23 تامىز، 2018

قاتىگەزدىك قامىقتىرادى

429 رەت كورسەتىلدى

ەل بولىپ ەڭسە تىكتەپ، تىرلىگىمىز وڭالىپ، جىرتىعىمىز جامالىپ، بارىمىزدىڭ باعىن اشىپ جاتقان تۇستا، قاتىگەزدىك پەن قايىرىمسىزدىق تاس كەنەدەي بولىپ جابىسىپ الاتىندى شىعاردى. جۇرت بولعان جەردە ونداي-ونداي كەزدەسپەي تۇرمايدى دەيمىز. بىراق ەتەك جايىپ كەتسە، ەستەن تاندىرماي، بۇل قالاي ءوزى دەگىزبەي قويماسى انىق. 

تەلەديداردان قولتوقپاقتاي بالانىڭ دۇكەن الدىندا وتىرعان قاراپايىم ايەلگە سۋ شاشىپ، اياق كوتەرىپ يت قۇرلى كورمەي، قوقاڭداعانىن كوز شالعاندا توبە شاشىڭ تىك تۇرادى ەكەن. بۇل بالالىق ەمەس، پالەلىك، بۇگىن ءوزىن زور، وزگەنى قورى ساناعان وندايدان ەرتەڭ نە كۇتۋگە بولادى دەمەسكە شاراڭ جوق. ول سۇمدىقتى كورگەندەردىڭ ايتقان ءسوزى، الدىمەن اتا-اناسىن جازالاۋ كەرەككە سايدى.

مۇمكىن ول باردىڭ بالاسى شىعار؟ جۇپىنى ادام ول ءۇشىن قۇبىجىق كورىندى مە ەكەن؟ وسى كۇنى ادامدى ادام الالايتىن بولىپ بارادى. ءالدى السىزگە قىرىن قارايدى. ءسوزىن ەستي قويمايدى. جۇرە تىڭدايدى. ءتىپتى سەن كىم، مەن كىم، ءالىڭدى ءبىل دەۋگە دەيىن بارادى. ۇلكەندەردىڭ اراسىندا بولاتىن ونداي ابەستىكتى بايقاعان بالا الگىندەي جات قىلىققا بارىپ وتىرعان جوق پا ەكەن؟

ءيا، كوڭىلگە قاياۋ سالىپ، كوزگە قوراش كورىنە­­­تىن ادەتتىڭ الدىن الىپ، كوپ بولىپ تىيىم سالماسا تاعى ءبىر بالا ونى قىزىق رەتىندە قابىلداپ، قايتالاۋى مۇمكىن. مۇنداي جات قىلىق قايدان شىعادى؟ ءبىلىم بەرۋ ءىسىن كوپ ايتامىز دا تاربيەنىڭ ءتالىمدى بولۋىن قالىس قالدىرىپ جاتامىز. تاربيەسىز بەرگەن ءبىلىم قۇمعا قۇيعان سۋداي بولىپ، ەشكىمدى كوگەرتە قويماسى انىق.

تاربيەنىڭ ءتاسىلى كوپ، سونىڭ باستىسى، وتباسى تاربيەسى. وتباسى تاربيەسى وڭسا ۇرپاق بۇگىن بۇزىق بولمايدى، ەرتەڭ ۇلىق بولۋعا تالپىنادى. ءبىر كەزدەرى «ادام ادامعا دوس، باۋىر» دەگەن قاناتتى قاعيدا بولاتىن. وتكەننىڭ توزىعىن لاقتىرىپ تاستاپ، وزىعىن جاڭعىرتىپ، ساناعا ءسىڭىرۋدىڭ دە ەش ارتىعى جوق سەكىلدى. بۇعان قوسا: ۇلتتىق تاربيەنى، ۇلتتىق ۇلگىنى، ءبىر كەزدەرى جاقسى قولعا الىنىپ، جاندانىپ، كەيىن الەمدىك ءبىلىم كەڭەستىگىنە بەت بۇرعان تۇستا السىرەپ قالعان ۇلتتىق پەداگوگيكانى، كىسىلىك پەن كىشىلىكتى، ادام سىيلاۋدى، ۇلكەندى قۇرمەتتەۋدى بيىك دارەجەگە كوتەرمەسەك، باسقاعا باعىنىشتى بولىپ كەتە بەرسەك، ادامعا ادام قاسقىرداي قارايتىن بولىپ جۇرمەي مە؟

اناۋ عاسىردا ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «ادامنىڭ ساناسى فوتوگرافيا (سۇگىرەت ماشيناسى) ەمەس، نارسە­نىڭ تۇرپاتىن عانا ءتۇسىرىپ قوياتىن. نارسە­نىڭ ساڭلاۋى كەلىپ ادامنىڭ ساناسىنا كەلىپ تۇسكەندە، ادامنىڭ ويىن دا، كوڭىلىن دە بىردەي وياتادى» دەگەن ەدى. ەندەشە قاي-قايسى­مىز دا سانامىزدى تۇزەسەك، ءسويتىپ ۇرپاق سانا­سىنا قىلاۋ قوندىرماۋدى ويلاساق، قانە. ءوزىم­ىز وزگەر­مەي قوعامداعى جات قىلىق تىيىلا قويمايدى.

جاسىراتىنى جوق قازىر نەشە ءتۇرلى قاتى­گەز­دىكتەرگە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. ەلدى دۇرلىكتىر­گەن دەنيس تەننىڭ قازاسىنا سەبەپكەر بولعان قانداستارىمىزدىڭ ء«اي كاپىر-اي» ءىسى كىمنىڭ دە بولسا جانىن قيناعانى راس. سالدارىنا سۇيەنىپ بازارلاردى تەكسەرۋ باستالدى. قىلمىستىڭ بەتى اشىلدى. قىلمىسكەرلەردىڭ قاسىندا بولعان قازاق قىزىنىڭ قىلىعى دا قىنجىلتپاي قويمادى. ءبىز نەگە مۇنداي ماسەلەنىڭ سالدارىمەن ەمەس، سەبەبىمەن كۇرەسپەيمىز؟

اتا-انانىڭ جولىن جالعايدى، بولاشاقتا ءبىرى اكە، ءبىرى انا بولادى دەگەن ۇرپاقتىڭ تەرىس جولعا ءتۇسۋى تەكتىلىگىمىزگە دە سىن بولىپ تۇرعانداي. مۇنداي كەزدە ادام ايتسا سەنگىسىز قاسىرەتتى بولدىرماۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەن سۇراق الدىڭدى وراي بەرەدى. ءبىز كەيدە بار كىنانى قۇقىق قورعاۋشىلارعا يتەرە سالامىز. ولاردىڭ دا جاۋاپتى ەكەنى راس. بىراق ەلدىك ءىس – كوپتىڭ ءىسى ەمەس پە؟! اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ تاعدىرى الدىڭعى تولقىننىڭ موينىنداعى ءزىل باتپان جۇك ەكەنى دە بەلگىلى. ونى جولدا قالدىرۋ – جوسىقسىزدىق.

بىردەن ەمەس، ەكىدەن ءجۇرىپ تىنىشتىقتى ساقتاسىن، باس بۇزارلىقتى بولدىرماسىن دەپ پوليتسيا قىزمەتىن بىرىكتىردىك. ايتسە دە ولاردىڭ كوبى كولىكتەردى باقىلاپ، قالا مەن دالادا جورتىپ ءجۇر. قالالى جەردە اق پەن قارانى انىقتاپ تۇرعان كوشەلەردەگى كامەراعا ەل زور ءۇمىت ارتىپ وتىر. ونداعى تۇسى­رىلگەن كورىنىستەردى ايناداعىداي ەتىپ الدى­ڭا تارتسا بۇلتارا دا، جالتارا دا المايسىڭ.

تاعى ءبىر قاتىگەزدىك قامىقتىرادى. ول كەيبىر اتا-انانىڭ ىشتەن شىققان ۇل-قىزىنا مەيىرىمسىزدىك تانىتۋى، ايتۋعا ارىڭ بارمايتىن سۇمدىقتارعا جول بەرۋى. مۇنىڭ ءبارى تاربيە مەن تاعىلىمنىڭ وسالدىعىنان نەمەسە الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تىعىرىققا تىرەۋىنەن بولىپ جاتقان جات كورىنىستەر ەمەس پە ەكەن دەگەن ويعا باتاسىڭ. وسىنى زەردەدەن وتكىزىپ، بۇل قالاي بولىپ وتىر دەگەندى ساراپتاپ، الدىن الماساق وكىنىش كوبەيمەسە، ازايار ءتۇرى جوق. قازاق اناسىن قۇرمەتتەگەن حالىق ەدى.

وسى كۇندەرى انانى قۇقىعىنان ايىرۋ كەرەك دەگەن شىقتى. نەگە قۇقىعىنان ايىرۋ كەرەك، ول ونداي قاتىگەزدىككە قالاي بارعان دەگەندى وي الەمىندە تولعاپ، «ادام بالاسىن زامان وسىرەدى، كىمدە-كىم جامان بولسا، زامانداسىنىڭ ءبارى ۆينوۆات. مەن ەگەر زاكون قۋاتى قولىمدا بار كىسى بولسام، ادام مىنەزىن تۇزەپ بولمايدى دەگەن كىسىنىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم» دەگەن اباي سوزىنە باعىپ، كەرى كەتكەندى بەرى تارتساق ۇلت ءىسى وڭعا باسارى ءسوزسىز. ءبىز بۇرىن كوبىنە ەرلەردىڭ، اكەلەردىڭ وقشاۋ ءىسىن ايتىپ، ايەلدەردى قورعاپ جۇرەتىنبىز.

قازىر كەيبىر انالار ۇيدەن بەزىپ، اكەلەر شىر-پىر بولىپ ۇل-قىزىن باعىپ وتىراتىن جاي ءجيى كەزدەسەدى. قالاي دەسەك تە، ەرتەڭ بەسىك يەسى بولاتىن قىزعا، ۇل-قىزدى ومىرگە اكەلگەن اناعا قامقور بولىپ، باسىنداعى «ساسىق تۇماننان» (م.اۋەزوۆ) ايىرماساق، تاربيەنى دۇرىس جولعا قويماساق، بەسىكتى تۇزەۋ قيىن شىعار. سونىمەن سوڭعى ايتار بايلام، قامىقتىرار قاتىگەزدىكتەن قۇتىلۋ جۇمىسى – قايتالاپ ەسكە سالامىز، ۇلت جۇمىسى. ونى ەل تىرلىگى دەۋ، بۇل سەنىڭ ۇلەسىڭ دەمەي ارقايسىمىز ماعان جۇكتەلگەن ۇلت جۇمىسى دەپ ءمىنسىز اتقارساق ۇلت تا، ۇرپاق تا ۇتىلماس ەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى

ادەبيەت • كەشە

«جاسىل» ايماقتا ەكى ءوڭىر

كوروناۆيرۋس • كەشە

بۇگىن - انالار كۇنى

قازاقستان • كەشە

الماتىدا تەگىن ءدارى-دارمەك قاتارى ارتتى

مەديتسينا • 18 قىركۇيەك، 2021

الەمدە ەپيداحۋال قانداي؟

الەم • 18 قىركۇيەك، 2021

توكيو مارافونى 2022 جىلعا شەگەرىلدى

سپورت • 18 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا تاۋ بوكتەرى ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • 18 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار