تىرشىلىك بار جەردە وعان كەرى اسەرىن تيگىزەتىن بيوتيكالىق فاكتورلار, ياعني زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردىڭ قاتار جۇرەرى تابيعي زاڭدىلىق. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ەلدى مەكەندەرىندە, سونىمەن قاتار استانا قالاسىنىڭ دا جاسىل جەلەكتەرىن زيانكەستەردەن قورعاۋدا حيميالىق وڭدەۋدىڭ كەمشىلىكتەرى ەسكەرىلمەيدى. وڭدەۋ بارىسىندا العاشقى كەزدە زيانكەستەر جويىلىپ جاقسى ناتيجە كورسەتكەنىمەن, كەيىنىرەك ونىڭ جاسىرىن زيانى ورىن الا باستايدى. ماسەلەن, قايتالاپ وڭدەۋدەن سوڭ از ۋاقىتتا كەيبىر زيانكەستەردىڭ (كەنە, وسىمدىك بيتتەرى ت.ب.) قولدانىلعان ينسەكتيتسيدتەرگە بەيىمدەلۋ ءۇردىسى ءجۇرىپ, توزىمدىلىكتەرى ارتادى.
سوندىقتان ورماندى زياندى اعزالاردان قورعاۋ شارالارى عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەلگەن بولۋى ءتيىس. بۇل رەتتە جىل بويىنا جۇيەلى تۇردە زيان كەلتىرۋدىڭ الدىن الۋ شارالارى مەن جاسىل جەلەكتەردىڭ ورمانپاتولوگيالىق مونيتورينگىسى جۇرگىزىلۋى, زيانكەستەردىڭ پوپۋلياتسياسى باقىلانۋى, ونىمەن كۇرەسۋ ادىستەرى (بيولوگيالىق), كارانتيندىك جانە باسقا شارالارى كەشەندى اتقارىلۋى قاجەت. باسىمدىق حيميالىق وڭدەۋگە بەرىلسە دە, قولدانىلاتىن ينسەكتيتسيد ءبىرىنشى كەزەكتە ادامعا, قورشاعان ورتاعا, جان-جانۋارلار الەمىنە, سونىمەن قاتار پايدالى فاۋناعا قاۋىپسىز بولۋ كەرەك. بىراق وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ينسەكتيتسيدتەر مۇلدەم جوقتىڭ قاسى.
ينسەكتيتسيدتەردى پايدالانعاندا از ۋاقىتتا زيانكەستەردىڭ جاپپاي ازايۋى بايقالعانىمەن, سونداي-اق وڭاي جانە كورنەكى بولىپ كورىنگەنىمەن, ولاردىڭ تابيعي جاۋلارىن (ەنتوموفاگتار) جويىپ, قالعان پوپۋلياتسياسىنىڭ كوبەيۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزادى دا حيميالىق وڭدەۋدى قايتا جالعاستىرۋدى قاجەت ەتەدى. قايتا-قايتا جانە ەسەپسىز وڭدەۋ, زياندى اعزالاردىڭ ينسەكتيتسيدكە دەگەن توزىمدىلىگىن قالىپتاستىرىپ, ەكونوميكالىق جانە بيولوگيالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار ەكىنشى دارەجەدەگى زيانكەستەر قاتارىنىڭ تابيعي جاۋلارى جويىلعاننان سوڭ, ولار نەگىزگى قاتارعا شىعادى دا كوپ مولشەردە حيميالىق پرەپاراتتارمەن وڭدەۋدى تالاپ ەتەدى.
ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىز بەن كەيبىر اقپاراتتار بويىنشا, مۇنداي قارقىنداعى حيميالىق وڭدەۋدى پايدالانۋ, ينسەكتيتسيدتەرگە زيانكەستەردىڭ تۇراقتىلىعىن قالىپتاستىراتىندىعى, ناتيجەسىندە استانا جاسىل بەلدەۋىندە كەزدەسەتىن ەكىنشى دارەجەدەگى زيانكەستەردىڭ جاپپاي كوبەيۋىنە قولايلى جاعداي جاسالاتىندىعى بايقالدى. مۇنداي جاعدايدا جاپىراق جانە قىلقان كەمىرگىش زيانكەس بۋناقدەنەلىلەر سانىنىڭ ارتۋى اعاشتاردىڭ جاپىراقتارىن جەپ, جالاڭاشتاپ, السىرەتىپ, اۋرۋلار مەن ءدىڭ زيانكەستەرىنە قولايلى جاعداي تۋعىزادى. سونىڭ سالدارىنان ەكپە اعاشتاردىڭ ءبىراز بولىكتەرىنىڭ مۇلدەم قۋراپ كەتۋىنە سوقتىرادى.
قازىرگى كەزدە پەستيتسيدتەردى شامادان تىس قولدانىپ, بۇركۋ بارىسىندا قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى (سۋ قويمالارىنىڭ, توپىراق, اۋا) جانە پەستيتسيد قالدىقتارىنىڭ ادام اعزاسىندا قالىپ قويۋى ء(ارتۇرلى ونكولوگيالىق جانە اللەرگيالىق, بەدەۋلىك جانە ت.ب. اۋرۋلار تۋدىرادى), سونىمەن قاتار جانۋارلار مەن وسىمدىك الەمىنىڭ ازۋى بايقالۋدا. دەمەك پەستيتسيدتەردى قولدانۋ كەزىندەگى كەلەڭسىز ناتيجەلەر ەسكەرىلىپ, ونى ەڭ سوڭعى شارا رەتىندە پايدالانۋ قاجەت. بۇل زيانكەستەرگە قارسى قورعاۋدىڭ كەشەندى جۇيەسىن, ياعني ەكولوگيالىق قاۋىپسىز بيولوگيالىق ءادىستى باسىمدىقپەن قولدانۋ ماسەلەسىن وزەكتى ەتەدى.
وسى ورايدا ج.جيەمباەۆ اتىنداعى قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى 2016 جىلدان باستاپ «جاسىل ايماق» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ ماماندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, استانا ورمانىندا ءوسىرىلىپ جاتقان اعاشتىڭ 60-تان استام ءتۇرى مەن اعاشتاردىڭ تۇراقتى پلانتاتسياسىنداعى سانى 50 مىڭ دانا اعاشتى-بۇتالى 62 ءتۇرلى تۇقىمدىقتارعا كەشەندى قورعاۋ شارالارىن ازىرلەۋدە.
ايماق ەكپەلەرىندە مارال, بۇلان, ەلىك, سۋىر, دالا قارساعى, ونداتر, قويان جانە كىشى تىشقاندار مەكەندەيدى. مۇنىمەن قوسا, بالقاراعاي تورعايى, سۇر ءشىل, سۇر ساندۋعاش, كوك قارعا, جاسىمىق, شيقىلداق, ماسكەۋ تورعايى ءتارىزدى قاناتتىلار دا كەزدەسەدى. قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا 2017 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ولاردىڭ قاتارى تاعى دا 150 قىرعاۋىلمەن تولىقتى. اتالعان ءىس-شارالار ارقىلى زيانكەستەر وشاعىنا جول بەرمەۋ, قورشاعان ورتانى لاستاماۋ مۇمكىندىكتەرى مەن بيولوگيالىق قورعاۋ تاسىلدەرىنە باسا نازار اۋدارىلۋى ءتيىس.
ءبىزدىڭ ينستيتۋت عالىمدارى پەستيتسيدتەردى پايدالانۋدىڭ كەرى اسەرىن جەتە تۇسىنە وتىرىپ, وسىمدىك قورعاۋدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىز ادىستەرىن جاساۋدى ماقسات ەتۋدە. ماسەلەن, عىلىمي قولداۋ مەن دەر كەزىندە اتقارىلعان قورعاۋ شارالارىنا بايلانىستى بۇگىندە استانا جاسىل بەلدەۋىنىڭ, جالپى ورمان القابىنىڭ ورمانپاتولوگيالىق جاعدايى اعىمداعى جىلى وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جاقسارا ءتۇستى.
18 جىلدىڭ ىشىندە جاسىل بەلدەۋدىڭ كولەمى بۋراباي ۇلتتىق پاركىمەن تەڭەسكەندىگىن ەسكەرسەك, عىلىم مەن تاجىريبە ۇشتاسقان ورمان القابىنىڭ كولەمى ءدال وسى قارقىنمەن وسسە, كەلەر جىلى بۋرابايعا دەيىن جالعاسىپ, ودان ءارى پاۆلودار, قاراعاندى جانە قوستاناي وڭىرلەرىنە دە بويلارى ءسوزسىز.
قازىرگى كەزدە ينستيتۋت قازاقستاندا جاپپاي وندىرىلەتىن جانە كەڭ قولدانىس تاۋىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە, سونىمەن قاتار ەلدى مەكەندەردىڭ ىشىندە جانە اينالاسىنا ەگىلگەن ورمان-پاركتەرىن زيانكەس بۋناقدەنەلىلەردەن بيولوگيالىق قورعاۋ ماقساتىندا بيوپرەپاراتتار مەن بيو-اگەنتتەردى قولدانۋدى ناسيحاتتاۋدا. بۇل ءبيوادىستى دامىتىپ, قورعاۋ شارالارىن ەكولوگيالاندىرۋ, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىن جانە قورشاعان ورتانى ساقتاۋدا تاپتىرماس ءتاسىل.
«ادامزاتتىڭ تابيعاتسىز كۇنى جوق, تابيعاتتىڭ وعان ايتار ءتىلى جوق», دەگەندەي, جەر-انامەن تىلدەسىپ, قازاقستاننىڭ بارلىق اۋماعىن جاسىل بەلدەۋلەپ, وبلىستار مەن اۋدانداردىڭ ارالىقتارىندا اشىق جاتقان الاڭداردى جاسىل القاپپەن جايقالتۋ − ءبىزدىڭ باستى بورىشىمىز!
نۇرجان مۇحامەديەۆ,
قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ورمان جانە جاسىل جەلەكتەردى قورعاۋ سەكتورىنىڭ جەتەكشىسى,
گۇلناز مەڭدىباەۆا,
ورمان جانە جاسىل جەلەكتەردى قورعاۋ سەكتورىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
