ەلباسى ۇسىنعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالارى – قوعام مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ بارلىق سالاسىندا, سونىڭ ىشىندە سوت بيلىگىنە دە ەل مۇددەسىنە ساي بيىك بەلەستەرگە جەتۋدى مىندەتتەپ وتىر. بۇعان قوسا پروگرەسسيۆتى IT تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى – قوعامنىڭ قاي سالاسىنا دا سەرپىندى كۇش, جاڭا تىنىس بەرەتىن باعىت.
قازاقستان – قۇقىقتىق جۇيەسىن الەمنىڭ وزىق ستاندارتتارىنا ساي كەلتىرۋ ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق وركەنيەتتى ەلدەر تاجىريبەسىن تىڭعىلىقتى زەردەلەي وتىرىپ, بۇكپەسىز اشىق سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا كەلەلى شارالار قابىلداپ كەلە جاتقان ەل. ەلباسى وزىق سوت تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋ مەن سوت ءوندىرىسىن جەتىلدىرۋدىڭ نەگىزگى كوزى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى كەڭىنەن پايدالانۋ ەكەنىن, 2009 جىلى سۋديالاردىڭ V سەزىندە اتاپ ايتقان بولاتىن. بۇگىندە ول ىسكە اسىپ, سوتتار قاعازباستىلىقتان ارىلىپ, ەلەكتروندى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن, زامان تالابىنا ساي, وڭتايلى, قولجەتىمدى, اشىق سوت پروتسەستەرى بازاسى جاسالدى.
وسى رەتتە سوڭعى ۋاقىتتا جوعارعى سوت جۇرگىزىپ جاتقان سوت جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋ جۇمىسىنىڭ قارقىنى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن ماۋسىم ايىندا وتكىزىلگەن شەتەل ينۆەستورلارى كەزدەسۋىندە جوعارعى سوت توراعاسى جاقىپ اسانوۆ تسيفرلاندىرۋ جۇمىسى ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, سوت بيلىگىنىڭ قازىرگى بىرقاتار كەمشىن تۇستارى مەن ونىڭ سەبەپتەرىن اشىق كورسەتىپ, ول بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالار جونىندە تولىق ماعلۇمات بەردى. بۇل تۋرالى ن.نازارباەۆ ءوز سوزىندە سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋداعى بۇل جاڭاشىل وڭ وزگەرىستەردى قولداي وتىرىپ, ونىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. شىنىندا دا, جاڭا توراعانىڭ بۇل ۇتىمدى سوزدەرى, سوت بيلىگىن وزگەرتۋگە ۇمتىلعان اشىق ويلارى جانە بۇگىنگى باتىل اياق الىستارى – سوت بيلىگىندەگى سەڭدى قوزعاعانداي.
سوت بيلىگىن ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان بۇل وزىندىك سىني كوزقاراس, جاڭا لەپ ناۋقاندىق سيپات الماۋى ءتيىس. ول ءۇشىن تەك جالعىز جوعارعى سوت توراعاسى عانا ەمەس, بارلىق زاڭگەرلەر, عالىمدار, كەز كەلگەن ازامات ورتاق ءۇن قوسىپ, اتسالىسسا يگى. جاسىراتىنى جوق, سوت بيلىگىندە سوڭعى جىلدارى قوعام الدىندا ەسەپ بەرۋدەن وقشاۋلانۋ, بۇيىعى كۇيگە ءتۇسۋ بوي كورسەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان سانى كوپ, پارمەنى ءالسىز, كەيدە ءتىپتى قاجەتتىلىگى ءدۇدامال وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتار ورىن الىپ كەتتى. وسى قوردالانعان پروبلەمالاردى شەشۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن تىنىمسىز ەڭبەك, جۇيەلى ءىس, سىندارلى وي, جاڭا كوزقاراستى قاجەت ەتەتىن ءىس.
وسى تۇرعىدا قىلمىستى, داۋدى بولدىرماۋ, ولاردىڭ الدىن الۋ ەڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ سانالاتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت جۇيەسى – بۇگىنگى قوعام دامۋىنا ساي ىزگىلەنىپ, كەمشىلىكسىز ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋدە دەپ نىق سەنىممەن ايتۋ قيىن. جۇمىسسىزدىق پەن ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ بەلەڭ العان 1997 جىل مەن بۇگىنگى ساياسي تۇراقتىلىق ورناعان, جۇمىس كوزى كوبەيگەن جانە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قولداۋ ايتارلىقتاي كۇشەيگەن 2017 جىل دەرەكتەرىن سالىستىرىپ كورەيىك. دەرەكتەرگە سۇيەنەر بولساق, جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ەلىمىزدەگى حالىق سانى 12,7 %-كە وسكەن بولسا, وسى كەزەڭدە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق 90,9 %-كە, قىلمىس سانى 94,7 %-كە, اسىرەسە ازاماتتىق داۋ-داماي سانى 97,9 %-كە ۇلعايعان, بۇل – كىمدى بولسا دا ويلاندىرۋى ءتيىس.
سوت وندىرىسىندەگى ازاماتتىق داۋلار سانىنىڭ ءدال بۇلاي شارىقتاپ كەتۋى – سوت جۇيەسىنىڭ قازىرگى وزەكتى پروبلەماسى. البەتتە, مۇندا جاڭا قوعام دامۋىنىڭ تۇرلەنۋى, سوعان بايلانىستى ول قاتىناستاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان جاڭا زاڭدار قابىلدانۋىنىڭ اسەرى دە جوق ەمەس. دەسەك تە مۇندا سوت جۇيەسىنىڭ ءوزىنىڭ ىشكى كەمشىن تۇستارى دا جەتكىلىكتى سياقتى. وسى 1997-2017 جىلدار ارالىعىندا تەك قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرىنىڭ ارقايسىسىنا 20-دان استام وزگەرىس ەنگىزىلگەن, ياعني ءىس قاراۋ ءتارتىبىنىڭ ءوزى جىلما جىل قايتا-قايتا وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرعان. وسىعان بايلانىستى بۇگىندە سوت وندىرىسىندە ازاماتتىق ىستەرمەن قوسا بۇرىن-سوڭدى بولماعان «ماتەريال» دەگەن ازاماتتىق ىستەر دە پايدا بولدى. بۇعان قوسا, بۇرىن قىلمىستىق ءىستى قاراعان سوتقا بىردەن ازاماتتىق تالاپتاردى دا تولىق شەشۋ مىندەتتەلسە, قازىر ولاردى ءبولىپ, ازاماتتىق سوتتارعا جولداۋ تاجىريبەسى قالىپتاسقان. نەكەنى بۇزۋ تۋرالى ازاماتتىق ىستەر بويىنشا نەكەدەن اجىراتۋ, م ۇلىكتى ءبولۋ, اكەلىگىن انىقتاۋ, بالانى تاربيەگە بەرۋ, اليمەنت ءوندىرۋ ماسەلەلەرى بۇرىن كوبىنە ءبىر ىسپەن عانا شەشىلگەن بولسا, قازىر بۇل ماسەلەلەر بولەك-بولەك 7-8 ءىس بولىپ جاتىر. بۇگىنگى سوتتارداعى بانك كوميسسياسى تۋرالى داۋلاردا: تالاپ بەلگىلى – زاڭسىز الىنعان كوميسسيالىق سوما, جاۋاپكەر بىرەۋ – بانك, تالاپكەر – كليەنت, بىلايشا ايتقاندا, انىقتايتىن ءمان-جايلار شەكتەۋلى, ەش قيىندىعى جوق ءىس. وسى ىستەر ءبىرىنشى ساتى سوتتارىندا ازامات سانىنا قاراي بىرنەشە جۇزدەگەن, مىڭداعان ءىس بولىپ قارالۋدا. نە ءۇشىن؟ تۇسىنىكسىز. مۇندا دالەلدەۋدى قاجەت ەتەتىن ەشتەڭە جوق. ال ەندى وسىنى سوتتاردا قىرۋار ءىس قىلماي پروكۋراتۋرا ۇسىنىسى ارقىلى بانك ءوز بۇيرىعىمەن نەمەسە پروكۋراتۋرا تالاپ ارىزىمەن ءبىر ءتىزىم – ءبىر ءىس قىلىپ نەگە شەشىم شىعارماسقا؟..
حالقىمىز «بي ەكەۋ بولسا, داۋ تورتەۋ بولادى» دەگەن. باس-اياعى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە قانشالىقتى قاجەت ەكەنى جەتە ەسكەرىلمەي, جاڭاشىل بولىپ كورىنۋگە تالپىنىپ, قىلمىستىق سوت, ازاماتتىق سوت, اكىمشىلىك سوت, ەكونوميكالىق اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان سوت, يۋۆەنالدى سوت... دەپ بىرنەشە سوتتى قۇرىپ تاستادىق. بۇل – مەملەكەتكە قانشاما شىعىن!
بۇگىندە قاراپايىم حالىق تۇگىلى, ولاردىڭ سانى مەن تۇرىنەن زاڭگەرلەردىڭ ءوزى شاتاسادى. تاعى قانداي سوتتار كەزەكتە تۇر؟ وسىنىڭ ءبارىن ۇكىمەتكە ۇسىنىپ جاتقان وزگە ەمەس, ءوزىمىز – سوتتار, سوت قىزمەتكەرلەرى, زاڭگەرلەر! ايتپەسە وسىدان جيىرما جىل بۇرىن وسى ىستەردىڭ بارلىعىن دەرلىك ءبىر-اق سوت – اۋداندىق سوتتا ءبىر سۋديا قاراپ, شەشەتىن. ال بۇگىن شە؟ تۋراسىن ايتقاندا, سۋديالار مەن سوتتار سانىنىڭ كوبەيۋىنەن ءىس پەن داۋ ازايىپ جاتپاعانى انىق.
كەزىندە, 2011 جىلى قاڭتار ايىندا سوتتاعى ىستەردى ازايتۋ ماقساتىندا مەدياتسيا تۋرالى زاڭ قابىلداندى. ال مۇنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن سوت وندىرىسىندەگى ىستەردىڭ ازايۋىنا ەش اسەرى تيگەن جوق. نەگىزى, قازىرگى قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا مەدياتور دەگەنىمىز سۋديا ەمەس, ءتىپتى كوبىنە كاسىبي زاڭگەر مامان دا ەمەس تۇلعا. وعان جۇگىنگەن ەل, قالتاسىنان قارجىسىن شىعارىپ, مەدياتوردىڭ ەڭبەگىنە تولەيدى. ال وعان كوڭىلى تولماسا, مەملەكەتتىك باج تولەپ, رەسمي سوتقا جۇگىنەدى. ەندەشە بۇل – ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشپەي ۋاقىتشا ىسىرا سالۋ, مەدياتوردىڭ قالتاسىن تومپيتىپ, ەلدى بوسقا اۋرە قىلۋ دەگەن ءسوز. ءدال وسى جاعداي, بۇگىنگى كوتەرىلىپ جۇرگەن «بيلەر سوتىندا» دا قايتالانىپ, ونىڭ دا ءىستىڭ ازايۋىنا ەش اسەرى بولماۋى عاجاپ ەمەس. بيلەر سوتىنىڭ جۇرناعى – «اقساقالدار كەڭەسى» قازىر دە ەل اراسىندا ۇساق قۇقىقبۇزۋشىلىقتى, داۋ-دامايلاردى ەش جەرگە رەسمي تىركەتپەي-اق, ىڭ-شىڭسىز شەشىپ جاتىر. سوندىقتان دا بۇل ىسكە سوتتاردىڭ بەل شەشىپ, بەلسەنە ارالاسۋىنا قاجەتتىلىك جوق. سەبەبى, ءدال وسى مەدياتسيا, بيلەر سوتىنىڭ ۇستىنەن كۇنى ەرتەڭ-اق جاڭا داۋ-دامايلار توپ-توبىمەن سوت وندىرىسىنە ءتۇسۋى ابدەن ىقتيمال.
جالپى, «...سوتتاعى ىستەردىڭ سوڭعى جىلدارى جىل سايىن 200 مىڭداپ كوبەيۋى, مەملەكەت قابىلداعان كەلىسۋ راسىمدەرى كەڭەيتىلگەن شارالار مەن داۋلاردى سوتتان تىس رەتتەۋ مەحانيزمدەرىنىڭ كۇتىلگەن ناتيجەنى بەرمەي جاتقانى جانە مۇندا ەلەۋلى كەمشىلىكتىڭ بار» ەكەنى جونىندە پرەزيدەنت 2016 جىلعى VII سۋديالار سەزىندە دە ەسكەرتكەن. وكىنىشكە قاراي, سوت جۇيەسى ارىز-شاعىم, ىستەر سانىنىڭ ءدال بۇلاي كۇرت ءوسۋى جاعدايىنا دەر كەزىندە ءتيىستى تۇردە ءمان بەرمەي, ونى ءوز جۇمىستارىنىڭ ۇلكەن جەتىستىگىنە بالاپ, ەلدىڭ سوتقا دەگەن سەنىمىنىڭ كۇشەيۋىمەن ءتۇسىندىرىپ كەلدى. سوندىقتان دا مەملەكەتتىك تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسى – بۇگىنگى سوت جۇيەسى قولدانىسىنداعى ءىرىلى-ۇساقتى رەفورمالار ماڭىزىن ايشىقتاپ قانا قويماي, ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇيلەستىگىن, قاراما-قايشىلىقتارىن, اسەرىن جانە ومىرشەڭدىگىن ناقتى اشىپ كورسەتەدى دەگەن ۇمىتتەمىز.
سوت بيلىگىندەگى تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – سوت تورەلىگىنىڭ ادىلدىگى مەن زاڭدىلىعىن «پروتسەنتتىك كورسەتكىشپەن» باعالاۋ. سوت جۇيەسىندە جىلدار بويى سوت تورەلىگىنىڭ زاڭدىلىعى مەن ادىلدىگى جوعارعى ساتى سوتتارىمەن پروتسەنتتىك مولشەرمەن ەسەپتەلە وتىرىپ, تومەنگى ساتى سوتتارى جۇمىسىنا باعا بەرىلىپ كەلەدى. سوتتار سوت شەشىمدەرى مەن ۇكىمدەرىنىڭ 99,99 پروتسەنتىنىڭ بۇزىلماۋىن ۇلكەن جەتىستىككە ساناپ, سول مەجەدەن شىعۋعا ۇمتىلدى. ءوز جۇمىس ساپاسى دا «پروتسەنتتىك ولشەممەن» باعالاناتىن وبلىستىق سوتتار – جوعارى پروتسەنتتىك كورسەتكىشكە جەتۋ ءۇشىن اۋداندىق سوت اكتىلەرىن بارىنشا كۇشىندە قالدىرۋعا, بۇزباۋعا ءماجبۇر بولدى. مۇنىڭ وزىندىك ولشەۋسىز زيانى – اۋداندىق ءبىرىنشى ساتى سوتتارى جىبەرگەن زاڭسىزدىق پەن ادىلەتسىزدىككە ءبىرىنشى تويتارىس بەرىپ تۇزەيتىن, سوت جۇيەسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى بۋىنى – وبلىستىق سوت ساتىسىنىڭ زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءرولىن مەيلىنشە تومەندەتىپ, مەملەكەت پەن قوعام الدىندا ايتارلىقتاي پايداسى جوق, دارمەنسىز كۇيگە ءتۇسىردى. جالاڭ پروتسەنتتىك كورسەتكىشكە بوي الدىرعان سوت جۇيەسى مۇنى دا ءوز جۇمىستارىنىڭ ۇلكەن جەڭىسى رەتىندە اقپارات قۇرالدارى ارقىلى زور ماقتانىشپەن تىلگە تيەك ەتىپ, ادىلدىك پەن شىندىقتىڭ ولشەمى رەتىندە كورسەتىپ باقتى. مۇنداي سىڭارجاق, «پروتسەنتتىك» ءۇردىس تەك سوت جۇيەسىنە عانا ەمەس, بۇكىل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دا ءتان بولدى. بۇل تۋرالى دا ەلباسى سول VII سۋديالار سەزىندە: «سوت تورەلىگىن اتقارۋدا حالىقارالىق وڭ رەيتينگكە جانە جوعارعى كورسەتكىشتەرگە جەتكەنىنە قاراماستان, نەگىزگى ماسەلە سوتتارعا جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قوعام سەنىمى جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە قالىپ وتىر» دەپ قاداپ ايتقان دا بولاتىن. بىراق بۇل ادەت تە بۇگىنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ, ادىلدىك پەن زاڭدىلىق – «پروتسەنتتىك كورسەتكىشتىڭ» قۇربانىنا اينالىپ كەتتى.
ايتسە دە بۇل ساندىق ەسەپتەن, نە پروتسەنتتىك كورسەتكىشتەن ءبىرجولا باس تارتۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس. كەرىسىنشە, ونى سوت تورەلىگىن زەرتتەۋ, سارالاۋ جۇمىستارىندا مەيلىنشە كەڭ پايدالانۋ قاجەت. سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋداعى زاڭدىلىق سوت شەشىمدەرىنىڭ تۇراقتىلىعىمەن انىقتالسا, ال ونىڭ ادىلدىگى كىناسىزدى داۋدان اراشالاۋىمەن, ال كىنالىنى جاۋاپتان, جازادان قۇتقارمايتىن تۋرالىعىمەن عانا ايقىندالادى. سوندىقتان وبلىستىق سوت ساتىسىنىڭ جۇمىسى اۋداندىق سوتتار جىبەرگەن زاڭسىزدىقتار مەن قاتەلىكتەردى مەيلىنشە كوپ تاۋىپ جانە ونى دەر كەزىندە تۇزەۋىمەن عانا ولشەنىپ, باعالانۋى ءتيىس.
پروتسەنتتىك كورسەتكىشكە بوي الدىرۋ, سوت جۇيەسىندە تاعى ءبىر پروبلەما – سوت بيلىگىنىڭ ىرگەتاسى بولىپ سانالاتىن سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋداعى سۋديالاردىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن جانە اۋداندىق, قالالىق, وبلىستىق سوت ساتىلارىنىڭ دەربەستىگى مەن ماڭىزىن بارىنشا السىرەتۋگە اكەلىپ سوقتى. سۋديالار ءىس بويىنشا ادىلدىكتى انىقتاۋدان گورى وزدەرىنىڭ سۋديالىق تاعدىرىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ەڭ باستى ماسەلە – سوت اكتىلەرىنىڭ بۇزىلماۋىنا باعىنىشتى بولىپ, ءىس قاراۋداعى وزدەرىنىڭ ەركىندىگىنەن ايىرىلىپ, ءار ءىس بويىنشا وبلىستىق سوتقا جۇگىرەتىن, ناقتىراق ايتقاندا, وبلىستىق سوت توراعاسىنىڭ ارنايى نۇسقاۋىنسىز شەشىم قابىلداي المايتىن – جالتاق, تاۋەلدى, قولبالا سوتقا اينالدى.
ارينە كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا سۇيەنە وتىرىپ, ءوزىنىڭ ىشكى سەزىمىمەن ادىلدىكتى تۋ ەتىپ, تاۋەلسىز قابىلدانعان سۋديا سوت اكتىلەرى نەعۇرلىم بۇزىلماسا, سوعۇرلىم زاڭدى ءارى قۇرمەتتى. ول ءۇشىن سۋديا شىن مانىندە تاۋەلسىز جانە مىندەتتى تۇردە بىلىكتى, قانداي جاعدايدا دا زاڭدى, ءادىل شەشىم قابىلداي الاتىن باتىل دا ءارى تاباندى بولۋى قاجەت. ول ءۇشىن سۋدياعا ءوز زاڭدى شەشىمىنىڭ بۇزىلۋىنا كەلىسپەي, جوعارعى سوتقا دەيىن ۇسىنىس كەلتىرۋ قۇقىعى بەرىلۋى ءتيىس. سوندا عانا سۋديا ءىس جۇزىندە تاۋەلسىز. بۇل اسىرەسە سۋديانىڭ ءوز باسىمەن بىرگە, ءىس بويىنشا زاڭدىلىق پەن ادىلدىكتىڭ ساقتالۋىنا كەپىل بولارى ءسوزسىز.
سوت جۇيەسىندەگى بۇگىنگى تاعى ءبىر كوكەيكەستى ماسەلە – قازىرگى جوعارعى سوت وندىرىسىندەگى ىستەر سانىنىڭ شامادان تىس كوبەيۋى. وعان نەگىزگى سەبەپ – 2016 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ بۇرىنعى جەرگىلىكتى جەرلەردە زاڭسىزدىق پەن ارىز-شاعىمعا توسقاۋىل رەتىندە, سۇزگى ءرولىن اتقارعان وبلىستىق سوتتارداعى ىستەردى كاسساتسيالىق جانە قاداعالاۋ تارتىبىمەن قاراۋ مىندەتتەرىنىڭ جويىلىپ, ول مىندەتتەردىڭ جوعارعى سوتتىڭ وزىنە ءوتۋى. ول رەسپۋبليكا كولەمىندە, ياعني 2 قالا جانە 14 وبلىستىق سوتتا قارالاتىن بارلىق ارىز-شاعىم جانە ىستەر سانىن لەك-لەگىمەن, بىردەن جوعارعى سوتتىڭ وزىنە ءتۇسىرىپ, ونىڭ ءىس قاراۋ جۇكتەمەسىن ءبىر مەزەتتە بىرنەشە ەسەگە ارتتىرىپ جىبەردى. تەك 2017 جىلى جوعارى سوتتىڭ وزىنە ازاماتتىق داۋلار بويىنشا 12 368, قىلمىستىق ىستەر بويىنشا 5 182 ۇسىنىس تۇسكەن. بۇگىندە جوعارعى سوت سۋديالارى سانى جەرگىلىكتى سوت سۋديالارى ەسەبىنەن ەكى ەسەگە دەيىن كوبەيسە دە, جاعداي ءالى كۇنگە دەيىن كۇردەلى كۇيىندە قالىپ, جوعارعى سوت شامادان تىس ۇلكەن جۇكتەمەمەن جۇمىس ىستەۋدە. وسىعان وراي, بۇگىندە جوعارعى سوتتا ەكى بىردەي – ءبىرىنشىسى ىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ۇسىنىستارىمەن كاسساتسيالىق تارتىپتە القالاردا قارالاتىن جانە ەكىنشىسى باس پروكۋروردىڭ نارازىلىعىمەن نەمەسە جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ ۇسىنىسىمەن تاعى دا كاسساتسيالىق تارتىپتە القادا قارالاتىن, ياعني بۇرىنعى وبلىستىق سوتتارداعى ءىس قاراۋ تارتىپتەرىنەن ايتارلىقتاي وزگەشە ايىرماشىلىعى جوق, ىستەردى ەكى رەت كاسساتسيالىق تارتىپتە قاراۋ پراكتيكاسىن قالىپتاستىردى.
بارلىق وبلىستىق سوتتاردىڭ كاسساتسيالىق جانە قاداعالاۋ ساتىلارى اتقارعان جۇمىس اۋقىمى مەن مىندەتىن تۇگەلدەي ءبىر وزىنە جۇكتەپ العان بۇگىنگى جوعارعى سوت – سول سوتتاردىڭ جۇمىس كولەمىن تولىق يگەرىپ, سوت بيلىگىنىڭ تيىمدىلىگى مەن زاڭدىلىعىن ارتتىرۋدا دەپ ايتا المايمىز. مىسالى, 2017 جىلى اياقتالعان جالپى ىستەر (2 262 451) 2007 جىلعىمەن (405 542) سالىستىرعاندا بەس ەسەدەن ارتىق بولعانىنا قاراماستان, ول بويىنشا تۇسكەن نارازىلىق پروتسەنتى ءۇش ەسەگە, ال زاڭدىلىعى قالپىنا كەلتىرىلگەن ىستەر التى ەسەگە از. سوندا نە ۇتتىق؟ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى كاسساتسيالىق سوت ساتىلارىن جويعاندا تاپقان جەتىستىگىمىز قايسى؟ ەشقانداي. كەرىسىنشە, سوت بيلىگىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسى – جوعارعى سوتتى ءوزىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنان ايىرىپ, ارىز-شاعىمنان باس الا المايتىن كۇيگە جەتكىزدىك. جەرگىلىكتى جەردە زاڭدىلىقتى دەر كەزىندە قامتاماسىز ەتۋ تيىمدىلىگىنەن ايىرىلدىق. رەسپۋبليكا كولەمىندە زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشىن تومەندەتتىك. قانشاما ادامنىڭ جەر الشاقتىعىنا بايلانىستى كاسساتسيالىق شاعىمدانۋ مۇمكىندىگىن شەكتەدىك. وسىعان بايلانىستى قانشاما ءىس بويىنشا قابىلدانعان زاڭسىز سوت اكتىلەرى كۇشىندە قالىپ, سوت بيلىگىنىڭ ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرىلدى...
توقەتەرى, بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن بۇگىنگى سوت جۇيەسىندە جەرگىلىكتى سوت قۇرامىنا جاتاتىن ءۇش-ءتورت وبلىسارالىق كاسساتسيالىق سوت ساتىلارىن قۇرۋ اسا قاجەت. بۇعان سوت جۇيەسىندە بارلىق جاعداي دا بار. وعان مەملەكەتتەن قوسىمشا قارجى دا, عيماراتتار دا, سۋديالىق شتات بىرلىكتەرى دە قاجەت ەمەس. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ۇلكەن مەگاپوليس قالا, وبلىستارىندا ساۋلەتتى سوت عيماراتتارى سالىنعان. كادر ماسەلەسىنە كەلسەك, وبلىستىق سوتتاردا قازىر تەك اپەللياتسيالىق سوت ساتىسى عانا قالدى. ونداعى ءار القانىڭ ءوز توراعالارى بار ەكەندىگىن ەسكەرسەك, ەندىگى جەردە وبلىستىق سوت توراعاسى لاۋازىمىنىڭ وندا قاجەتتىگى دە شامالى. بۇعان قوسا جوعارعى سوتتىڭ وزىندە كاسساتسيالىق ءىس قاراۋ جۇكتەمەسى وزگەرگەن سوڭ ونداعى القا توراعالارى مەن سۋديا شتات بىرلىكتەرىن قوسا ەسەپتەگەندە, رەسپۋبليكا كولەمىندە جەرگىلىكتى سوتتارعا جاتاتىن 3-4 وبلىسارالىق كاسساتسيالىق ساتى سوتىن قۇرۋ ەشقانداي قيىندىق تۋعىزبايدى.
بۇل وزگەرىس – مەملەكەتىمىزدەگى سوت بيلىگىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى, سوڭعى ساتىسى جوعارعى سوت ابىرويىن اسقاقتاتپاسا, تۇسىرمەسى انىق. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە جوعارعى سوتتىڭ قازىرگى جۇمىسباستىلىعىن توقتاتىپ, ءوزىنىڭ تىكەلەي مىندەتى – مەملەكەتتىك سوت بيلىگىنىڭ باعىت-باعدارىن كورسەتەتىن تۇپكىلىكتى, قۇندى, ساپالى قاۋلى-قارارلار قابىلداۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتەدى. جوعارعى سوتتىڭ ءوز قۇزىرى ارقىلى كەز كەلگەن ءىستى الدىرىپ, قاراي وتىرىپ مەملەكەتتە ۇنەمى بىرتەكتى, ءادىل سوت تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگى مولايادى. وزىنە دەيىن جەرگىلىكتى سوتتارداعى وبلىسارالىق كاسساتسيالىق سوت ساتىسى ارقىلى زاڭسىزدىقتىڭ الدىنا ۋاقتىلى, دەر كەزىندە توسقاۋىل قويىپ, سوت بيلىگىنىڭ تيىمدىلىگى مەن قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرادى. كاسساتسيالىق سوت ساتىسىن ەلگە جاقىنداتۋ ارقىلى ونىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن كوتەرىپ, سوت بيلىگى اتا زاڭدا بەكىتىلگەن ءوز ماقساتتارىنىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ, ەل سەنىمى كۇشەيەدى.
جالپى, مەملەكەتتىك تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسى – بۇگىنگى رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا سوت بيلىگىمەن قاتار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇمىستارىن دا بىردەي جۇيەلى تۇردە سارالاپ, ەلىمىزدىڭ زايىرلى مەملەكەت بولىپ قالىپتاسىپ, وركەندەپ دامۋىندا كوزگە كورىنبەي اياققا تۇساۋ بولىپ, سىرت كوزدەن جاسىرىن, بۇرىننان بۇركەمەلەنىپ كەلگەن قۇقىق سالاسىنداعى قاي ورگاننىڭ دا كەمشىن, وسال تۇستارىن جانە كىمنىڭ دە بولسىن قايتىمى جوق پايداسىز ءىس-ارەكەتتەرىن اشىق كورسەتىپ, ونى دەر كەزىندە تۇزەۋگە مۇمكىندىك بەرەرى حاق.
مۇحتار ەسجانوۆ,
سوت جۇيەسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
