەشە حان مەن سۇلتانداردى «شاھيت» قىلادى. قازاق سۇلتاندارىنىڭ يەلىكتەرى ەدىل بويىنان جەمگە دەيىن ىعىستىرىلادى. نوعاي مىرزالارىنىڭ بيلىگى باتىس قازاقستان, باشكيريا جانە ءسىبىر حاندىعىنا تارايدى.
حاقنازار حانعا قاتىستى كەلەسى ءبىر سۇراق ونىڭ قاي جىلى قازاق حاندىعىنىڭ تاعىنا وتىرعاندىعى جونىندە. بۇل سۇراق قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى ءۇشىن ماڭىزدى بولسا دا, زەرتتەۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى ونى اينالىپ وتەدى. 1943 جىلعى «قازاق سسر تاريحىندا» حاقنازار حاننىڭ قايتىس بولعان جىلى 1580 جىل دەپ كورسەتىلەدى دە, «حاقنازار حاننىڭ بيلىگى 20 جىلداي بولدى», دەلىنەدى. اكادەميالىق باسىلىم اۆتورلارىنىڭ پىكىرىنشە, حاقنازار حان شامامەن 1550-ءشى جىلدار اياعىندا بيلىككە كەلگەن. 1969 جىلعى ميكح-تىڭ (ماتەريالى پو يستوري كازاحسكيح حانستۆ XV-XVIII ۆەكوۆ) «ەسكەرتۋلەرىندە» حاقنازار حاننىڭ بيلىك قۇرعان جىلدارى دەپ 1538-1580 جىلدار كورسەتىلگەن. قازىرگى كەزەڭدەگى قازاقستان تاريحىنىڭ وقۋلىقتارىنىڭ بارىندە 1538 جىل – حاقنازار حاننىڭ بيلىككە كەلگەن جىلى دەپ جازىلىپ ءجۇر. قازاق حاندىعى ءداۋىرىنىڭ بەلگىلى زەرتتەۋشىسى م.ابۋسەيىتوۆا بۇل داتاعا 1540-شى جىلداردىڭ سوڭىن جاتقىزادى. ت.ي.سۇلتانوۆ تا وسى پىكىردى ۇستانادى. بۇل سۇراق بويىنشا ۆ.ۆ.ترەپاۆلوۆتىڭ دالەلدەۋلەرى ءبىزدىڭ كوڭىلىمىزگە قونادى.
حاقنازار حاننىڭ قازاق تاعىنا كەلگەنگە دەيىنگى ءومىرى نوعايلار اراسىندا, شەيح-مامايدىڭ ورداسىندا جانە باشقۇرتتا حان بولعانى دالەلدەنگەن تۇجىرىم. XVI عاسىردىڭ 20-30-شى جىلدارىنىڭ دا ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا قازاقتار ءۇشىن وتە قولايسىز بولعانى بەلگىلى. قازاقتارعا قارسى وسى جىلدارى شىعىس تۇركىستانداعى موگۋليا بيلەۋشىسى شاعاتايلىق ابد ار-راشيد حان مەن ماۋەرەنناحرداعى شيبانيلىق ۇبايدوللا حان اسكەري وداق قۇرسا, 1536 جىلى باتىستا نوعاي بيلەۋشىلەرى سەيىت-احمەت پەن شەيح-مامايدىڭ باستاماسىمەن نوعاي ورداسى, بۇحارا, حيۋا حاندىقتارىنىڭ ساياسي جانە اسكەري وداعى دۇنيەگە كەلەدى. قازاق حاندىعىنا قارسى قۇرىلعان اسكەري وداقتار قيمىلعا كوشىپ, بىردەن ناتيجەسى بايقالادى. 1537 جىلى جاعات ۋالاياتىنىڭ شەكاراسىندا بولعان ءىرى شايقاستا قازاقتار جەڭىلىسكە ۇشىراپ, توعىم حان جانە 37 قازاق سۇلتانى قازا تابادى. شامامەن وسى جىلدارى نوعايلارمەن بولعان ءبىر سوعىستا ۇسەك ۇلى بولات سۇلتان ءوز ۇلدارىمەن, شاعىم مىرزامەن بولعان سوعىستا جادىك حان ءبىر ۇلىمەن قازا تابادى.
قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ ءىرى جەڭىلىسى بارلىق كورشىلەس ەلدەرگە تارايدى. ءتىپتى كاشميردەگى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي دا بۇدان حاباردار بولىپ, 1541-1543 جىلدارى جازىلعان اتاقتى كىتابىنىڭ ەكىنشى بولىمىندەگى 33-ءشى تاراۋدا «...ەڭ اقىرىندا ءساتسىز تاعدىردىڭ قىرسىعىنان سونشاما حالىقتان مىنە بۇگىن ءتورتىنشى جىل بولىپ بارادى, ەشبىر جەردە ىزدە قالماپتى. وتىزىنشى جىلدارى (930 (1524 جىلى) قازاق سانى مىڭ-مىڭ (ميلليون) بولاتىن. قىرىق ءتورتىنشى جىلى (944 (1537) سونشا حالىقتان بۇل جەردە ەش بەلگى قالماعان». بۇل مالىمەتتەن 1537 جىلدى – قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي قۇلدىراۋىنىڭ ەڭ سوڭعى نۇكتەسى دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك. ت.ي.سۇلتانوۆتىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا قازاق حاندىعىنىڭ «ۋاقىتشا السىرەۋ» جىلدارىنداعى ىشكى تالاس-تارتىستار مەن سىرتقى قارسىلاستارمەن كۇرەستەردە 60-تان استام قازاقتىڭ حاندارى مەن سۇلتاندارى قازا تاپقان ەكەن.
قازاق حاندىعىنداعى جاعدايدى نوعاي ورداسى تەز پايدالانادى. بۇل تۋرالى ۆ.ۆ.ترەپاۆلوۆ بىلاي دەپ جازادى: «نوعاي سوعىسىنىڭ نوعايلار ءۇشىن بولعان ناتيجەلەرىنىڭ بىرىنە قازاق تاعىن يەلەنۋگە مۇمكىندىكتىڭ تۋى جاتتى. ءدال وسى كەزدە تاققا حاقنازار وتىرعىزىلادى».
وسىلايشا, ءبىز حاقنازار حاننىڭ قازاق حاندىعىنىڭ تاعىنا كەلگەن جىلى – 1538 جىل دەگەن پىكىردى جاقتايمىز.
ەندى حاقنازار حاننىڭ قازاق حاندىعىنىڭ «قايتا ورلەۋ» كەزەڭىندەگى جۇرگىزگەن ساياساتىنا كوشەلىك.
زەرتتەۋشىلەردىڭ كورسەتۋى بويىنشا حاقنازار حان تۇسىنداعى قازاق حاندىعىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەلسەندىلىگى XVI عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ بايقالا باستايدى. قاسىم حاننان كەيىن قازاق حاندىعىندا قالىپتاسقان ىشكى ساياسي داعدارىستى كورشىلەر قالاي پايدالانسا, XVI عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنىڭ العاشقى جىلدارى-اق حاقنازار حان كورشىلەردەگى ساياسي قايشىلىقتاردى ءوز پايداسىنا قولدانا باستايدى. بۇل كەزەڭدە قازاق حاندىعىنىڭ باتىستاعى كورشىسى – نوعاي ورداسىندا, وڭتۇستىكتەگى باستى قارسىلاسى – ماۋەرەنناحرداعى شايبان اۋلەتىندە جانە شىعىس تۇركىستاندا شاعاتايلىق ابد ار-راشيد حاننىڭ قايتىس بولعانىنان كەيىن قالىپتاسقان ىشكى ساياسي جاعدايلار قازاق حاندىعىنا بۇرىنعى جوعالتقان پوزيتسيالارىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىكتەر بەرەدى. حاقنازار حان كورشىلەس ەلدەردە قالىپتاسقان ساياسي جاعدايلاردى شەبەر پايدالانا وتىرا, قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق اۋماعىن قايتا جيناۋعا كىرىسەدى. قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق اۋماعىن بىرىكتىرۋ دەگەنىمىز – كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ كەڭىستىگىن, ياعني شارۋاشىلىق ءۇشىن قاجەتتى ماۋسىمدىق جايىلىمدار مەن كوشىپ-قونۋ جولدارى مەن باعىتتارىن, ساۋدا ورتالىقتارىن ءبىرتۇتاس ەتنوساياسي كەڭىستىككە بىرىكتىرۋ بولىپ تابىلادى.
XVI عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق حاندىعىنىڭ نوعاي ورداسىمەن, شىعىس تۇركىستانداعى شاعاتاي اۋلەتىمەن, ماۋەرەنناحرداعى شايباني اۋلەتىمەن جاساعان قارىم-قاتىناستارىندا بەلسەندىلىك كورسەتۋىن, ەڭ الدىمەن حاقنازار حاننىڭ بيلىگى تۇسىندا قازاق قوعامىنداعى بيلەۋشى اۋلەتتە ساياسي بىرلىكتىڭ ساقتالعاندىعىن بايقايمىز. ەكىنشىدەن, مەملەكەت باسقارۋ ءىسى, بيلەۋشى اۋلەت وكىلدەرىمەن, جەرگىلىكتى رۋ-تايپا باسشىلارىمەن قاتىناس ماسەلەسىندە حاقنازار حان تاجىريبە جيناقتاپ, اكەسى قاسىم حان تۇسىنداعىداي زور بەدەلگە يە بولا باستايدى. ونىڭ ءبىر كورىنىسىنە XVI عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ماۋەرەنناحر مەن دەشتى قىپشاقتاعى تاريحي وقيعالاردى بايانداۋ بارىسىندا ورتاعاسىرلىق اۆتور حافيز تانىشتىڭ قازاق بيلەۋشىلەرىن بىلايشا سيپاتتاۋى جاتادى: «حاق-نازار-حان, جالىم-سۇلتان, شىعاي-سۇلتان, دوستاي-سۇلتان سەكىلدى قازاق بيلەۋشىلەرى (پاديشاحان-ي كازاك) باسقا دا باۋىرلارىمەن جانە ۇلدارىمەن تالاس وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاستى».
حاقنازار حان تۇسىنداعى قازاق-نوعاي قارىم-قاتىناسىنىڭ نەگىزگى وزەگىن جەر ماسەلەسى قۇرادى. قاسىم حان تۇسىندا ەدىل وزەنىنە دەيىن كەڭەيگەن قازاق شەكاراسى, ودان كەيىنگى «ۋاقىتشا السىرەۋ» جىلدارى ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىگىندەگى جەرلەرگە, ىرعىز وزەنىنە دەيىن قىسقارعان بولاتىن. حاقنازار حاننىڭ باتىس باعىتتاعى ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى – قازاقستاننىڭ باتىس بولىگىندەگى جەرلەردى قايتارۋ بولدى.
ۆ.ۆ.ترەپاۆلوۆ حاقنازار حان باستاعان قازاق كۇشتەرىنىڭ نوعايلارعا قارسى جاساعان جورىعىنىڭ ۋاقىتىن 1568 جىلدىڭ كۇزىندە بولعان دەپ ناقتى دالەلدەيدى. جورىق بارىسىندا قازاقتار جەم بويىنداعى نوعايلاردى جايىققا قاراي ىعىستىرادى. نوعايلاردى تولىق جەڭىلىستەن استراحاننان كومەككە كەلىپ جەتكەن ورىس پاتشاسىنىڭ اسكەرى قۇتقارىپ قالادى. نوعاي-ورىس اسكەرىمەن بولعان ۇرىستا قازاقتاردىڭ 1-2 سۇلتانى قازا تاۋىپ, كەيىن شەگىنۋگە ءماجبۇر بولادى. ال 1570 جىلى تامىز ايىندا قىرىمداعى ماسكەۋ ەلشىسى افاناسي ناگوي جەم مەن جايىق وزەندەرى ارالىعىندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن شەيح-ماماي ۇرپاقتارىنا حاقنازار حاننىڭ كەلەسى جورىعىن ۇيىمداستىرعانىن باياندايدى: «ا سكازىۆالي دەي تساريۋ, چتو كازاتتسكيە وردى اكنازار تسار نوگايسكيح مۋرز شيحماماەۆىح دەتەي پوبيل...».
نوعايلارعا قارسى كۇرەس بارىسىندا حاقنازار حان قىرىم حاندىعىمەن بايلانىس ورناتادى. بۇل جاعداي ءدىن-احمەد بيگە جەتەدى دە, ول قىرىم حانىنا مىناداي سيپاتتا حات جىبەرەدى. «حاقنازار حان «سارايشىقتى مەنىڭ جەرىم» دەپ وتىر, ەرتەڭ ول سارايشىقتى العاننان كەيىن, ودان ءارى قىرىمدى دا الماق ويى بار». وسى حات ارقىلى ءدىن-احمەد بي نوعاي ورداسىنا قارسى قىرىم حاندىعى مەن قازاق حاندىعى اراسىندا قالىپتاسا باستاعان وداقتى بولدىرماۋعا تىرىسقانى انىق بايقالادى. 1577 جىلدىڭ ساۋىرىندە قازى مىرزانىڭ قىرىم حانىنا جازعان حاتىندا قازاقتاردىڭ سارايشىقتى العانى جونىندە ايتىلادى.
حاقنازار حان نوعايلارعا قارسى كۇرەستە XVI عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا ماسكەۋگە دە ءوز ەلشىلىگىن جىبەرەدى. نوعايلار جاعى بۇعان نارازىلىق بىلدىرەدى دە, مىناداي مازمۇندا حات جولدايدى: «حاقنازار حانمەن جانە ونىڭ اتاسى ورىس حانمەن ءبىزدىڭ ارعى بابامىز ەدىگە بي قاي جەردە بولسىن ۇلكەن جاۋلىقتا بولعان. ولار سونداي ءبىزدىڭ جاۋلارىمىز. ال سەن قاي جىلى بۇحار حانىنىڭ (ەسكەندىر حان – ابدۋللا حاننىڭ اكەسى) ەلشىسىنە جانە ازيم حاننىڭ (حورەزم بيلەۋشىسى حاجى مۇحاممەد حان) ەلشىسىنە ءوز ەلشىڭدى قوسىپ جىبەرىپ, حاقنازار حانمەن دوستىقتا بولىپسىڭ... مەنىمەن دوس بولا تۇرا, ولاي جاساعانىڭ بولمايدى. داۋلەت گەرەي حانمەن ءبىر دىندە بولسام دا, مەن ونىمەن بايلانىستا ەمەسپىن, ال حاقنازار حان مەن سەن ەكەۋىڭ وزگە دىندەسىڭدەر, دوستاسۋلارىڭ دۇرىس ەمەس». ال ورىس پاتشاسىنىڭ نوعاي بيىنە جازعان جاۋاپ حاتىندا حاقنازار حان ەلشىلىگىنىڭ ماسكەۋدە بولعاندىعى راستالادى. ول تۋرالى ورىس پاتشاسى IV يۆان نوعاي بيىنە جازعان حاتىندا ايتادى. وندا بىلاي دەلىنەدى: «...ا ۆ پرەجنيح لەتەح, كاك ناگايسكيە ميرزى وت ناشەگو جالوۆانيا پووتستالي بىلي ي سلوجاس س كرىمسكيم تسارەم ۆوەۆات پريحوديلي نا ناشيۋ زەمليۋ, ا ۆ تو ۆرەميا اكنازار تسار پريسىلال ك نام سۆويح پوسلوۆ. ي مى ودنوۆا پوسلالي بىلي سۆويح سلۋجيلىح تاتار ك اكنازار تساريۋ كازاتسكومۋ».
حاقنازار حان تۇسىنداعى قازاق-نوعاي قارىم-قاتىناسىنان مالىمەت بەرەتىن كەلەسى جانە سوڭعى دەرەك – 1577 جىلعا ساي كەلەدى.
1577 جىلى 27 شىلدەدە نوعاي ورداسىنا بارىپ كەلگەن بويار ۇلى بوريس ءدوموجيروۆتىڭ ەسەبىندە قازاقتارعا قاتىستى مىناداي مازمۇنداعى مالىمەت ايتىلادى: «وسى كوكتەمدە قازاقتار اقمىرزا مەن بەكمىرزانىڭ (شەيح-مامايدىڭ ۇلدارى) ۇلىسىن شاۋىپ, كوپ مالىن ايداپ كەتىپ, بەس ادامىن تۇتقىنداپتى. سوسىن بەسىنشى ادامدى ءدىن-احمەد بي مەن ورىس مىرزاعا جۇمساپ, «حاقنازار حان پاتشامەن تاتۋلىقتا, تاشكەنتپەن دە, ۇرگەنىشپەن دە تاتۋلىقتا تۇر. حاقنازار سىزدەرگە سوعىس اشادى, جايىق پەن ەدىل بويىندا كوشىپ-قونعىزبايدى» دەگەن سوزدەردى ايتۋدى تاپسىرىپتى». بۇل مالىمەت قازاق-نوعاي قارىم-قاتىناسىنداعى كەزەكتى ءبىر كەزەڭنەن اقپاراتتار بەرىپ, ەكىجاقتى قاتىناستىڭ سيپاتىن تۇسىنۋگە جاردەم بەرەدى. حاقنازار حاننىڭ وسى جىلدارى كۇشەيگەنى سونشالىقتى, ول ءوزىنىڭ تۇپكى ماقساتى – ەدىل مەن جايىق وزەندەرىنىڭ بويىنداعى جايىلىمداردى يەلەنۋ ەكەنىن, ياعني قازاق حاندىعىنىڭ باتىستاعى شەكاراسىن اكەسى قاسىم حاننىڭ بيلىگى كەزىندەگىدەي جاعدايعا جەتكىزۋ ەكەنىن اشىق ايتىپ وتىر.
وسىلايشا, حاقنازار حان 1580 جىلعا دەيىن قازاق حاندىعىنىڭ باتىس پەن سولتۇستىكتەگى شەكارالارىن قالپىنا كەلتىرۋ جولىندا نوعاي ورداسىمەن, ءسىبىر حاندىعىمەن تىكەلەي قاتىناستارعا ءتۇسىپ, قىرىم, ماسكەۋ بيلەۋشىلەرىمەن بايلانىستار ورناتادى. ونىڭ اتاق-داڭقى بۇرىنعى التىن وردا اۋماعىنداعى ساياسي ومىردە وتە تانىمال بولادى.
حاقنازار حاننىڭ بيلىگى تۇسىندا قازاق حاندىعىنىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر باستى باعىتى – وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس باعىت بولدى. سىرداريا وزەنىنىڭ ورتا جانە تومەنگى اعىسى بويىنداعى جەرلەر مەن قالالار قازاق حاندىعى وتە ماڭىزدى ءرول اتقاردى. شارۋاشىلىق تۇرعىدان العاندا كوشپەلى قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ قىسقى جايىلىمدارى مەن قىستاۋلارى سىردىڭ سول جاعالاۋىندا بولسا, دەشتى قىپشاقتىڭ سولتۇستىك بولىگىندە تابيعي جازعى جايىلىمدار مەن جايلاۋلار ورنالاستى. دەشتى قىپشاقتىڭ كوشپەلى تايپالارى ەجەلدەن توبىل مەن سىر بويىن شارۋاشىلىق ءومىر ءۇشىن پايدالاناتىن. قازاق حاندىعىنا دەيىن دە جانە قازاق حاندىعى تۇسىندا دا سىر بويى ءۇشىن دەشتىلىك بيلەۋشىلەر ماۋەرەنناحرلىق بيلەۋشىلەرمەن كۇرەس جۇرگىزىپ وتىرعانى بەلگىلى. حاقنازار حان تۇسىندا بۇل كۇرەس جالعاسىن تابادى.
حاقنازار حان XVI عاسىردىڭ 60-شى جانە 70-شى جىلدارىندا نوعايلارمەن بولعان قارىم-قاتىناستا بەلسەندىلىك تانىتسا, 70-ءشى جىلداردىڭ سوڭىنا تامان وڭتۇستىك باعىتتاعى ساياساتتى جانداندىرادى. بۇل جىلدارى ماۋەرەنناحردا II ابداللاح حان ەڭ كۇشتى ساياسي كۇشكە اينالىپ, شيبانيلار يەلىكتەرىن بىرتە-بىرتە كۇشپەن باعىندىرا باستاعان ەدى. 1557 جىلى ول بۇحارانى باسىپ الىپ, اكەسى ەسكەندىردى 1560/1561 جىلى بۇحارادا حان كوتەرەدى. 1573 جىلى ول بالحتى, 1574 جىلى – حيساردى, 1578 جىلى – سامارقاندى الادى. كەلەسى قالا تاشكەنت الىنىپ, وندا ناۋرىز-احمەد حاننىڭ ۇلكەن ۇلى دەربىس سۇلتان بيلەۋشى رەتىندە وتىرعىزىلادى. كوپ ۇزاماي ناۋرىز-احمەد حاننىڭ ءۇشىنشى ۇلى بابا سۇلتان ءوزىنىڭ تۋعان باۋىرى دەربىس سۇلتاندى ءولتىرىپ, II ابداللاح حانعا قارسى شىعادى. حاقنازار حاننىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنداعى جۇرگىزگەن ساياساتى مەن جاساعان ءىس-ارەكەتتەرى وسى ەكى شيبانيلىق بيلەۋشى اراسىندا وتەدى.
حاقنازار حان بابا سۇلتان مەن II ابداللاح حان اراسىنداعى تالاس-تارتىستاردا گەوساياسي تۇرعىدا بۇحارا بيلەۋشىسىن قولدايدى. ويتكەنى تاشكەنتتىڭ كۇشەيۋى سىر بويىنداعى قالالار مەن جايىلىمدى جەرلەرگە قاۋىپتى بولاتىن. كەز كەلگەن ۋاقىتتا تاشكەنتتىك بيلەۋشىنىڭ جارلىعىمەن وسى ماڭداعى قازاق رۋ-تايپالارى توناۋ مەن تالان-تاراجعا تۇسەتىن. سول سەبەپتى دە حاقنازار حانعا ىرگەدەگى قارسىلاسىن كۇشەيتكەننەن گورى الىستاعى قارسىلاسىمەن وداقتاسۋ ءتيىمدى بولدى. سول ماقساتتا حاقنازار حان مەن II ابداللاح حان اراسىندا «انتتاسقان وداق» جاسالادى.
1579 جىلى تاشكەنت پەن بۇحارا بيلەۋشىلەرى اراسىندا كەزەكتى شيەلەنىس باستالىپ, II ابداللاح حان تاشكەنتكە بەت الادى. ال بۇل كەزدە حاقنازار حان مەن جالىم سۇلتان, شىعاي سۇلتان, دوستاي سۇلتان جانە تاعى باسقا قازاق سۇلتاندارى تالاس وزەنى بويىندا بولاتىن. شىعاي سۇلتاننىڭ ۇلى وندان سۇلتان بابا سۇلتاننىڭ جاقتاستارىنا قارسى اتتانىپ, ولجاعا كەنەلەدى. بابا سۇلتاننىڭ بىرنەشە سۇلتانى قازاقتاردىڭ قولىنا تۇسەدى. بابا سۇلتان ءارتۇرلى جولدارمەن وداقتاستار اراسىنا وت سالۋدى ويلاستىرعانىمەن ودان ەشتەڭە وندىرە المايدى. كەلەس وزەنى بويىندا حاقنازار حاننىڭ ەلشىسى II ابداللاح حانعا جولىعىپ, قازاق حانىنىڭ حابارىن جەتكىزەدى. وندا ء«بىز قازىر دە حانمەن جاسالعان سول بۇرىنعى «انتتاسقان وداققا» ادالمىز», دەلىنەدى. بۇحارا حانى قازاقتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, تۇركىستان وڭىرىندەگى ءتورت ەلدى مەكەندى سىيعا تارتادى دا, قازاقتار قولعا تۇسىرگەن بابا سۇلتاننىڭ ادامدارىن وزىنە بەرۋدى سۇرايدى.
بابا سۇلتان ءوز بيلىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن نەبىر قيتۇرقى جولداردى قولدانادى. بىرەسە بۇحارا حانىنا باعىناتىنىن بىلدىرسە, بىرەسە وعان قارسى شىعادى. قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ ساياساتى تۋرالى بۇحاراعا جالعان اقپاراتتار بەرىپ وتىرادى. اقىرى ول 1580 جىلى ءساۋىر ايىندا شاراپحانا وزەنى بويىندا وزىمەن كەزدەسۋگە كەلگەن جالىم سۇلتاندى جانە ونىڭ ەكى ۇلىن, حاقنازار حاننىڭ ەكى ۇلىن قاپىدا ولتىرەدى دە, حاقنازار حاندى ولتىرۋگە ەڭ سەنىمدى ادامدارىن اتتاندىرادى. وسىلايشا, حاقنازار حان 1580 جىلى ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا قازا تابادى. ال 1580 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىنداعى وقيعالاردا قازاق حانى دەپ حاقنازار حاننىڭ نەمەرە تۋىسى, جادىك سۇلتاننىڭ ۇلى, ۇزاق جىلدار بويى قازاق حاندىعىنىڭ قيسايعان تۋىن حاقنازار حانمەن بىرگە كوتەرىسكەن شىعاي حاننىڭ ەسىمى اتالا باستايدى. حاقنازار حاننىڭ قازا تابۋىنان سوڭ 20 جىلدان استام ۋاقىتتان كەيىن قادىرعالي جالايىر وسى وقيعا جونىندە: «...حاقنازار حان ءوز ارالارىندا بولعان قاقتىعىستاردا قازا بولعان», دەپ جازادى.
حاقنازار حان 40 جىلدان استام بيلىكتە بولىپ, قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنداعى قايتا ورلەۋ كەزەڭىنە جول اشىپ بەردى. ونىڭ بار ماقساتى – قازاق حاندىعىنىڭ اۋماعىن اكەسى قاسىم حان تۇسىنداعىداي دەڭگەيگە جەتكىزۋ بولدى. وسى ماقساتقا جەتۋ جولىندا ول بار كۇش-جىگەرى مەن قايراتىن ايامادى دەۋگە بولادى. تۋمىسىنان تەكتى اۋلەتتىڭ وكىلى ۇلى ماقسات جولىنداعى كۇرەستەردە شىڭدالىپ وسەدى. تاريحتىڭ ءوزى ونى ءىرى مەملەكەت قايراتكەرى, مىقتى ۇيىمداستىرۋشى, شەبەر ديپلومات, داڭقتى قولباسشى رەتىندە قالىپتاستىرادى.
حاندىق بيلىكتە بولعان جىلدارى, اسىرەسە XVI عاسىردىڭ 60-70-ءشى جىلدارى بۇرىنعى ول التىن وردا اۋماعىندا قۇرىلعان قىرىم حاندىعى, ءسىبىر حاندىعى, نوعاي ورداسى جانە ماسكەۋ كنيازدىعى سەكىلدى كۇشتى مەملەكەتتەر قاتارىنا قازاق حاندىعىن ەنگىزەدى, ونىمەن ساناسۋعا قارسىلاستارىن ءماجبۇر ەتەدى. سول ارقىلى حاقنازار حان سول جىلدارداعى ەڭ بەدەلدى جانە تانىمال تۇلعالاردىڭ بىرىنە اينالادى.
بەلگىلى تاريحشى ت.ي.سۇلتانوۆ حاقنازار حاننىڭ تاريحي بولمىسىن بىلايشا تۇيىندەيدى: «حاقنازار حان اكەسى سەكىلدى كەڭ كولەمدەگى ساياسي قايراتكەر بولدى. ...ول شىنىندا ۇلى دالا كوشپەلىلەرىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە قاجەتتى تالاپتاردى مەملەكەتتىڭ ساياساتىمەن ۇشتاستىرا بىلگەن اقىلدى ءارى شەبەر بيلەۋشى بولا ءبىلدى. ول ساياسي جاعدايلاردى وتە ءدال سەزىنە ءبىلدى جانە ءوز كەزىنىڭ ارتىقشىلىعىن ءتيىمدى قولدانا الدى».
وسىلايشا, XVI عاسىرداعى قازاقتىڭ اتاقتى حاندارىنىڭ ءبىرى – حاقنازار حاننىڭ تاريحي بولمىسى مەن تۇلعاسى تۋرالى جوعارىدا ايتىلعان ويلارىمىزدى تۇيىندەي كەلە, مىناداي تۇجىرىمدارعا كەلەمىز.
بىرىنشىدەن, حاقنازار حان – «ۋاقىتشا السىرەۋ» جىلدارى تۋى قيسايعان قازاق مەملەكەتىنىڭ جالاۋىن قايتا جەلبىرەتىپ, ءوز حالقىنىڭ ومىرلىك مۇددەسىنە ساي مەملەكەتتىڭ ساياساتىن جۇرگىزگەن بيلەۋشى بولدى. ەكىنشىدەن, بۇرىنعى التىن وردا مەن شاعاتاي ۇلىسى اۋماعىندا قۇرىلعان مەملەكەتتەردىڭ بيلەۋشىلەرى اراسىندا زور بەدەلگە يە بولعان جانە ولاردى وزىمەن ساناسۋعا ءماجبۇر ەتكەن ساياساتكەر بولدى.ۇشىنشىدەن, قالىپتاسقان ساياسي جاعدايلاردان دۇرىس جول تابا بىلگەن شەبەر مامىلەگەر جانە قارسىلاسقان جاۋلارىنا قاھارىن توككەن مىقتى قولباسشى بولعان. تورتىنشىدەن, ىشكى ساياسي تۇتاستىقتى قالىپتاستىرىپ, قازاق قوعامىن اكىمشىلىك جاعىنان ءتيىمدى ۇيىمداستىرا العان اقىلدى جانە كەمەڭگەر باسشى بولا بىلگەن تۇلعا دەپ سانايمىز.
بەرەكەت كارىباەۆ,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
