اسىرەسە ماقالانىڭ «تۋعان جەر» ءبولىمى قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ قالىپتاسۋىنا, ءاربىر ازاماتتىڭ ءوز تۋعان جەرىنىڭ تاريحىن بىلۋگە دەگەن قۇلشىنىسىنىڭ ويانۋىنا جول اشادى. سەبەبى ۇلتتىڭ رۋحاني جاعىنان قايتا جاڭعىرۋى, الدىمەن, ونىڭ تاريحىمەن, ادەبيەتىمەن, سالت-داستۇرىمەن بايلانىستى ەكەندىگى تۇسىنىكتى. ونى قازاق دالاسىنىڭ قاي جەرىنەن بولسا دا رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا اينالعان قاسيەتتى ورىندارىن وقىپ-ۇيرەنۋ ارقىلى بىلۋىمىزگە بولادى.
ەجەلگى تورعاي جەرى تاريحقا تولى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول تۋرالى دەرەكتەر دە جەتەرلىك. وتكەن تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, العاش رەت 1771 جىلى ن.رىچكوۆتىڭ تورعاي مەن ەسىل دالالارىنا جاساعان ساپارىندا جازعان كۇندەلىگىندە قىزىقتى ماتەريالدار ۇشىراسادى. ن.رىچكوۆ ۇلىتاۋ مەن اتباسار اۋماعىنداعى ەسكەرتكىشتەردى سيپاتتاپ, ەسىل وزەنى بويىنداعى وراسان زور ۇيىندىلەر تۋرالى ايتىپ وتەدى.
ول قاراتورعاي وزەنى اڭعارىنداعى الىپ وبالاردىڭ كەسكىنىنە تاڭ-تاماشا بولىپ, قۇرىلىستاردىڭ قالاي تۇرعىزىلعاندىعىنا تۇسىنبەي ءارى تاڭدانىس ءبىلدىرىپ: «مۇنداي الىپ قۇرىلىستى سالۋ ءۇشىن قانشاما ادام قاجەت» دەپ جازدى. ن.رىچكوۆ بۇل وبالاردىڭ مەرزىمىن ءدال انىقتاي الدى, «وبالار سكيف پاتشاسى نەمەسە باتىرىنىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعان» دەپ ەسەپتەدى. تورعاي وزەنىنىڭ جوعارعى اعىسى مەن ارعاناتى تاۋلارىنان ن.رىچكوۆ ەسكەرتكىشتەردىڭ باسقا تۇرلەرىن, سونىڭ ىشىندە كونە قالا مەن ەجەلگى قۇرىلىس قيراندىلارىن دا اشقان بولاتىن. ونىڭ جازبالارىنا قاراعاندا, قالا ور جانە جالمەن قورشالعان بەكىنىس بولىپ تابىلادى: ول ء«تورت بۇرىشتى قامال ىسپەتتەس... شىعىس جاعىنان ءالى كۇنگە دەيىن اعاش قاقپالاردىڭ ورنى كورىنىپ تۇر», قاقپا بەكىنىس ىشىنە قاراي جولدى باستايدى. بۇرىنعى تەرەڭدىگىن جوعالتقان ءارى قازىرگى كۇنى جايىلىپ كەتكەن جال مەن ور بۇل ورىننىڭ كونەلىگىنەن حاباردار ەتەدى. قالا ۇستىندە چەرەپيتسالار مەن تاستاردىڭ قالدىقتارى كوپتەپ جاتىر».
ءسوزىمىزدى ءارى قاراي جالعاساق, كەڭەس زامانىندا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك, سولتۇستىك, شىعىس, باتىس ايماقتارى مەيلىنشە جان-جاقتى زەرتتەلسە, ورتالىق ءوڭىر, سونىڭ ىشىندە تورعاي ءوڭىرى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر از جۇرگىزىلگەن ايماققا جاتادى. ەلباسىنىڭ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا 2000 جىلداردىڭ باسىنان بەرى قازاقستاننىڭ رۋحاني دامۋىن ىلگەرى دامىتۋ ءۇشىن وراسان جۇمىستار جۇرگىزىلگەنى بەلگىلى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى ىسپەتتى, ەلباسىنىڭ 2017 جىلى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى نەگىزىندە ارحەولوگيا عىلىمى سالاسىندا تاريحي جادىگەرلەردى زەرتتەۋ, جارىققا شىعارۋ, ونى قالىڭ جۇرتشىلىققا تانىتۋ ءىسى كەڭ ءورىس الدى. بۇل ءسوزىمىزدى ءارى قاراي وربىتسەك, وتكەن جىلى تورعاي وڭىرىندە جالپى قالىڭ جۇرتشىلىقتى ەلەڭ ەتكىزەر وقيعا قازىرگى قوستاناي وبلىسى, ارقالىق اۋدانىندا ورنالاسقان جاڭاقالا اۋىلى ماڭايىنان ەجەلگى ساقتاردىڭ وبالارىنان تابىلعان ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردى الۋعا بولادى.
جوعارىدا كەلتىرىلىپ وتىرعان حVIII عاسىردا ن.رىچكوۆتىڭ زەرتتەۋلەرىندە ۇشىراساتىن توپىراق ۇيىندىلەرى, وبالار تورعاي جەرىندەگى قاراتورعاي وزەنى بويىندا بىلتىرعى جاز-كۇز ايلارىندا اقان وڭعار ۇلى باستاعان قازاقستان ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ارحەولوگ ماماندارىمەن زەرتتەلىپ, قىركۇيەك, قازان ايىندا «سابا-1» وباسى ارشىلىپ, زەرتتەلدى. ارينە جازدىڭ سوڭى, قارا كۇزدىڭ سوڭىن الا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ساباسالدى وزەنى اتاۋىنا بايلانىستى قاراتورعاي ماڭىنداعى ءىرى وبا «سابا-1» دەگەن اتاۋعا يە بولدى. ارشىلعان وبادان جالپى سانى 150-دەن استام ساداقتىڭ جەبەسى جانە ءىرىلى-ۇساقتى زاتتار شىقتى. حرونولوگيا بويىنشا بۇل وبانىڭ پايدا بولعانىنا شامامەن 2600-2400 جىل شاماسى. وبادا جەرلەنگەن ادام الەۋمەتتىك شىققان تەگى ساق تايپالارىنىڭ اسكەرباسىنا نەمەسە رۋ باسشىسىنا ارنالعان بولۋى مۇمكىن. سونداي-اق ارحەولوگ زەرتتەۋشىلەر ساق جانە سارمات تايپالارىنىڭ شەكارالاس ايماعى بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتۋدا. سوندىقتان وبادا جەرلەنگەن ءمايىتتىڭ سارمات تايپاسىنان بولۋ مۇمكىن ەكەندىگى بولجانۋدا. جالپى, اقان وڭعار ۇلىنىڭ مالىمدەۋىنشە, قاراتورعاي اۋىلى مەن ابدىعاپپار حان كەسەنەسى جانە قوستام اتتى كەسەنەلەردىڭ اۋماعىندا 50-دەن اسا ساق وبالارىنىڭ ورنى انىقتالعان. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي وباعا ۇقساس ۇيىندىلەر بۇل اتىراپتا كوپتەپ كەزدەسەتىنىن ەسكەرسەك, ساق وبالارىنىڭ سانى 50-مەن شەكتەلمەسە كەرەك. «سابا-1» وباسىنىڭ ماڭايىنا راسىمدىك مۇرتتى وبالار كۇنشىعىسقا قاراتا ورناتىلعان. وندا ءدىني راسىمدەردى اتقارۋ كەزىندە وت جاعىلعان.
2018 جىلى قاراتورعاي ەلدى مەكەنىندەگى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى قايتادان جالعاسىن تاپتى. وعان نەگىز بولعان وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ 3-ءى كۇنى قول قويىلعان ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعى مەن استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق مۋزەي باسشىلىعى تاراپىنان جاسالعان ەكىجاقتى مەموراندۋمى.
مامىر ايىنىڭ سوڭىندا قازاقستان ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى «سابا-2-1», «سابا-2-2» اتتى وبا ورىندارىن قازىپ ارشۋعا دايىنداپ قويعان بولاتىن. بۇل جولى تورعاي وڭىرىندەگى بىرەگەي جوعارى وقۋ ورنى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ارقالىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ «تاريح» ماماندىعىنىڭ ءىى كۋرس ستۋدەنتتەرى ارحەولوگيالىق تاجىريبەدەن ءوتۋ بارىسىندا «سابا-2-1», «سابا-2-2» وباسىن ارشىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ەڭ الدىمەن ارحەولوگتار مەن تاجىريبەگە كەلگەن ستۋدەنتتەر وبالاردىڭ بەتىندەگى توپىراق پەن قۇمدى الىپ تاستاپ وتىردى. كەلەسى قابات جاقىن ماڭايداعى وزەننەن تاسىلىپ, وبانىڭ ۇستىنە ۇيىلگەن توپىراققا كەلىپ جەتتى.
تاستاردىڭ كوپتىگى, ولاردىڭ كولەمى مەن سالماعىنا قاراپ, بۇل جەردە جەرلەنگەن ءمايىتتىڭ رۋباسى نەمەسە اسكەرباسى سياقتى الەۋمەتتىك توپتاردان شىققانىن اڭعارۋعا بولادى. ساقتاردا جەرلەنگەن ادامنىڭ ۇستىنە توپىراق نەمەسە قۇمدى ءۇيىپ, ونىڭ ۇستىنەن تاستاردى قالاۋ ءداستۇرى بولعانىنان حابار بەرەدى. ۋاقىت وتە كەلە بۇل وبالاردىڭ بەتىن توپىراق, قۇم باسىپ, توبەلەرگە اينالا بەرگەن. بۇل وبالار الدىڭعى «سابا-1» وباسىنان الىس ەمەس. بۇل وبالاردىڭ كولەمى, بيىكتىگى «سابا-1» وباسىمەن سالىستىرعاندا الاسا, كولەمدى ەمەس. شامامەن العاندا كولەمى 5-6 م, بيىكتىگى 1,5 نەمەسە 2,5 م بولىپ كەلەدى. وبانى قازىپ, ارشۋ بارىسىندا ول جەردەن تابىلعان زاتتاردىڭ ازدىعى, وبانىڭ سوناۋ كونە زاماندا-اق توناۋعا ۇشىراعانىن بايقاۋعا بولادى.
«سابا-2-1», «سابا-2-2» وبالارىن قازىپ ارشۋ بارىسىندا ارحەولوگتار مەن ستۋدەنتتەر جەرلەنگەن ساق زامانىنىڭ قاڭقالارى تابىلدى. ارحەولوگ مامانداردىڭ الدىن الا بولجامى بويىنشا, تابىلعان ادام سۇيەكتەرىنە قاراپ, ولاردىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتىن ب.د.د.V-ءىV ع.ع. مەن ب.د. ءىى-ءىىى ع.ع. ارالىعىنا جاتقىزىپ وتىر. وبانىڭ بىرىندە جەرلەنگەن ءمايىتتىڭ سۇيەكتەرى تولىق شىقپادى, وسىعان قاراپ ارحەولوگتار وبا ەرتە كەزدە تونالعان دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. سوعان قاراماستان «سابا-2-2» وباسىندا قاڭقانىڭ استىڭعى جاعىنان اتتىڭ اۋىزدىعى, 2 جەبەنىڭ ۇشى تابىلدى.
سونداي-اق ءمايىتتىڭ باس سۇيەگىنىڭ جانىنان جەرلەنگەن ادامنىڭ قانداي الەۋمەتتىك توپقا جاتاتىنىن ايعاقتايتىن زات – تامعا شىقتى. ءمايىتتىڭ جانىنان, شاماسى كيىمىنەن قالعان بولۋ كەرەك, مونشاق تابىلدى. تابىلعان تاريحي جادىگەرلەرگە قاراپ, ولاردىڭ ورنالاسۋ ورىندارىن انىقتاي وتىرىپ, بۇل ءبىر جەرگە جەرلەنگەن پاتشالىق نەمەسە اۋلەتتىك قورىم دەپ بولجام جاساۋعا بولاتىن سياقتى.
ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا العاش رەت بارعان ستۋدەنتتەر ءۇشىن بۇل ەكى اپتالىق تاجىريبە ءاربىر ستۋدەنتتىڭ بويىندا ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى, وتكەن تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى وياتىپ, ولاردىڭ ءبىلىم الۋعا دەگەن تالپىنىسىن ودان سايىن ۇشتاي تۇسكەنى انىق. ونى تاجىريبە سوڭىندا ستۋدەنتتەردىڭ ءوز قولدارىمەن جازعان كۇندەلىكتەرىنەن بايقاۋعا بولادى. ولاردىڭ, اسىرەسە اتا-بابالارىمىزدىڭ ەجەلگى تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن, ءدىني كوزقاراستارىنان حابار بەرەتىن تاريحي جادىگەرلەردى ءوز قولدارىمەن ۇستاپ, كوز الدارىنا ەلەستەتىپ, تاريحتىڭ تەرەڭ تۇڭعيىعىنا ءبىر ۋاقىت بولسا دا «ساپار» شەگۋى ستۋدەنتتىك ومىرلەرىندە ۇزاق ساقتالاتىن, ءاردايىم ەسكە الىپ جۇرەتىن تاماشا ءبىر كەزەڭ بولاتىندىعى ايقىن. بۇل ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ولاردىڭ تورعاي ولكەسىنىڭ عىلىمعا بەلگىسىز تاريحي تۇستارىن زەرتتەۋدى قولعا الىپ, بولاشاقتا كانىگى تاريحشى بولۋىنا جول سالۋىمەن دە قۇندى بولىپ وتىر.
ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ءوڭىرى ءبىز ءۇشىن وتە قاسيەتتى بولىپ تابىلادى. سونىڭ ىشىندە تورعاي جەرىنەن تابىلىپ جاتقان ساق زامانىنىڭ تاريحي جادىگەرلەرى حالقىمىزدىڭ گەنەولوگيالىق باستاۋىندا تۇرعان ساق-سارمات جانە باسقا دا تايپالاردىڭ مەكەندەگەن جەرلەرى ەكەندىگىن بىلدىرەتىن دەرەكتەر بەرۋىمەن قۇندى. بۇل ارحەولوگيالىق قازبادان تابىلعان دەرەكتەر ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعى جاعىنان, ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارىنان تابىلعان ساق مادەنيەتى قازبالارىنان كەم ەمەس, قايتا ونى تولىقتىرا تۇسەتىن قازاقستان تاريحىنداعى ىرگەلى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەلەسى جىلى دا جالعاسىن تابادى.
رومان ايماعامبەت ۇلى,
باۋبەك ەلەۋسوۆ,
ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اعا وقىتۋشىلارى
