سوڭعى جىلدارى سۋارمالى جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءىس-شارا اتقارىلدى. ءىرى سۋقويمالار كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى, توسپالار مەن توراپتار سالىندى. تەك سۋارمالى ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن قىزىلوردا وبلىسىن تازا اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن جانە سۋ تاسقىنىنان قورعايتىن «كوكساراي» سۋ رەتتەگىشى سالىنىپ ەل يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋدە. دەگەنمەن ەلىمىزدەگى سۋارمالى ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ پروبلەمالارى ءالى دە بولسا از ەمەس.
جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, ەلىمىزدە 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا سۋارمالى جەر كولەمى 298 مىڭ گەكتارعا ازايىپ, 575 مىڭ گەكتارى اۋىلشارۋاشىلىق اينالىمىنان شىعىپ قالعان. وسى جىلدارى بوس جەرلەردىڭ كولەمى 8 ەسەگە ۇلعايىپ, 423 مىڭ گەكتارعا جەتكەن. 20 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر جەكەمەنشىك ءۇي, جول, ءوندىرىس ورىندارىن سالۋعا جانە باسقا ماقساتتارعا بەرىلگەن. ال پايدالانىلىپ جاتقان جەرلەر تۇزدانىپ, قۇنارلىلىعى مەن ونىمدىلىگى تومەندەۋدە, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى جوقتىڭ قاسى, ەگىستىك قۇرىلىمدارى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى.
جەكەشەلەندىرۋ بارىسىندا شارۋاشىلىقتار ۇساقتالىپ, بۇرىنعى ىشكى شارۋاشىلىق كانالدار مەن كارىزدىك جۇيەلەر, تىك درەناج ۇڭعىمالارى شارۋاشىلىقارالىق وبەكتىلەرگە اينالىپ, كوپشىلىگى يەسىز قالدى. ۇساق شارۋا قوجالىقتارىندا قارجى, تەحنيكا بولماي سۋ, كارىز جۇيەلەرى ۋاقتىلى تازالانباي, ۇيىق باسىپ, سۋ تارتۋ قۋاتىنان ايىرىلدى. بۇل جەراستى سۋلارىنىڭ كوتەرىلۋىنە, جەردىڭ سورلانۋىنا, باتپاقتانۋىنا اكەلىپ سوقتىرادى. سۋارمالى جەرلەرگە اعىمداعى جانە كۇردەلى تەگىستەۋ جۇمىستارى كوپتەن بەرى جۇرگىزىلگەن جوق.
توقسانىنشى جىلدارى ەلىمىزدەگى سۋارمالى جەر كولەمى بارلىق ەگىستىكتىڭ 6 پروتسەنتىن قۇراپ, ەگىنشىلىك ونىمدەرىنىڭ 30 پروتسەنتى وندىرىلسە, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش ەكى ەسەگە جۋىق تومەندەپ كەتكەن. الماتى, جامبىل, قىزىلوردا, تۇركىستان وبلىستارىندا وسىنداي جەرلەردىڭ 15-35 پروتسەنتى پايدالانىلمايدى, ال قولدانىستا بارىنىڭ ونىمدىلىگى 25-50 پروتسەنتكە قۇلدىراعان.
باسقا وبلىستاردا دا جاعداي ءماز ەمەس. سۋارمالى جەرلەرگە قامقورلىقتىڭ تومەن ەكەندىگىن ەلوردا حالقىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە تولىق مۇمكىندىگى بار اقمولا وبلىسىنىڭ مىسالىنان اڭعارۋعا بولادى. بۇل وبلىستا 1991-2000 جىلدارى 44 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر بولسا, بۇل 2016 جىلى 38,5 مىڭ, ال 2018 جىلى 31 مىڭ گەكتارعا دەيىن نەمەسە 30 پروتسەنتكە ازايعان. ەسەپتەگى سۋارمالى جەردىڭ 3,4 مىڭ گەكتارى نەمەسە 10 پروتسەنتى عانا پايدالانىلۋدا. كەزىندە ءوزىن ءوزى كوكونىسپەن تولىق قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان وبلىس بۇگىندە ونى سىرتتان تاسىمالدايدى. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىق سانى تەز ءوسىپ كەلە جاتقان استانا قالاسىنا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن جاساۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە ورىندالماي وتىرعانىن كورسەتەدى.
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە جالپى ەگىس كولەمى ۇلعايىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءونىمى وسۋدە. دەگەنمەن حالىققا قاجەتتى قۇس ەتى, كوكونىس, قانت, وسىمدىك مايى, جەمىس-جيدەكتەردىڭ ەداۋىر بولىگى سىرتتان اكەلىنەدى. اشىعىن ايتقاندا, ەلىمىزدى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ بارلىق تۇرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە (ليمون, اپەلسين, باناننان باسقا) جاعدايىمىز تولىق جەتەدى. الايدا ۇكىمەت تاراپىنان سۋارمالى جەرلەردى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان قولداۋ مەن ينۆەستيتسيا تارتۋدى ىنتالاندىرۋ شارالارى ءوز دارەجەسىندە ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ «التىن قورى» بولىپ ەسەپتەلەتىن سۋارمالى جەرلەر كىمنىڭ مەنشىگىندە بولسا دا, ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. سوندىقتان زاڭ تالاپتارىنا ساي جەر پايدالانۋشىلارعا سۋارمالى جەردىڭ قۇنارلىلىعى مەن ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قاتاڭ تالاپ قويۋمەن بىرگە, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كەرەك.
ءبىرىنشى كەزەكتە جەردىڭ, گيدرومەليوراتيۆتىك ينفراقۇرىلىم جۇيەلەرىن تۇگەندەۋدەن وتكىزىپ, ەسەبىن الىپ, مەنشىك يەلەرىن انىقتاپ, ولاردىڭ تولىق جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. قولدانىستاعى 1,4 ملن گەكتار سۋارمالى جەردىڭ ونىمدىلىگىن كوتەرۋ ءۇشىن ونىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا قوماقتى قارجى ءبولىنۋى قاجەت. سەبەبى ءار گەكتار سۋارمالى جەر تەلىمى باسقا جەرمەن سالىستىرعاندا 2-3 ەسە ارتىق مەليوراتيۆتىك جۇمىستاردى (جەردى كۇردەلى جانە اعىمداعى تەگىستەۋ, كانالدار مەن كارىزدىك جۇيەلەردى تازالاۋ, تىك درەناج ۇڭعىمالارىن جوندەۋ, ەلەكتر جەلىلەرىن پايدالانۋ, سور شايۋ ت.ب.) اتقارۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل ءۇشىن قوسىمشا قاراجات كەرەك. سەبەبى ۇلتاراقتاي جەرىنىڭ وزىنە ەگىن ەگۋ ءۇشىن تۇقىم, جانارماي الۋعا, تەحنيكا جالداۋعا قارجى تاپپاي وتىرعان شارۋالاردىڭ جوعارىدا اتالعان مەليوراتيۆتىك شارالاردى اتقارۋعا شامالارى كەلمەيدى. ناتيجەسىندە, شارۋالار ءوز پروبلەمالارىمەن وزدەرى قالىپ, سۋارمالى جەرلەر ازىپ كەتەدى, قۇنارلىلىعى مەن ونىمدىلىگى تومەندەيدى. سوندىقتان اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ سۋارمالى جەرلەردىڭ مەليوراتيۆتىك جۇيەلەرىن جوندەۋگە جانە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن (تامشىلاتىپ, جاڭبىرلاتىپ ت.ب.) ەنگىزۋگە كەتكەن شىعىندارىنىڭ 70 پروتسەنتىنە سۋبسيديا بەرىلگەنى ءجون. ال پايدالانىلماي جاتقان 575 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋ, ينۆەستيتسيا, زاەم تارتۋ جانە جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر بەرۋ ارقىلى كەزەڭ-كەزەڭىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قايتارۋ قاجەت.
سۋارمالى جەر شارۋاشىلىعىندا اعىن سۋدى ۇنەمدەپ پايدالانۋ مەن گەكتار ونىمدىلىگىن كوتەرۋ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ەلىمىزدە 1 گەكتار سۋارمالى جەرگە اعىن سۋ نورمادان ارتىق جۇمسالادى, سۋ پايدالانۋ كوەففيتسيەنتى تومەن. رەسپۋبليكا بويىنشا سۋ پايدالانۋ كوەففيتسيەنتى 0,67 بولسا, جامبىل, تۇركىستان, قىزىلوردا وبلىستارىندا 0,55-0,6 شاماسىندا بولىپ وتىر. ەگەر ەلىمىز بويىنشا سۋ پايدالانۋ كوەففيتسيەنتىن 0,75-كە كوتەرسەك, 200 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەردى سۋلاندىراتىن 1 ملرد 272 ملن تەكشە مەتر سۋ ۇنەمدەلەدى ەكەن.
دامىعان ەلدەردە 1 تەكشە مەتر سۋعا 2,5-6,0 كيلو اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى وندىرىلسە, بىزدە نەبارى 0,4-0,8 كيلو عانا نەمەسە 6-7 ەسە ەسە از وندىرىلەدى. ال 1 كيلو ءونىم وندىرۋگە دامىعان ەلدەردە 160-400 ليتر سۋ جۇمسالسا, بىزدە 1200-2500 ليتر اعىن سۋ جۇمسالادى. ەلىمىزدە اعىن سۋدىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىنە ۇنەمدەپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ وتە وزەكتى بولىپ وتىر. بۇل ءتاسىل سۋدى, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى 2-3 ەسە ۇنەمدەيدى, ونىمدىلىك 2-2,5 ەسەگە وسەدى, ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتادى.
بۇگىنگى تاڭدا سۋدى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسى 180 مىڭ گەكتار جەردە نەمەسە سۋارمالى جەردىڭ 12 پروتسەنتىندە پايدالانىلادى. ونىڭ 80 مىڭ گەكتار جەرى تامشىلاتىپ سۋارۋ بولسا, 100 مىڭ گەكتار جەر جاڭبىرلاتىپ سۋارىلادى. الداعى كەزدە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن سۋارمالى جەردىڭ 30-35 پروتسەنتىنە جەتكىزۋدى شەشۋىمىز كەرەك. سۋارۋدىڭ وسى تاسىلدەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە, سۋبسيديا بەرۋ ماسەلەسى شەشىلسە. بۇل جاعدايدا اعىن سۋعا سۋبسيديا ۇنەمدەلگەن سۋ كولەمىنە بەرىلگەنى ءجون. بۇدان باسقا دا سۋ پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. وسى مىندەتتەردى ورىنداۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق بانكتىڭ گرانتى نەگىزىندە ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «يرريگاتسيا جانە درەناج جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋ جوباسىنىڭ 2-كەزەڭىن» (يدجج-2)» ىسكە اسىرۋدى ساپالى اياقتاپ, ونىڭ 3-كەزەڭىن قولعا الۋ كەرەك. بۇل جوبا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىندەگى ترانسشەكارالىق وزەندەر باسسەيندەرىندەگى سۋارمالى جەرلەردىڭ 220 مىڭ گەكتارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى, ونىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى.
عالىمداردىن ەسەبى بويىنشا, ەلىمىزدەگى سۋارمالى جەرلەردىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان شارالار جىل سايىن ءتيىستى دارەجەدە اتكارىلىپ وتىرسا, ونىمدىلىك 25-30%-كە ارتادى. ناتيجەسىندە, رەسپۋبليكا بويىنشا قوسىمشا 200-250 ملرد تەڭگە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى وندىرىلەدى, ياعني مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن ءار تەڭگە ەسەلەپ قايتارىلادى.
رەسپۋبليكا بويىنشا بۇگىنگى تاڭدا توزىعى جەتكەن سۋ قويمالارى – 15%, سۋ توراپتارى – 38%, كانالدار – 46%-ءتى قۇرايدى. بۇلار كۇردەلى جوندەۋدى كەرەك ەتەدى. جەرگىلىكتى جەرلەردەگى 35 جەكە مەنشىك سۋقويما مەن بىرقاتار كوللەكتورلاردىڭ جاعدايى تىم اۋىر, كۇردەلى جوندەۋدى كەرەك ەتەدى. سوندىقتان بۇل وبەكتىلەردىڭ ءبارىن تەحنيكالىق ينۆەنتاريزاتسيادان وتكىزىپ, پاسپورتتاۋ كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكاداعى سۋقويمالاردى كۇردەلى جوندەۋگە ونداعان ملرد تەڭگە قارجى كەرەك, ال جىل سايىن بولىنەتىن قارجى قاجەتتىلىكتىڭ 10-15%-ءىن عانا قۇرايدى. بۇل وتە از. سوعان قاراماستان سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارعا قارجى از بولىنەدى. ۇكىمەت ۇستىمىزدەگى جىلى كەزەك كۇتتىرمەي قالپىنا كەلتىرۋدى, كۇردەلى جوندەۋدى كەرەك ەتەتىن سۋقويمالار مەن گيدروتەحنيكالىق وبەكتىلەردىڭ, كانالداردىڭ ءتىزىمىن بەكىتىپ, الداعى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءتيىستى قارجى ءبولۋى كەرەك. بۇل شارالار وبلىستار مەن اۋدانداردا دا اتقارىلۋعا ءتيىس.
جىل سايىن وڭىرلەردە كوكتەمگى تاسقىن سۋ كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردى اۋرەگە سالىپ جاتادى. وسى ماسەلەنى تەرەڭ زەرتتەپ, سۋقويمالار مەن توسپالاردى سالىپ, تاسقىن سۋلاردى بوگەپ, ونى جاڭا سۋارمالى جەرلەردى يگەرۋگە, جايىلىمداردى سۋلاندىرۋعا باعىتتاسا جان-جاقتى پايدالى بولار ەدى.
ەلىمىزدەگى سۋقويمالار مەنشىك يەلەرىنە قاراماستان ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ماڭىزدى وبەكتىلەر قاتارىنا جاتقىزىلىپ, مەملەكەت تاراپىنان مونيتورينگ جۇرگىزىلۋى ءتيىس. سول ءۇشىن بۇرىن قابىلدانعان «ەكونوميكالىق ستراتەگيالىق ماڭىزى بار سالالارداعى مەنشىكتىڭ مەملەكەتتىك مونيتورينگى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر قاجەت. جەر رەسۋرستارىن باسقاراتىن اگەنتتىك پەن ونىڭ اۋماقتىق قۇرىلىمدارى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار پايدالانىلماي جاتقان جانە قۇنارلىلىعى تومەندەگەن جەرلەردى قايتارىپ الۋ تەتىگىن جەتىلدىرىپ, جەر پايدالانۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرىن كوتەرىپ, باقىلاۋدى كۇشەيتە تۇسكەنى ءجون. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە سۋارمالى جەرلەردىڭ جاعدايىن زەرتتەپ, جوسپارلاپ, كەرەكتى نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى ازىرلەپ وتىراتىن سۋارمالى جەر شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن باسقارما نەمەسە ءبولىم بولسا قۇبا-قۇپ.
ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن سۋ تۇتىنۋشى – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى. ول سۋ قورىنىڭ 60 پروتسەنتىن ەگىن سۋارۋ ماقساتىندا پايدالانادى. ال سۋ قورىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ سالاسىنداعى باقىلاۋ, رۇقسات بەرۋگە جاۋاپ بەرەتىن مەملەكەتتىك ورگان سۋ كوميتەتى وسى مينيسترلىك قاراماعىندا. بۇل – پارادوكس. ەلىمىزدەگى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ, حالىقارالىق ماسەلەلەردى كورشى ەلدەردىڭ ۇكىمەت مۇشەلەرى دەڭگەيىندە ارالاسىپ, حالىقارالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, سۋقويمالار مەن توراپتاردىڭ, كانالداردىڭ جاعدايىن باقىلاۋ, سۋ پايدالانۋدىڭ ستراتەگيالىق ماسەلەلەرىن تىكەلەي ۇكىمەت الدىنا قويىپ وتىراتىن جوعارعى بيلىك قۇرىلىمىندا مەليوراتسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى نەمەسە اگەنتتىگىن قۇراتىن جانە ونىڭ ۆەرتيكالدى جۇيەسىن جاسايتىن ۋاقىت جەتتى.
بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكادا سۋارمالى جەرلەردى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان رەسپۋبليكالىق اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرىندە سۋارمالى جەرلەردىڭ جاعدايىن وبلىستار بويىنشا كورسەتەتىن اقپاراتتار بولۋى كەرەك دەپ سانايمىن.
بۇرىننان ايتىلىپ جۇرگەن «مەليوراتسيا تۋرالى» زاڭنىڭ اسا قاجەت ەكەنىن تاعى دا باسا ايتقىم كەلەدى. بۇل زاڭدا جەردى مەليوراتسيالاۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەر پايدالانۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, سۋ شارۋاشىلىعىنا قاتىستى مەملەكەتتىك رەتتەۋ شارالارى, مەليوراتسيا جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن كادرلاردى دايىنداۋ مەن قايتا دايىنداۋ جانە تاعى باسقالارى ناقتىلانۋعا ءتيىس.
سۋارمالى جەرلەردى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ – ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى. سوندىقتان بۇل سالاعا بارىنشا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك. سۋارمالى جەرلەر كەپىلدى مول ءونىم بەرەتىن, قايتارىمى جوعارى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ «التىن قورى» عانا ەمەس, سول وڭىرلەردە تۇراتىن حالىقتىڭ تىرشىلىگى, الەۋمەتتىك جاعدايى, تاعدىرى. سۋارمالى جەرلەردىڭ جاعدايى جوندەلسە, ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى داميدى, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى ارتادى, يمپورت ازايادى.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
