اتا زاڭ ارقاۋ بولعان اسقار بەل

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «كونستيتۋتسيالىق زاڭدى­لىق – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ جانە تۇلعا ەركىندىگىنىڭ نەگىزى» اتتى حا­لىق­ارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا جۇ­مىسى كەشە ودان ءارى جال­عا­سىن تاپ­تى. وندا ەلىمىزدىڭ تاۋەل­سىز­دىك العالى بەرگى جيىرما جىلدىق دامۋىنىڭ نەگىزگى جولدارى ايتىلدى. قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ اجىرا­ماس بەلگىسى رەتىندە كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق رە­جىمىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىنە جانە ونى قامتاماسىز ەتۋدە نەگىزگى زاڭنىڭ ءرولى­نە تالداۋ جاسال­دى. ويتكەنى, ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق – قۇ­قىق­تىق مەملەكەتتەگى اتا زاڭنىڭ ايقىن كورسەتكىشى ەكەندىگى انىق. سوعان وراي پارلامەنت سە­ناتىنىڭ دەپۋتاتتارى, كونستيتۋ­تسيا­لىق كەڭەس, جوعارعى سوت, باس پروكۋراتۋرا, باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار­دىڭ وكىلدەرى قاتىسقان كونفەرەنتسيادا وڭ تاجىريبە الماسىلىپ, بۇدان ءارى دامۋ جولدارى ناقتىلاندى. تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كۇننەن باستاپ ەلىمىز اتا زاڭنىڭ نەگىزىنە ءسۇ­يە­نىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن بوس­تان­دىعىن قورعاۋدى باستى باستى ماق­سات ەتىپ كەلەدى. كونستيتۋتسيا – مەم­لەكەت ءومىرى مەن قوعام دامۋى­نىڭ نەگىزگى ءمانى مەن قاينار كوزى. وندا ۇلتتىق قوعامنىڭ رۋحاني كەلبەتى مەن ساياسي, مادەني, ەكونومي­كا­لىق ورلەۋى­نىڭ باستى قۇندىلىقتارى ايقىندال­عان. سوندىقتان ول ەلىمىزدە قابىل­دا­نا­تىن قالعان بارلىق زاڭ­دار مەن قۇ­قىقتىق اكتىلەردىڭ باس­تاۋ الار, ارقا سۇيەر تىرەگى بو­لىپ تابىلادى. ولار­دىڭ بىردە بىرەۋى اتا زاڭ تالاپ­تارى­نا قايشى كەلمەيدى جانە كەلۋگە ءتيىس ەمەس. سەبەبى, نەگىزگى زاڭدا قازاقستان حالقى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باس­تاۋى دەپ تانىلعان. ال حالىق پەن مەملەكەتتىڭ اتىنان بيلىك ءجۇر­گىزۋگە پرەزيدەنتتىڭ جانە كونس­تي­تۋ­تسيالىق وكىلەتتىگى شەگىندە پارلا­مەنت­تىڭ قۇقىعى بار. كونستي­تۋ­تسيا­داعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسىن­داي قۇقىعى بارلىعىنا وراي ەل پرە­زيدەنتى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق, اتقارۋشىلىق ءجا­نە سوت تارماعىنىڭ كەلىسىپ جۇ­مىس ىستەۋىن جانە وكىمەت ورگان­دارى­نىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاما­سىز ەتەتىن بولعاندىق­تان وتكەن جيىر­ما جىل ىشىندە ەلىمىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان بيىكتەرگە كوتەرىلدى. وسىلايشا كونستيتۋتسيانىڭ 2-با­بىن­دا جازىلعانداي, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نى­سانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت دەگەنىمىزدە ونىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىس بويىنشا ءبىرتۇتاس ەل بولىپ تابىلا­تىن­دىعىن ايتامىز. ياعني, قازاقستان­نىڭ اۋماعىندا اۆتونوميالىق قۇرى­لىمدار جوق. رەسپۋبليكادا ءبىر پرەزيدەنت, ءبىر زاڭ شىعارۋشى ورگان – پارلامەنت, ءبىر جوعارى اتقارۋشى ورگان – ۇكىمەت, ءبىر جوعارعى سوت ورگانى – جوعارعى سوت, سونداي-اق جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى قىزمەت ەتەدى. وسىعان ساي كونستيتۋتسيا قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرىڭعاي ازاماتتىعىن مويىندايدى. ال وسى ەكىنشى باپتىڭ ەكىنشى تارماعىنا ساي ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى دەگەنىمىز مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جوعارى ورگاندارى – پرەزيدەنت, پارلامەنت, ۇكىمەت, ورتا­لىق ورگاندار ءوز قۇزرەتتىلىگى شەڭ­بە­رىن­دە قازاقستاننىڭ بۇكىل اۋما­عىن­دا زاڭ كۇشى بار نورماتيۆتىك اكتىلەر قا­بىلدايتىنىن بىلدىرەدى. دەمەك, كونستيتۋتسيا اۋماقتى تۇتاس, قول سۇ­عىل­مايتىن جانە بولىنبەيتىن دەپ تانيدى. عىلىمي-تاجىريبەلىك جيىنعا لات­ۆيا, تاجىكستان, رەسەي, گەرمانيا ەل­دەرىنىڭ قۇقىقتانۋشىلارى مەن بىلىكتى زاڭگەر-عالىمدارى قاتىستى. ولار قا­زاقستاندا كونستيتۋتسيوناليزم يدەيا­لارى مەن پرينتسيپتەرىن جۇزەگە اسى­رۋ­دىڭ قارىشتى ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر دەگەن ورتاق پىكىر ءبىلدىردى. كونس­تي­تۋ­تسيالىق زاڭدىلىق دەگەن ۇعىم ءار ەل­دىڭ تۇرمىس-سالتىنا, ومىرلىك ۇستا­نى­مىنا قاراي سان الۋان ماعىنا بەرەدى. ادامعا دەگەن قۇرمەت ونىڭ جەكە ءومى­رى مەن بوستاندىعىنىڭ قورعالۋى قو­عام دامۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى. سون­دىقتان دا كونستيتۋتسياعا سايكەس مەم­لەكەتتiك بيلiكتiڭ بiردەن-بiر باس­تاۋى – حالىق بولىپ تابىلادى. رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ ەرتەڭگى كۇن­گە دەگەن سەنىمى نىعايا تۇسۋدە. حا­لىق­ارالىق ارەناداعى, ەكونوميكاداعى, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق سالاداعى قول جەتكەن وڭ جەتىستىكتەرىمىزدىڭ بارلى­عى مەملەكەتتىگىمىزدىڭ سارا ساياساتىن ايقىنداپ بەرگەن اتا زاڭىمىزدان باس­تاۋ الادى. سوندىقتان دا كون­فە­رەنتسياعا قاتىسۋشىلار قازاق­ستان­دا­عى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق, قۇ­قىق­تىق مەملەكەت جانە بوستاندىق, كون­س­تي­تۋتسيالىق زاڭدىلىق جانە ونى قام­تاماسىز ەتۋدىڭ جولى مەن امال­دارى, كونستيتۋتسيالىق سوت – ادام قۇ­قى­عىنىڭ كەپىلى, كونستيتۋتسيالىق زاڭدى­لىقتى قام­تاماسىز ەتۋدەگى پروكۋرور­لىق قا­دا­عالۋدىڭ ءرولى, ادام قۇقىعىن قامتا­ما­سىز ەتۋدەگى زاڭدىلىقتىڭ اسە­رى, مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ­داعى سوت بيلىگىنىڭ ءرولى, كونستيتۋتسيا دەمو­كراتيالىق نەگىزدەگى الەۋمەتتىك باسە­كە­لەستىكتى دامىتۋدىڭ كەپىلى جانە ت.ب. ماسەلەلەرگە توقتالدى. الەكساندر تاسبولاتوۆ.