جوعارىدا ايتىلعان ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا 2017 جىلدىڭ مامىر ايىندا ەلوردامىزداعى ۇلتتىق مۋزەي جانىنان «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلعان ەدى. اتالمىش ورتالىق ىسكە كىرىسكەنىنە ءبىر جىلدان استى. وسى ارالىقتا قىرۋار شارۋا اتقارىلعان ەكەن.
ەڭ اۋەلى اتالمىش مەكەمە ەلىمىزدەگى قاسيەتتى تاريحي ورىنداردى انىقتاپ, ولاردىڭ ۇلتتىق-يدەولوگيالىق دەڭگەيىن ناقتىلاۋ ماقساتىندا ورتالىق جانىنان عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەس قۇردى. وعان جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار, ەتنوگراف عالىمدار, ايماقتاعى سالالىق مەكەمە قىزمەتكەرلەرى تارتىلدى. ءسويتىپ وڭىرلەردەگى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتسالىسۋىمەن ەلىمىز اۋماعىندا ورنالاسقان قاسيەتتى-كيەلى, رۋحاني-تاريحي ماڭىزى زور نىساندار تىزبەسى جاسالدى.
ناتيجەسىندە بارلىق وڭىرلەردەن جيناقتالىپ, جۇمىس توبىنا كەلىپ تۇسكەن 1000-عا جۋىق نىسانعا ساراپتاما جاسالىپ, وسىلاردىڭ ىشىنەن 100 نىسان جالپىۇلتتىق دەڭگەيلى, 500 نىسان جەرگىلىكتى ماڭىزى بار قاسيەتتى ورىن تىزىمىنە ەنگىزىلدى. بۇل نىساندار تۋرالى وتكەن جىلدىڭ اياعىندا «قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى» جانە «قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى» اتتى ۇلكەن ەڭبەك قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە, وبەكتىلەردىڭ سۋرەتىمەن قوسا جارىققا شىقتى.
بۇنىڭ سىرتىندا «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» اتتى ۆيرتۋالدى-ينتەراكتيۆتىك كارتا جاسالىپ, «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى» اتتى بەس تومدىقتىڭ العاشقىسى وقىرمان قولىنا ءتيىپ تە ۇلگەردى. بۇل تۇڭعىش جيناققا – الماتى جانە استانا قالالارى مەن اقمولا جانە الماتى وبلىستارى قامتىلىپ وتىر.
جوعارىداعى جالپىۇلتتىق تىزىمگە ەنگەن كەيبىر نىساندار, قوجا احمەت ياساۋي جانە قاراحان كەسەنەلەرىن قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە تانىستىراتىن 3D مودەلدى كورسەتىلىم ازىرلەندى. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك جەلىلەرگە ارنالعان ءموبيلدى فورماتتاعى 40 سەكۋندتىق بەينەروليكتەر مەن ەلىمىزدىڭ كيەلى جەرلەرى تۋرالى 4 عىلىمي-كوپشىلىك دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلدى. ولار National Geographic, BBC سەكىلدى بۇكىلالەمدىك بەدەلدى تەلەارنالاردا كورسەتىلىپ جاتىر.
ەلىمىزدىڭ قاسيەتتى نىساندارىن شەتەلدىكتەرگە تانىستىرۋ ماقساتىندا ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» اق 20-دان استام عىلىمي-تانىمدىق دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىپتى. سولاردىڭ قاتارىندا «BBC WorldNews» تەلەارناسىمەن بىرىگىپ تۇسىرگەن «التىن ادام» ارحەولوگيالىق قازباسىنا ارنالعان «التىن جاۋىنگەر» اتتى جاڭا دەرەكتى ءفيلمنىڭ تەلەۆيزيالىق تۇساۋكەسەرى ەلىمىزدە جانە شەت ەلدەردە ءوتتى. بۇلاردان باسقا «قوجا احمەت ياساۋي» جانە «ايشا ءبيبى» فيلمدەرىن ءتۇسىرۋ جۇمىسىنا 451 ميلليون كورەرمەنى بار شەتەلدىك بەدەلدى تەلەارنا «BBC WorldNews» ماماندارى تارتىلعان.
سونىمەن قاتار بيىل ۇكىمەت قاۋلىسىمەن «بوزوق», «بوتاي», «سارايشىق» مادەني-تاريحي مۋزەي-قورىقتارى قۇرىلدى. الداعى ۋاقىتتا « ۇلىتاۋ», «وتىرار», «تاڭبالى» مادەني-تاريحي مۋزەي-قورىقتارىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
جىل باسىنان بەرى جالپىۇلتتىق تىزىمىنە ەنگەن 23 تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشكە رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا شاقپاق اتا, قارامان اتا, ياساۋي, ارىستانباب كەسەنەلەرى, اقىرتاس, اپپاق يشان كەشەندەرى, تۇركىستان, ساۋران, سىعاناق, ەجەلگى تاراز, تالعار قالاشىقتارى بار.
ەندى «قاسيەتتى قازاقستان» جوباسى اياسىندا ايماقتاردا اتقارىلىپ جاتقان ىستەرگە توقتالساق, مىسالى اتىراۋ وبلىسىنداعى قۇلسارى قالاسىنان 30 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان «اقمەشىت» كەشەنىنە جاڭادان جول سالۋ ءىسى قولعا الىنسا, اقمولا وبلىسىندا جالپىۇلتتىق دەڭگەي ساپىنان ورىن العان 10 نىسانعا, جەرگىلىكتى ماڭىزعا يە 33 نىسان بار بولسا, وسىلارعا جاڭعىرتۋ, جاڭارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن وبلىس ەسەبىنەن جالپى سوماسى 116,5 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنىپتى. ناتيجەسىندە, عالىم شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ جانە وڭىرگە ەسىمى ايگىلى تۇلعالار اقان سەرى, ءبىرجان سال ەسكەرتكىشتەرى جوندەلىپ, ستەپنوگور قالاسىنا عۇلاما عالىم قانىش ساتباەۆتىڭ الىپ ءمۇسىنى ورناتىلدى. سول سياقتى ءوڭىردىڭ تاعى ءبىر تاريحي تۇلعاسى ءۋالي حاننىڭ مازارى دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن جوندەلۋدە. اقمولا وبلىسى ەلىمىزدە ءتۋريزمدى دامىتۋشى دونورلىق الەۋەتى جوعارى ايماق بولعاندىقتان بولاشاقتا مۇنداعى قاسيەتتى ورىنداردى جالعايتىن تۋريستىك مارشرۋت جاساقتاۋ جايى دا نازاردا.
وسىنداي كەلەلى ىستەر شىعىس قازاقستان وڭىرىندە دە جالعاسىن تابۋدا. سونىڭ ءبىرى وتكەن جىلى جاۋىنگەر ساق ايەلىنىڭ مۇردەسى تابىلعان بەرەل قورعانىنا تاريحي-ارحەولوگيالىق مۋزەي كەشەنى تۇرعىزىلىپ, №5 قورعاننىڭ ۇستىنە شىنى كۇمبەز-شاتىر ورناتىلدى. قاتتى شىنىدان جاسالعان جابىق كەشەن اۋماعى – 90 شارشى مەتر, ال بيىكتىگى جادىگەرلەر جاتقان تەرەڭدىكتەن باستاپ 8,5 مەتردى قۇراپ وتىر. سونىمەن قاتار وڭىرگە تانىمال قاسيەتتى ورىندار ىرعىزباي ماۆزولەيى, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى قاتارلى نىساندارعا باراتىن جولدار جوندەلگەن. سونداي-اق وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ جانىنان اشىلعان «شىعىس مارجاندارى» اتتى تۋريستىك ۇجىم وڭىردەگى قاسيەتتى نىسانداردى ناسيحاتتاۋ باعىتىندا جاڭادان 23 باعىتتا تۋروپەراتورلىق قىزمەت كورسەتكەن.
باتىس قازاقستان وبلىسىندا دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن وبلىس ورتالىعىنىڭ ەجەلگى «اتاسى» ەسەبىندە مويىندالىپ كەلگەن ورتاعاسىرلىق «جايىق قالاشىعىنىڭ» اسپان استىنداعى اشىق ماكەتى جاسالىپ, «بوكەي ورداسى» تاريحي-مادەني كەشەنىنە باراتىن جولعا جوندەۋ جۇرگىزىلسە, ءدال وسى سياقتى جامبىل وبلىسى اۋماعىندا ورنالاسقان «اقىرتاس» كەشەنىنە قاتىنايتىن جەتى شاقىرىمدىق جولعا اسفالت توسەلگەن.
ەلىمىزدەگى جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىسانداردىڭ كونەلىگى جاعىنان ماڭعىستاۋ ءوڭىرى الدا تۇر. اتاپ ايتقاندا, ح-ءحىح عاسىرلار مۇراسى بەكەت اتا, شوپان اتا, قارامان اتا, ماسات اتا, سيسەم اتا, شاقپاق اتا, سۇلتان ەپە قاتارلى نىساندار بار. وسىلاردى قورعاپ-ساقتاپ, تۋريستىك باعىتتا دامىتۋ ءۇشىن وبلىس بيۋدجەتىنەن 5 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان.
سول سياقتى قۇرامى رەسەي جانە وزبەكستاندىق عالىمدار توبىنان جاساقتالعان حورەزم ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياسى عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەسى قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ قولداۋىمەن ايماقتاعى قاسيەتتى ورىندار سىعاناق, جانكەنت, سورتوبە, قىشقالاعا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, عىلىمي-ساراپتامالىق قورىتىندىسىن شىعارۋدا.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمدىگى «قاراساي – اعىنتاي باتىر» مەموريالدىق كەشەنىنە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋمەن قاتار, بيىل تۋعانىنا 125 جىل تولىپ وتىرعان اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ سارىتومار اۋىلىنداعى مۋزەيىن تولىق جاراقتاپ, اۋىلعا باراتىن جەتى شاقىرىم جول اسفالتتالدى.
جاڭادان قۇرىلعان تۇركىستان وبلىسى ورداباسى اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان «بىرلىك – ورداباسى» مەموريالدى كەشەنى, «ارىستان باب» ماۆزولەيى, «وتىرار توبە» تاريحي كەشەنى سياقتى نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى ءبولىپ, ءتۋريزمدى دامىتۋدى قولعا الۋدا.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
