ءۇش جىلدا 19 مىڭنان استام ارتەفاكت تابىلدى
وسكەمەن قالاسىنداعى ورتالىق مادەنيەت ۇيىندە وتكەن «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا شىعىس قازاقستاندا ءۇش جىلعا سوزىلعان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ العاشقى قورىتىندىلارى شىعارىلدى. كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن بەتاشار سوزىندە وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنىپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى حالقىمىزدىڭ باي مادەني مۇراسىن تانۋعا جول اشقانىن, باعدارلاما شەڭبەرىندە ەلىمىزدىڭ بىلىكتى ارحەولوگتەرى زەينوللا ساماشەۆ, ابدەش تولەۋباەۆ پەن كارل بايپاقوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وبلىس اۋماعىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. ايماق باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, باعدارلاما ىسكە اسىرىلعان كەزەڭ ىشىندە, ياعني ءۇش جىلدا ەسىمدەرى ەلگە تانىمال ارحەولوگتەر بەرەل مەن ەلەكە سازى, شىلىكتى قورعاندارىندا, سونداي-اق ابلايكيت بۋددا عيباداتحاناسىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, جالپى سانى 19 مىڭنان استام كونە ارتەفاكت تاۋىپتى.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ءسوز العان پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايدا بالاەۆا بۇگىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا تەك قازاق ۇلتىنىڭ عانا ەمەس, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتتارىنىڭ تاريحي جانە مادەني مۇراسىن ساقتاۋ, ناسيحاتتاۋ باعىتىندا جۇيەلى جۇمىس اتقارىلىپ جاتقانىنا توقتالدى. «شىعىس قازاقستان وبلىسىندا جۇرگىزىلگەن بىرەگەي ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان باعا جەتپەس مول مۇرا اتا-بابالارىمىزدىڭ تۇرمىس-سالتى, ادەت-عۇرپى, مادەنيەتى, دۇنيەتانىمى, نانىم-سەنىمى تۋرالى ءبىلىمىمىزدى تەرەڭدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز وسى باستالعان ءىستى ودان ءارى جالعاستىرىپ, وزگە تۇركىتىلدەس ەلدەرمەن اراداعى قارىم-قاتىناستاردى نىعايتا بەرۋىمىز قاجەت. قازاق التايىنان تابىلعان بۇل كونە مۇرالار تاريح سالاسىندا سەنساتسيا جاساپ, ءتول مادەنيەتىمىزدى بايىتا تۇسكەنى انىق. دەسەك تە ارحەولوگتەرىمىزدىڭ الدىندا ءالى دە اتقارىلار ۇشان-تەڭىز جۇمىس تۇر. جۋىردا ىستىقكول جاعاسىندا وتكەن تۇركى كەڭەسىنىڭ VI سامميتىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ورتاق تاريحىمىزدى تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ بىرلەسە زەرتتەۋى, مەملەكەتتەر اراسىندا مۇراعاتتىق اقپارات الماسۋ جونىندە ۇتىمدى ۇسىنىستار ايتىپ, ونى وزگە ارىپتەستەرى قىزۋ قولداعان بولاتىن. سول سەبەپتى بۇل ىسكە شەتەلدىك عالىمداردىڭ جان-جاقتى اتسالىسقانى ابزال», دەدى ايدا بالاەۆا.
وسكەمەندە ارحەولوگيا مۋزەيى بوي كوتەرەدى
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قۋاتجان ۋاليەۆ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ «كيەلى قازاقستان» جوباسى اياسىندا رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە 100 ورىننىڭ جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە 456 ورىننىڭ تاڭدالىپ الىنعانىن, سول 100 ورىننىڭ 13-ءى, ال جەرگىلىكتى ماڭىزداعى كيەلى ورىنداردىڭ 26-سى شىعىس قازاقستاندا ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ قۇندى مۇرالارىن دارىپتەۋ باعىتىندا وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا كوڭىلى تولاتىنىن جەتكىزىپ, وسى ءۇشىن وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆكە العىسىن ءبىلدىرىپ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» توسبەلگىسىن تابىس ەتتى.
باسقوسۋدا «تۇركسوي» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ پەن اكادەميك عاريفوللا ەسىم حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ ماڭىزى مەن ءمانى جايىندا ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا كەزىندە شەتەلدەن كەلگەن ارحەولوگتەر قۇندى باياندامالار جاسادى. چەحيالىق پاۆەل فلەگونتوۆ عۇندار مەن تۇركىلەردىڭ گەنەتيكالىق تۋىستىعى, گەرمانيالىق انتون گونچاروۆ قولا داۋىرىندەگى اسقارالى كەنىشىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, تۇركيالىق ەمرە سەۆينچ قورىمدارداعى جارتاس سۋرەتتەر, فرانتسيالىق مارك-وليۆەر پەرۋ بۋددا ءدىنىنىڭ التايعا جەتۋى تۋرالى جەكە زەرتتەۋلەرىمەن ءبولىستى. شارا كەزىندە وڭىردە تاعى دا قازبا جۇمىستارىن جالعاستىرۋ ءۇشىن 2019-2021 جىلداردى قامتيتىن باعدارلامانىڭ ەكىنشى كەزەڭى جاسالاتىنى, وسكەمەندەگى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە قازبا مۇرالارىن تۇبەگەيلى عىلىمي زەرتتەۋمەن شۇعىلداناتىن زاماناۋي زەرتحانا قۇرىلىپ, ارحەولوگيا مۋزەيى سالىناتىنى جايىندا دا ايتىلدى.
وسكەمەندە وتكەن «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسىنان كەيىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايدا بالاەۆا باستاعان مارتەبەلى مەيماندار وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىن ارالاپ, ونداعى قۇندى جادىگەرلەرمەن تانىستى. مۇندا كەلۋشىلەر نازارىنا وبلىستىڭ ارحەولوگيا سالاسىندا ءۇش جىل بويى جۇرگىزىلگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ كەيبىر ناتيجەلەرى ۇسىنىلدى. ماسەلەن, «اتا-بابالارىمىزدىڭ التىنى» دەپ اتالاتىن زالدا ەكسپوزيتسياعا شىلىكتى, بەرەل, ەلەكە سازى قورىمدارىنىڭ, سونىمەن قاتار ابلايكيت عيباداتحاناسىنىڭ ورنىنان ولجالانعان ەكسپوناتتار قويىلىپتى. وسى رەتتە تارباعاتاي اۋدانىنىڭ ەلەكە سازى جايلاۋىنداعى قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان جادىگەرلەرگە دە توقتالعان ورىندى. بىرنەشە ايعا جالعاسقان ىزدەستىرۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە ەلەكە سازىنان تونالماي ساقتالعان «التىن ادام» تابىلعان-دى. قوناقتارعا وسى قۇندى جادىگەر جايىندا كەڭىنەن باياندالدى. ءوز كەزەگىندە ءوڭىر باسشىسى دانيال احمەتوۆ ساق حانزاداسىنىڭ سۇيەگىن رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىستارىنا مىندەتتى تۇردە قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلەتىنىن, الداعى جىلى وبلىس كولەمىندەگى قازبا جۇمىستارى بۇدان دا اۋقىمدى بولاتىنىن جەتكىزدى.
«شىلىكتى مادەنيەتى» ۇعىمىن ەنگىزۋىمىز قاجەت
تامىرلى تاريحىمىز بەن قۇندى مۇرالارىمىزدى ۇلىقتاۋ ماقساتىندا ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلىپ كەلە جاتقان ماڭىزدى جيىن باستالماس بۇرىن الىس-جاقىننان ات ارىتىپ كەلگەن قوناقتار وبلىس ورتالىعىنداعى ء«ۇلبى» مادەنيەت سارايىندا «التىن ادام» دەگەن تاقىرىپپەن قويىلعان شاعىن كورمەنى تاماشالادى. بۇل جەردە زايسان اۋدانىنداعى شىلىكتى جازىعىنان «التىن ادام» تاپقان ارحەولوگ ابدەش تولەۋباەۆ كونفەرەنتسيا قوناقتارىنا قۇندى جادىگەردىڭ جاڭعىرتىلعان كوشىرمەسىن كورسەتىپ, ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىن اڭگىمەلەپ بەردى. «بۇل «التىن ادامنىڭ» بويىندا بىردە-ءبىر دەتال ويدان قۇراستىرىلماعان. بارلىق التىن بۇيىمدار قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلدى. ەۋرازيا كەڭىستىگىندە شىلىكتىنىڭ «التىن ادامىنان» كونە ەليتارلىق قورىم جوق. شىلىكتىنىڭ التىنى – قۇيما التىن. مۇنىمەن جاسى بويىنشا شەندەسە الاتىن كونە التىن تەك تىۆا جەرىندە تابىلعان. ونىڭ ءوزى شىلىكتىدەن جەتكەن جۇرناق دەۋگە بولادى. بەرەل, پازىرىق قورىمدارى دا, قارقارالى مەن ارالدان تابىلعان قورىمدار دا, جەتىسۋدىڭ بەسشاتىرى مەن ەسىك قورعانى دا وسى شىلىكتى مادەنيەتىنىڭ جەمىسى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ەۋرازيا تاريحىنا «شىلىكتى مادەنيەتى» دەگەن ۇعىم ەنگىزۋىمىز قاجەت. بۇل «التىن ادامنىڭ» العاشقى كوشىرمەسى ۇلتتىق مۋزەيگە قويىلعان. مىناۋ ودان دا جەتىلدىرىلگەن ءتۇرى. ءدال وسىنداي تاعى ءبىر كوشىرمە الاكولدەگى مۋزەيگە قويىلادى. وسى ەكى كوشىرمەنى شىعىس قازاقستان وبلىسى ءوز بيۋدجەتىنە جاساتتى», دەيدى ارحەولوگ.
بۇدان كەيىن مەيماندارعا بەرەل مەن ابلايكيتتەن تابىلعان جادىگەرلەر تانىستىرىلىپ, وبلىستىق تۋريزم جانە سىرتقى بايلانىستار باسقارماسىنىڭ باسشىسى جاسۇلان سارسەباەۆ «رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە «كيەلى قازاقستان» باعدارلامالارى اياسىندا وڭىردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان تۋريستىك جوبالار تۋرالى جان-جاقتى ماعلۇمات بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇندى مۇرالارىمىزدى جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا مەكتەپكە دەيىنگى بالالارعا شىعىس قازاقستاننىڭ كيەلى ورىندارى تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر جيناعى قۇراستىرىلىپ, وقۋشىلارعا ارنالعان تۋريستىك مارشرۋتتار دايىندالىپتى. بيىل جازدا ايماقتىڭ 2500 وقۋشىسى جيدەباي, شىلىكتى سەكىلدى ءوڭىردىڭ كيەلى جەرلەرىن ارالادى. ال ەرەسەكتەرگە ارنالعان 20 تۋريستىك باعىت اشىلدى. ج.سارسەباەۆ سونىمەن قاتار «تاريحي جول» دەپ اتالاتىن موبيلدىك جۇكتەمە ازىرلەنگەنىن, بۇل جۇكتەمەدە 20 تۋريستىك ورىن تۋرالى بارلىق اقپارات بەرىلگەنىن, وسىنداي جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا وڭىردە تۋريستەر سانى ەسەلەپ ارتىپ كەلە جاتقانىن, 2015 جىلى ءبىر عانا بەرەل قورىمىنا 1,5 مىڭ ادام كەلسە, بىلتىر بۇل كورسەتكىش 10 مىڭعا جەتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
تۋريستىك الەۋەت تۋرالى اڭگىمەنى ءارى قاراي وربىتكەن وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ الاكولدىڭ جاعالاۋى كەلەشەكتە تۇركيانىڭ جاعاجايلارىمەن باسەكەگە تۇسە الاتىنىن ايتتى. ء«بىز الاكولدىڭ سۋىن زەرتتەۋ ءۇشىن سەگىز نۇكتەسىنەن سىنامالار الدىق. زەرتتەۋ ناتيجەسى ءبىزدى تاڭعالدىردى. الاكولدىڭ سۋى تۇگەل شيپالى ەكەن. ونداعى رودون مولشەرى ەمدىك قاسيەتكە يە. ەندى تەك ادامدارعا جايلىلىق ۇيىمداستىرۋ عانا قالدى. بۇل بويىنشا دا قىرۋار شارۋا تىندىرىلدى. ءالى دە كوپ جۇمىس ىستەيمىز. كەلەر جىلى الاكولگە ءبىر ميلليون تۋريست تارتساق دەپ وتىرمىز. وعان تولىق مۇمكىندىك بار», دەدى ءوڭىر باسشىسى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى
