كونەنىڭ كوزىندەي بۇل ءمۇسىننىڭ ارقا تۇسىنىڭ جوعارعى جاعىندا – قوڭىراۋ, ەتەك جاعىندا – قوبىز قاشالعان. سوندا قوڭىراۋلى بۇيرا قۇبا نارداي جانە قوبىزداي كۇڭىرەنگەن ەجەلگى زامانداعى جىرشىنىڭ تۇلعاسىن ناقتى ەلەستەتەدى. سونىمەن قاتار وعىز قاعاننىڭ عايىپتىڭ اۋەزىن, ايانىن جەتكىزەتىن شەكسىز ونەرلى جىراۋى ۇلىق تۇرىكتىڭ بەينەسى دە ۇلت تاريحىنداعى جىرشىلىق-جىراۋلىق ونەردىڭ نەشەمە مىڭجىلدىقتاردىڭ تۇڭعيىعىندا قانات جايعانىن تانىتادى. وسى ءبىر حالىقتىڭ ساف تازا, تەرەڭ تامىرلى, حاس ونەرى ەلدىڭ رۋحاني ورلەۋىنە, ءتىلىنىڭ سىبىزعىنىڭ كۇيىندەي سىڭعىرلاپ, جايناپ جەتىلۋىنە, ۇلى دالانىڭ رۋحىن اسقاقتاتۋىنا جىرشىلاردىڭ, ەرتەگىشىلەردىڭ, تاقپاقشىلاردىڭ, كۇلدىرگىشتەردىڭ, قيسساشىلاردىڭ, داستانشىلاردىڭ جويقىن كوركەمدىك قىزمەت اتقارعانىنا ايعاق.
قازاق جىرشىلارى شىعىستىڭ قىزعىلىقتى سيۋجەتتەرىنە قۇرىلعان جۇزدەي كلاسسيكالىق قيسسا-داستانداردى مانەرلەپ, ناقىشتاپ, قۇلپىرتىپ جىرلاعان. قىرىق بۇتاقتى «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» دەيتىن باتىرلىق ەپوپەيانى بەس عاسىر بۇرىن سىپىرا جىراۋ, ودان كەيىن ابىل, نۇرىم جىراۋلار, مۇنان سوڭ مۇرىن جىراۋ (1859-1954) 36 ءتۇرلى ماقاممەن مايتالماندىقپەن جالعاستىرعان. ول ءاربىر باتىرلىق داستاندى 7-10 تاۋلىك جىرلاعان. ۇلى جىرشى نۇرىم جىراۋدان 9, قاشاعان, مۇراتتان 28 باتىرلىق جىردى مەيىرلەنە جاتتاپ, ورىنداۋشىلاردىڭ شەبەرلىگىن, تاجىريبەسىن, سارىندارىن, جىردىڭ شىعۋ تاريحىن, رۋح, ءتىل, سىر بايلىعىن بولمىسىنا ۇيالاتقان. الەمدىك ءمانى ەرەكشە ەپوستىڭ 40000 جولى مۇرىن جىراۋدىڭ ايتۋىنان حاتقا تۇسكەن.
تەگىندە, ءحۇ-ءحىح عاسىرلاردا سينكرەتتى ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى – جىرشىلىق (مۇنى كەي رەتتە جىراۋلىقپەن, ورىنداۋشىلىقپەن, كۇيشىلىكپەن تۇتاستىقتا قاراعان دۇرىس) ايرىقشا سيپاتتى قاسيەتتەرگە يە بولعان.
ۇلى دالا ەلىنىڭ قاي ولكەسىندە بولسىن التىن بالىق ۇيىرىندەي جىرشىلاردىڭ ۇلى مەكتەبى, ءداستۇرى بار. مىسالى, سىر بويىندا كەتە ءجۇسىپ, جيەنباي, بازار, تۇرماعامبەت, تاسبەرگەن, مۇزاراپ, بۇداباي. بۇلاردىڭ ورتاسىنداعى نۇرتۋعان 9700 جولدان تۇراتىن «وراق-مامايدى», «قاراساي – قازيدى», «ەدىگەنى» جىرلاعان. ول جامەت جىرشىعا بەرگەن اقىل-كەڭەسىندە: «جىر ايتقاندا انگە جەڭدىرمە. الەۋمەتكە اسىل ءسوز كەرەك. ءبىر ءسوزدى ەكى رەت قايتالاما. ءاربىر ءسوزدى, بۋىندى ايقىن اۋەنمەن, ناقىشىنا كەلتىرىپ, قولعا ۇستاتقانداي, كوزگە كورىنەتىندەي, انىق, ۇعىنىقتى, ءجۇزىڭدى تايدىرماي, توگىپ ايتۋ دۇرىس. بەت, ءجۇز قۇبىلىستارىڭ, قيمىل-ارەكەتتەرىڭ وقيعانىڭ مازمۇنىن مالىمدەيتىن بولسىن», – دەيدى.
جەتىسۋ, قاراتاۋ وڭىرىندە جامبىل, كەنەن, ءاسىمحان, مايلىقوجا, مولدا مۇسا, مادەلى, نۇرالى, قازانعاپ دەيتىن دۇلدۇلدەردىڭ جىرشىلىق ونەرى, ۇلتقا, ۇرپاققا سىڭىرگەن تاريحي ەڭبەگى وزگەشە سيپاتقا يە.
سارىارقا وڭىرىندەگى ارىستانباي, جاناق, شاشۋباي (24 ەپوستى جاتقا ايتقان), ماياسار, قۇلتۋما جانە ت.ب. ومىرباياندىق مالىمەتى جوق كوكشەلىك رامازان تۇرىسبەكوۆ 8640 جولدان تۇراتىن «شىڭعىس حاننىڭ باسقىنشىلىعى» دەيتىن داستاندى تۋىنداتقان (قازاقكسر عا ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا, 522 بۋما. قورعا 1974 جىلى مۇقاش ماجىكەەۆ تاپسىرعان).
جىرشىلىق ونەردىڭ ءمانىسىن, تابيعاتىن, ورىنداۋشىلىق شەبەرلىك جايىن ايتقاندا, اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ: «مىسالى, مەن تۋعان اۋىلدا ءتاجىنىڭ قازىبەگى دەگەن اۋىز ادەبيەتىنىڭ بىلگىرى بولدى. ول «الپامىس باتىردا» سيپاتتالاتىن كەيىپكەرلەردىڭ – ايەل-ەركەكتەردىڭ, كارى-جاستاردىڭ ءرولىن ورىنداعان سياقتى ءوز داۋىسىنا سالىپ ايتاتىن ەدى. سوندا تىنداۋشىلارىن رەتىنە قاراي قۋانتىپ كۇلدىرىپ تە, ويلانتىپ تا, قايعىرتىپ تا, جىلاتىپ تا وتىراتىن. مەن بالالىق شاعىمدا كوپتەگەن قيسسالارمەن قاتار, «كەربالانىڭ ءشولىن» دە جاتقا ايتاتىن ەدىم. سوندا تىڭداۋشىلارمەن بىرگە قيسسانىڭ بىرەر جەرىندە ءوزىم دە جاسقا بۋلىعاتىنمىن. وندا شولگە قامالىپ قاتالاعان حۇسايىن جاعى ءبىر جۇتىم سۋ سۇراپ, جازيدكە ونىڭ اپىل-تاپىل باسقان ۇلىن جىبەرەدى. سوندا مەيىرىمسىز جاۋ, سۋ ورنىنا ءسابيدىڭ اشقان اۋزىنا وق اتىپ ولتىرەدى. ەكىنشى ءبىر ساتتە حۇسايىننىڭ كەسىلگەن باسىن جازيد التىن تاباققا سالىپ بوس تۇرعان سارايىنا قويعاننان كەيىن جۇرت ۇيقىعا كىرە, حۇسايىن اتا-بابالارىنىڭ (مۇحاممەد,عالي, فاتيما, تاعى باسقالار) ارۋاعى ەلەس بەرىپ كەلەدى. مۇنداي كورىنىس ماعان دا, تىڭداۋشىلارعا دا قاتتى اسەر ەتىپ, ءارى قورقىنىشتى بولاتىن ەدى...» دەپ جازعانى بار.
قازاقتىن جىرشىلىق ءداستۇرىنىڭ ۇزىلمەي كەلە جاتقانىنا تاعى ءبىر دالەل – 1980 جىلى II رەسپۋبليكالىق ايتىسقا 29 جىرشى قاتىسقان. سولاردىڭ قاتارىندا ءجۇز مىڭ جولدى جاتقا زاۋلاتاتىن ءاسىمحان قوسباساروۆتى ايتۋعا بولادى.
XXI عاسىرداعى جىرشىلىق ونەردىڭ جاعدايىن ايتقاندا ونەر قايراتكەرى, ۇستاز, كوكىرەگى سۋرەتحانا الماس الماتوۆتىڭ سەرىك جاقسىعۇلوۆ, مايرا سارسەنباەۆا, ايبەك تانىربەرگەنوۆ, رۋسلان احمەتوۆ, كۇنسۇلۋ تۇرىكپەنوۆا سياقتى دارىندى جىرشىلارى الدەنەشە حالىق ەپوستارىن سۋرەتكەرلىك قابىلەتپەن جاتقا توگىلتىپ ايتادى. مىسالى, «شىڭعىس حان» جىرىنىڭ ءبىر ءبولىمىنىڭ ءوزى 15000 جول.
ۇلتتىق سانا مەن ءتىلىنىڭ, مادەنيەتى مەن تاريحىنىڭ, تاعدىر-تالايى مەن زامانىنىڭ ايناسىنداي حالىق ەپوستارىن ورىنداۋشى – جىرشىلاردىڭ ونەگەلى ونەرى مەن ءداستۇرى ودان ءارى تامىرلانىپ, وركەن جايسا, رۋحاني جاڭارۋدىڭ ناقتى, جاندى كورىنىسىنە اينالار ەدى. عاسىرلاردىڭ كاۋسار بۇلاعىنان ەل سۋسىنداپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا كەنەلەر ەدى.
