04 قىركۇيەك، 2018

جىرشىلىق ونەر ءبىر باسقا...

431 رەتكورسەتىلدى

عۇلاما الكەي مارعۇلاننىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى جانعابىل وزەنىنىڭ جاعاسىندا قارت جىرشىنىڭ تاس ءمۇسىنى تۇر.

كونەنىڭ كوزىندەي بۇل ءمۇسىننىڭ ارقا تۇسىنىڭ جوعارعى جاعىندا – قوڭىراۋ، ەتەك جاعىندا – قوبىز قاشالعان. سوندا قوڭىراۋلى بۇيرا قۇبا نارداي جانە قوبىزداي كۇڭىرەنگەن ەجەلگى زامانداعى جىرشىنىڭ تۇلعاسىن ناقتى ەلەستەتەدى. سونىمەن قاتار وعىز قاعاننىڭ عايىپتىڭ اۋەزىن، ايانىن جەتكىزەتىن شەكسىز ونەرلى جىراۋى ۇلىق تۇرىكتىڭ بەينەسى دە ۇلت تاريحىنداعى جىرشىلىق-جىراۋلىق ونەر­دىڭ نەشەمە مىڭجىلدىقتاردىڭ تۇڭ­عيىعىندا قانات جايعانىن تانىتادى. وسى ءبىر حالىقتىڭ ساف تازا، تەرەڭ تامىرلى، حاس ونەرى ەلدىڭ رۋحاني ورلەۋىنە، ءتىلىنىڭ سى­بىز­عىنىڭ كۇيىندەي سىڭعىرلاپ، جايناپ جەتىلۋىنە، ۇلى دالانىڭ رۋحىن اسقاق­تاتۋى­نا جىرشىلاردىڭ، ەرتەگىشىلەردىڭ، تاق­پاقشىلاردىڭ، كۇلدىرگىشتەردىڭ، قيسسا­شى­لاردىڭ، داستانشىلاردىڭ جويقىن كوركەمدىك قىزمەت اتقارعانىنا ايعاق.

قازاق جىرشىلارى شىعىستىڭ قىزعىلىق­تى سيۋجەتتەرىنە قۇرىلعان جۇزدەي كلاسسيكالىق قيسسا-داستانداردى مانەرلەپ، ناقىشتاپ، قۇلپىرتىپ جىرلاعان. قىرىق بۇتاقتى «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» دەيتىن باتىرلىق ەپوپەيانى بەس عاسىر بۇرىن سىپىرا جىراۋ، ودان كەيىن ابىل، نۇرىم جىراۋلار، مۇنان سوڭ مۇرىن جىراۋ (1859-1954) 36 ءتۇرلى ماقاممەن مايتالماندىقپەن جالعاستىرعان. ول ءاربىر باتىرلىق داستاندى 7-10 تاۋلىك جىر­لاعان. ۇلى جىرشى نۇرىم جىراۋدان 9، قاشا­عان، مۇراتتان 28 باتىرلىق جىردى مەيىر­لەنە جاتتاپ، ورىنداۋشىلاردىڭ شەبەرلىگىن، تاجى­ري­بەسىن، سارىندارىن، جىردىڭ شىعۋ تاري­حىن، رۋح، ءتىل، سىر بايلىعىن بولمىسىنا ۇيالاتقان. الەمدىك ءمانى ەرەكشە ەپوستىڭ 40000 جولى مۇرىن جىراۋدىڭ ايتۋىنان حاتقا تۇسكەن.

تەگىندە، ءحۇ-ءحىح عاسىرلاردا سينكرەتتى ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى – جىرشىلىق (مۇنى كەي رەتتە جىراۋلىقپەن، ورىنداۋشىلىقپەن، كۇيشىلىكپەن تۇتاستىقتا قاراعان دۇرىس) ايرىقشا سيپاتتى قاسيەتتەرگە يە بولعان.

ۇلى دالا ەلىنىڭ قاي ولكەسىندە بولسىن التىن بالىق ۇيىرىندەي جىرشىلاردىڭ ۇلى مەكتەبى، ءداستۇرى بار. مىسالى، سىر بويىندا كەتە ءجۇسىپ، جيەنباي، بازار، تۇرماعامبەت، تاسبەرگەن، مۇزاراپ، بۇداباي. بۇلاردىڭ ورتاسىنداعى نۇرتۋعان 9700 جولدان تۇراتىن «وراق-مامايدى»، «قاراساي – قازيدى»، «ەدىگەنى» جىرلاعان. ول جامەت جىرشىعا بەر­گەن اقىل-كەڭەسىندە: «جىر ايتقاندا انگە جەڭ­دىر­مە. الەۋمەتكە اسىل ءسوز كەرەك. ءبىر ءسوزدى ەكى رەت قايتالاما. ءاربىر ءسوزدى، بۋىن­دى اي­قىن اۋەنمەن، ناقىشىنا كەلتىرىپ، قول­عا ۇستات­قانداي، كوزگە كورىنەتىندەي، انىق، ۇعى­نىق­تى، ءجۇزىڭدى تايدىرماي، توگىپ ايتۋ دۇرىس. بەت، ءجۇز قۇبىلىستارىڭ، قيمىل-ارەكەتتەرىڭ وقي­­عانىڭ مازمۇنىن مالىمدەيتىن بولسىن»، – دەيدى.

جەتىسۋ، قاراتاۋ وڭىرىندە جامبىل، كەنەن، ءاسىمحان، مايلىقوجا، مولدا مۇسا، مادەلى، نۇرالى، قازانعاپ دەيتىن دۇلدۇلدەردىڭ جىرشىلىق ونەرى، ۇلتقا، ۇرپاققا سىڭىرگەن تاريحي ەڭبەگى وزگەشە سيپاتقا يە.

سارىارقا وڭىرىندەگى ارىستانباي، جاناق، شاشۋباي (24 ەپوستى جاتقا ايتقان)، ماياسار، قۇلتۋما جانە ت.ب. ومىرباياندىق مالىمەتى جوق كوكشەلىك رامازان تۇرىسبەكوۆ 8640 جولدان تۇراتىن «شىڭعىس حاننىڭ باسقىنشىلىعى» دەيتىن داستاندى تۋىنداتقان (قازاقكسر عا ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا، 522 بۋما. قورعا 1974 جىلى مۇقاش ماجىكەەۆ تاپسىرعان).

جىرشىلىق ونەردىڭ ءمانىسىن، تابيعاتىن، ورىنداۋشىلىق شەبەرلىك جايىن ايتقاندا، اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ: «مىسالى، مەن تۋعان اۋىلدا ءتاجىنىڭ قازىبەگى دەگەن اۋىز ادەبيەتىنىڭ بىلگىرى بولدى. ول «الپامىس باتىردا» سيپاتتالاتىن كەيىپ­كەرلەردىڭ – ايەل-ەركەكتەردىڭ، كارى-جاستاردىڭ ءرولىن ورىنداعان سياقتى ءوز داۋىسىنا سالىپ ايتاتىن ەدى. سوندا تىنداۋشىلارىن رەتىنە قاراي قۋانتىپ كۇلدىرىپ تە، ويلانتىپ تا، قايعىرتىپ تا، جىلاتىپ تا وتىراتىن. مەن بالالىق شاعىمدا كوپتەگەن قيسسالارمەن قاتار، «كەربالانىڭ ءشولىن» دە جاتقا ايتاتىن ەدىم. سوندا تىڭداۋشىلارمەن بىرگە قيسسانىڭ بىرەر جەرىندە ءوزىم دە جاسقا بۋلىعاتىنمىن. وندا شولگە قامالىپ قاتالاعان حۇسايىن جاعى ءبىر جۇتىم سۋ سۇراپ، جازيدكە ونىڭ اپىل-تاپىل باسقان ۇلىن جىبەرەدى. سوندا مەيىرىمسىز جاۋ، سۋ ورنىنا ءسابيدىڭ اشقان اۋزىنا وق اتىپ ولتىرەدى. ەكىنشى ءبىر ساتتە حۇسايىننىڭ كەسىلگەن باسىن جازيد التىن تاباققا سالىپ بوس تۇرعان سارايىنا قويعاننان كەيىن جۇرت ۇيقىعا كىرە، حۇسايىن اتا-بابالارىنىڭ (مۇحاممەد،عالي، فاتيما، تاعى باسقالار) ارۋاعى ەلەس بەرىپ كەلەدى. مۇنداي كورىنىس ماعان دا، تىڭداۋشىلارعا دا قاتتى اسەر ەتىپ، ءارى قورقىنىشتى بولاتىن ەدى...» دەپ جازعانى بار.

قازاقتىن جىرشىلىق ءداستۇرىنىڭ ۇزىلمەي كەلە جاتقانىنا تاعى ءبىر دالەل – 1980 جىلى II رەسپۋبليكالىق ايتىسقا 29 جىرشى قاتىسقان. سولاردىڭ قاتارىندا ءجۇز مىڭ جولدى جاتقا زاۋلاتاتىن ءاسىمحان قوسباساروۆتى ايتۋعا بولادى.

XXI عاسىرداعى جىرشىلىق ونەردىڭ جاع­دايىن ايتقاندا ونەر قايراتكەرى، ۇستاز، كوكىرەگى سۋرەتحانا الماس الماتوۆتىڭ سەرىك جاقسى­عۇلوۆ، مايرا سارسەنباەۆا، ايبەك تانىر­بەرگەنوۆ، رۋسلان احمەتوۆ، كۇنسۇلۋ تۇرىك­پەنوۆا سياقتى دارىندى جىرشىلارى ال­دەنەشە حالىق ەپوستارىن سۋرەتكەرلىك قابىلەت­پەن جاتقا توگىلتىپ ايتادى. مىسالى، «شىڭعىس حان» جىرىنىڭ ءبىر ءبولىمىنىڭ ءوزى 15000 جول.

ۇلتتىق سانا مەن ءتىلىنىڭ، مادەنيەتى مەن تاري­حىنىڭ، تاعدىر-تالايى مەن زامانىنىڭ اينا­سىنداي حالىق ەپوستارىن ورىنداۋشى – جىرشىلاردىڭ ونەگەلى ونەرى مەن ءداستۇرى ودان ءارى تامىرلانىپ، وركەن جايسا، رۋحاني جاڭارۋدىڭ ناقتى، جاندى كورىنىسىنە اينالار ەدى. عاسىرلاردىڭ كاۋسار بۇلاعىنان ەل سۋسىنداپ، ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا كەنەلەر ەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋدان ءومىرىنىڭ ايناسى

ايماقتار • بۇگىن، 07:27

ارمان الاسارماسىن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:22

ديقان ديزەلدى تومەن باعاعا الادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:11

كوروناۆيرۋسسىز قوستاناي

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار