تاۋەلسىزدىك! اتى ۇرانداي, ۇرانعا اينالعانداي. ءتاۋ ەتكىزىپ, تاڭداي قاقتىراتىن, جارقىن جولعا باستاپ, جاقسىلىققا جولىقتىراتىن, اجىراعاندى قاۋىشتىرىپ, باۋىردى تابىستىراتىن, جۇرەككە قۋانىش نۇرىن قۇيىپ, شاتتىققا تولتىرىپ شومىلدىراتىن قاستەرلى ءسوزدىڭ قاتپارىندا قانداي قۇدىرەت-كۇش بۇگىپ جاتىر. وزەگىندە ونىڭ ءبارى-ءبارى سايراپ جاتىر. اڭساتىپ اتقان اق تاڭى, تاڭدايدان كەتپەس ءتاتتى ءدامى, شىرقاپ سالار اسەم ءانى جاتىر.
* * *
ارقا ءتوسى اق ۇلپاعا وراندى. ىرىمى جاقسى اعايىن قۇت-بەرەكە دەپ قۋاندى. اۋىق-اۋىق اقشۇناق اياز ويناقتاپ بەت شىمشىلايدى. اندا-ساندا تەنتەكتەۋ بوران تەپكىلەپ ەتەك-جەڭگە جارماسىپ قامشىلايدى. ەركەلەپ كەلىپ, جورعالاپ كەلىپ جونارقانى وسقىلايدى. كىرپىكتەن ءتۇسىپ اقمونشاق تامشىلايدى. ىلديدان ىزعىپ جوعارى سوققان ىزعىرىق ىسقىرىپ سابالايدى. دۇنيە ءدۇر سىلكىنىپ, توتىدايىن تارانىپ, جان-جاعىنا قارانىپ شىڭىلتىردان شىلتەر توقىپ, مۇزدان ويۋ ويىپ, اشەكەي جاپسىرىپ جارقىرايدى. قار جاۋىپ تۇر تولاستاماي. نۇر جاۋىپ تۇر كىرشىكسىز پاك كوڭىلدى ىلاستاماي. اينالانى اق مامىققا بولەپ تاستاعانداي. توي قۋانىشىنا تابيعات تامساندىرىپ تاماشا ءبىر تارالعى سىيىن تارتۋ ەتىپ جاتقانداي. قار جاۋىپ تۇر, جان-جاعىنا اياماي شاشۋ شاشقانداي. جەر-انا بيىل ەرەكشە ەمىرەنىپ ەلجىرەپ يگىلىگىن ءيىپ توكتى. ءدان ەگىپ تەرلەگەن ديقان مىقتى-عوي. تولاعايدىڭ شىڭىنا شىقتى-عوي. استىق ءۇيىپ ەرلەدى. نامىستى قولدان بەرمەدى. دالا انمەن تەربەلىپ, كۇيمەن كەرىلدى. قانجىعامىز مايلانىپ, ولجاعا كەنەلدىك. قىرقا قىزىرعا, قىرمان قىزىلعا, قامبا قازىناعا, قورا قوزىعا تولدى. بىردە كولدەتەتىن, بىردە شولدەتەتىن تارپاڭ تابيعاتتىڭ نازارى وڭ بولىپ ۇلى كۇنگە كوتەرگەن كورىمدىگى كوز تارتتى. توي كەرۋەنگە تەڭ-تەڭ ەتىپ جۇك ارتتى. ەلدە بولسا ەرىنگە تيەدى. قۋاناتىن ءجونىمىز بار. قۋانىشقا جەتكەن كۇنىمىز بار. جەرۇيىقتاي زامان ورناتىپ, تولاعاي تابىسقا, جەڭىستى جارىسقا جەتكىزگەن كوشباسشىمىز بار. ءتۇزۋ جولدان تايماي, تارتقانىمىز كەرەك تەك العا. ورىندالماق سوندا العا قويعان ماڭگىلىك مۇراتتار مەن ۇلى مىندەتتەر. بوستاندىقتى باياندى ەتىپ, شىعارمىز شىرقاۋ بيىككە. شوعىرلانىپ قونسىن ىزگىلىكتەر. تاۋقىمەتتى تارتقانبىز, اتا-بابا اماناتىن ارتقانبىز. ارتتا قالماۋدى ارمانداپ العا قاراي ادىمدايمىز. ادىمداي بەرسەك تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن مىزعىماس ەتىپ نىعىزدايمىز. ىرگەمىزدى تۇتاس ەتىپ تىعىزدايمىز. كەشەگى كەر زاماننىڭ بۇعاۋىنان بۇلقىنىپ شىققانىمىزدى ۋاعىزدايمىز. كوك جەلكەندى كەرىپ شىر اينالعان دۇنيە ايدىنىندا امان-ەسەن اداسپاي جۇزەر تەمىرقازىق تاڭدايمىز. تاڭداعانىمىز ءجون ەكەن. ءتورت قۇبىلامىز تەڭ ەكەن. قابىرعالى قارا ورمان قازاقتىڭ بار ارمانى سول ەكەن. ارمان ارينە تاۋسىلمايدى. كوك جۇزىنە سامۇرىقتاي سامعايمىز. كوپ كورمەسىن. ءىشى كۇيسە تۇز جالاسىن, سىرتى كۇيسە مۇز جالاسىن. ءتىل-كوز تاسقا. باقىت بەرسىن باسقا. ايتارىمىز جوق ودان باسقا.* * *
تالايلى تاريح قويناۋىنا بويلاعان سايىن ءوتكەنىمىزدى ويلايمىز. وتكەنىمىز جۇماق ەمەس, تۇماق ەدى. ەندەشە, قازاق ەلى تارام-تارام تاريح الدىندا قارىزدار ەمەس, كەرىسىنشە تاريح پارىزدار ەدى. مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلىپ بوستاندىققا بەت العان. تۇلپاردىڭ تۇياعى, قىراننىڭ قياعى نەگە توزىپ, نەگە قيىلىپ ەدى. توزعانى – تۋعان توپىراقتى تۋلاق ەتپەۋ, قيىلعانى – اسىلدى اياق ەتپەۋ ەدى. تاعدىرشەشتى قيلى كەزدەن جىعىلماي-ءسۇرىنبەي مامىراجاي مەزگىلگە بەيبەرەكەت كەلمەدى. قاسيەتتى اتى مەن زاتىن ساقتاپ, بۇرىنعىلاردىڭ سارقىتى سالىنعان اق ساندىق پەن كوك ساندىقتى بۇلدىر-بۇلدىر داۋىردە ۋاقىت كوشىنە ارتىپ, تاۋلارى بۇلت وڭگەرىپ سامال ەسكەن ۇشى-قيىرسىز ۇلى دالا توسىنە سالەمەتتەگەن. عاسىرلار قويناۋىنان ءورشىل رۋحىن, تەكتى تۇرقىن تامىرىندا تۋلاتىپ ءىزباسار ۇرپاققا ۇدايى ۇستاتقان. بىلەكتىڭ بىلەۋدەي كۇشىمەن, شاشاقتى نايزانىڭ ەگەۋلى ۇشىمەن ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالىپ, ەلىنىڭ ءوتى مەن شەتىن تۇگەندەۋدى قالت جىبرەمەگەن كىم ەدى؟ تۇگەندەگەن قازاق ەدى. تار جول, تايعاق كەشىپ, بىردە جانىپ, بىردە ءوشىپ نۇر سىيلار كۇنگە سارىلا كوز تىككەن سانسىز جۇرت سارىۋايىمعا سالىنبادى. سالىنعانى نە كەرەك. ساندالىپ كەتەر مە ەدى, قايتەر ەدى؟ قايراتقا ءمىنىپ, جىگەر جانىپ قادالعان قانجارعا قاسقايىپ قايسارلىق تانىتتى. قايرالعان ءجۇزى مۇقالمادى. قىناپتان سۋىرىلعان قايقى قىلىش جارقىلدادى. قازاق نە كورمەدى. ءبارىن كوردى. كورە بەردى. جۇرەككە تاعدىر سالعان جازۋدى جىبەكتەي جىپپەن جازا بەردى. قاناتىن قومداپ, دەنەسىن سومداپ ىلگەرى ۇمتىلدى. ەلىم دەپ ەڭىرەپ تولارساقتان ساز كەشتى, تالاي قىرشىن باز كەتتى. سۋدى دا ءىشتى, ۋدى دا ءىشتى. ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ شىڭعا ورمەلەدى. ىرگەمىز سوگىلمەدى, ابىرويىمىز توگىلمەدى. ۇركىنشىلىكتە ۇركىپ تاۋ اسىپ, قىر باسىپ جوسىعان اعايىن-باۋىر اتاجۇرتقا ورالار كۇندى زارىعىپ توستى. قاراتۇنەكتى قاق جارىپ ك ۇلىمدەپ كۇن شىقتى. ۇركەر تۋدى جىمىڭداپ, ءۇمىت وتى جارقىراپ. ىركىت ىشكەن ءيتومىر, زاپىران قۇسقان زارزامان جوق بولدى. توستاعان تولتىرىپ ءۇرىپ ىشەر باق قوندى. قامشىنىڭ سابىنداي قىپ-قىسقا مەرزىمدە عاسىرعا بەرگىسىز ءىس تىندىرىپ, اجال توگەر تاجال قارۋدان سوقا سوقتىرعان ەرلەردىڭ ەرەگى ەرىڭنەن قايتىپ قانا اينالىپ كەتپەيسىڭ. سامالى جۇپار ەسكەن سارىارقا ساۋىرىندا, ەركەلەگەن ەسىلدىڭ جاعالاۋىندا ەڭسەلى ەلوردا تۇرعىزىپ, ايشىقتى اقوردا ورناتتى. دالا مەن قالاعا, ءوڭىر مەن ولكەگە قان جۇگىردى. قايدا بارساڭ قايناعان قىزۋ تىرلىك. تىلەگەندەرى تەك بەرەكە-بىرلىك. تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى. بەرەكەگە كىم جەتەلەدى. بۇل – انىق. وعان حالىق وتە قانىق. قاراپ تۇرىپ قيال ما ەكەن دەپ قالاسىڭ. قاراعان سايىن مەرەيىڭ ءوسىپ, مەيىرىڭ قانىپ, ءبىزدىڭ ەل وسىنداي دەپ قانات بايلاپ قالاسىڭ. قۋانىشىڭ قوينىڭا سىيماي تۇلپار ءمىنىپ كەڭ دالادا كوسىلتكىڭ, سۇڭقار بولىپ كوك جۇزىندە سامعاي بەرگىڭ كەلەدى. مال قالعانشا, تال قالسىن. اتالى سوزگە جۇگىنىپ, تاقىر جەرگە شىبىق شانشىپ, تال تىگىپ, نۋ ورمان اڭ-قۇسىمەن شۋلادى. تاۋدى بۇزىپ, تاستى جارىپ, تەلەگەي تولقىن تۋلادى. ءبارىن ايتتا ءبىرىن ايت, بىتكەن ءىستىڭ بىرەگەيىن ايت. بۇرناعى جىلعى جەلتوقساندا ەلوردادا ەلەڭدەتىپ سامميت ءوتتى سالتاناتتى. سالتاناتقا ساپ تۇزەپ ساياساتتىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن ساڭلاقتار جيىلدى. جەل تيمەگەن جۇزدەرىن ارقانىڭ ايازىنا ايمالاتىپ, القالى وتىرىسقا الاقوتان وتىردى. ەرتەگى ايتۋعا ەمەس, ەرتەڭنىڭ جايىن كەڭەسۋگە كەلگەن اقجالدار مەن كوكجالدار كەمەل كەلەشەك تۋراسىندا كەلەلى وي تولعادى. ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى كوز ۇرىپ تۇردى. اقىلىمەن ارباپ, قيىعىمەن بارلاپ, دانالىعىمەن دارالاپ ءبىرتالاي شارۋانىڭ باسىن ءباتۋالى ەتىپ, باعامدادى. كوسەمدىگى مەن شەشەندىگى باسىم بولىپ, اسىعى الشىسىنان ءتۇستى. جەر ءجۇزى الدىندا ەڭسەمىزدى بيىكتەتىپ, مەرەيىمىزدى ۇستەمدەتىپ بارەكەلدى دەگىزدى. ءسويتىپ كوك جۇزىنە, تاريح تورىنە تاعى ءبىر مارتە كوتەرىلدىك. وزگەنىڭ قاڭسىعىن ەمەس, ءومىردىڭ تاڭسىعىن تاڭداپ الىپ, قايناعان ىسكە ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ قىزۋ كىرىستىك. جۇمىلعانىمىز جاقسى بولدى. ءومىر ورنىندا تاپجىلماي تۇرمايدى. وزگەرەدى, ءورىسى كەڭەيىپ وركەن جايادى. زىمىراعان زامان تالابى مىنە وسىنداي. الەمدە ۇدەي تۇسكەن ۇدەمەلى ۇردىستەن شاڭ قاۋىپ قالماۋ جولىندا شوقتىعى بيىك شوعىر-شوعىر تىڭ باستامالارعا دەن قويىلدى. وزۋ ءۇشىن البەتتە وزىق ءبىلىم قاجەت. ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى – وقۋ وشاعىنىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى. باسەكەگە ءتۇسۋ باعىتىندا وقۋ-ءبىلىم تۇبەگەيلى وزگەرىپ ءمارتەبەسى ارتتى. تالعام سولاي, تالاپ كۇشتى. ەندىگىسى ۋاقىت ەنشىسىندە. الەۋمەتتىك-مادەني جانە باسقا ءومىر دە ءورشىل. جاعالاي جاڭالىق كوپ. ءوندىرىستىڭ ەكپىنى كۇشتى. وڭىرلەردە ەرتەلى-كەش ونەركاسىپ كورىگى گۇرىلدەپ ءبىر تىنبايدى. اۋىل اجارلانىپ, تۇرمىس بازارلانىپ كەلەدى. كەشەگى كۇنى ەسىكتەن سىعالاپ, بوساعادا يمەنىپ تۇرعان ءتىلىمىز تورگە شىقتى. الايدا, الاقايلاپ بوركىمىزدى اسپانعا اتۋ ءالى ەرتەرەك. ءتىلىمىزدى اسپەتتەپ, سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ شاشباۋىن كوركەمدەپ ءورىپ جاتساق قانەكي! جەرىمىزدىڭ استى مەن ءۇستى تۇنعان بايلىق. كول-كوسىر قازىناعا سۇق كوزىن تىگىپ, سۇعاناق قولىن جۇگىرتكىسى كەلەتىندەر دە تابىلىپ قالادى. تابالاپ قاراپ, ەرىكسىز تاڭداي قاعاتىندارى دا تابىلادى. جاراتقان سودان ساقتاسىن. دۇنيەجۇزىلىك جاعراپيا كارتاسىنا كوز جىبەرسەڭ قازاقستان اۋماعى بويلىققا دا سۇعىنىپ, ەندىككە دە ەنىپ جاتىر. ال سول كارتانى تۇرتكىلەپ قاراساڭ كەيبىر ەلدىڭ ەندىگى مەن بويلىعى تۇگىل, اۋماعى دا كورىنبەيدى. بار بولعانى شارتتى بەلگى-سانمەن تاڭبالىنىپتى. كەڭ-بايتاق تۋعان جەرىمىزدىڭ ءتۇتىنى دە تىم ىستىق. ءتۇتىنىمىز ءتۇزۋ شىعىپ, تىنىش ءومىر ءسۇرۋ كەرەك بىزگە. شەكارا شەبى ءبۇتىن, ەل امان, جۇرت تىنىش. اسكەر بار ارەكەت ەتەتىن اركەزدە. تارىداي شاشىلىپ, تاۋداي بوپ ۇيىلدىك. اتا زاڭ ارقاسىندا اڭساعان ارمان ورىندالدى. تۋ جەلبىرەپ, ءانۇران شىرقالدى. تويدى تويلاۋ كەرەك. ەرتەڭگى كۇندى ونىمەن بىرگە جانە ويلاۋ كەرەك. كەلەشەگىمىز سوندا كەمەل مىعىم بولماق.* * *
الماتىدا نيازقۇلوۆ تۇرلىبەك دەيتىن كورگەنى مەن بىلگەنى, وقىعانى مەن توقىعانى كوپ جاقسى ازامات تۇرادى. تۇرلىبەك اقساقال: «تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ايعا دا قول سوزىپ, جەر-جاھانعا ات شالدىردىق. كيگەنىمىز بۇلدە, ىشكەنىمىز بال كۇندە, مىنگەنىمىز تەمىر تۇلپار, تۇرعان جەرىمىز كوكوراي كوك تال, ۇشقانىمىز كوك سۇڭقار», دەپ ەدى ءبىر كەزىككەنىندە تاقپاقتاپ. تۇقاڭ دۇرىس ايتادى. كۇننىڭ ءوزى قيماي باتادى. تاڭنىڭ ءوزى تامىلجىپ اتادى. ىرىس الدى – ىنتىماق. ىنتىماعىمىز جاراسقان. تەرەزەمىز تەڭ, كەرەگىمىز كەڭ. بەلەستەردەن بەلەستەرگە كوتەرىلىپ كەلەمىز. وتان – وتباسىنان باستالادى. وتىمىز شوقتاي جانادى, ءتۇتىنىمىز ءتۇپ ءتۇزۋ شىعادى. وشاقتان اس, ارعىماقتان ەر تۇسپەيدى. باعانالى ەل, بايتاق جەر جاقسىلىعىمەن جارىلقاسىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءدامى تاڭدايىمىزدان كەتپەي, اقجارىلقاپ نۇر جاۋسىن. كوڭىلدەگى كورىكتى وي وسىنداي ەدى. كوڭىلىمىز قاشاندا كورىكتى بولىپ, ورتامىز ورتايماسىن. ىرىس ىنتىماققا جولىعادى, داۋلەت بىرلىكپەن تولىعادى. جايقالعان قۇراققا شالا تۇسپەي, جازيرالى ءومىرىمىز قۇت-بەرەكەگە مولىعادى. بىزگە ەندى نە كەرەك, بىزگە ەندى ىرگەمىز سوگىلمەيتىن تىنىشتىق كەرەك. «تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتەدى» دەپ اتام قازاق ايتقانداي, بەرەكەلى بىرلىك بولسا, تاماشا تىرلىك بولادى. باسىمىزعا باق, استىمىزعا تاق قونادى. ءومىرىمىز ءماندى, تۇرمىسىمىز ءساندى بولۋ ءۇشىن تەك اقتىلەۋدى ۇكىلەۋىمىز وتە-موتە قاجەت بولىپ تۇر قازىرگى ۋاقىتتا. اتار تاڭىمىز ءاردايىم اق بولۋى كۇللى التى الاش بالاسىنا بايلانىستى ەكەندىگى داۋسىز. باردى باعالاپ, ارنارسەنى ءوز اتىمەن اتاپ ايتۋ پارىز. الدىمەن ەكونوميكا, سوسىن ساياسات قاعيداتىن ۇستانۋ ۇستىنىندا مەملەكەتتىڭ تەگەۋرىنى ارتىپ تۇعىرىنا نىق قوندى. شاڭىراقتى شايقالتپاي, ىرگەنى بوساتپاي, بەرەكەنى قاشىرماي الداعى كۇندەر كوكجيەگىنە سەنىممەن قاراعانىمىز ماقۇل. استانانىڭ بويتۇمارىنداي ىسپەتتى بايتەرەكتىڭ كوككە بوي سوزۋى دا تەگىننەن-تەگىن ەمەس. كوكتەن تۇسسە, جەردەن بەرەدى. وسى دانالىقتى زەردەگە توقىپ, ءتۇزۋ جولدان تايماي جۇرگەنىمىز عانيبەت ەمەس پە. مارات اققۇل.
