الىپ جانۋاردىڭ بۇل سۇيەكتەرى قىزىلجار وڭىرىندە 1923 جىلى تابىلىپ, الەم بويىنشا قۇندى ەكسپوناتتاردىڭ بىرىنە جاتقىزىلعان. ونى عالىم ن.كۋزنەتسوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ەسىل وزەنىنىڭ سۋ شايىپ كەتكەن جاعالاۋىنان كەزىكتىرىپتى. ازۋ تىستەرىنىڭ ۇزىندىعى 4,5 مەترگە دەيىن جەتسە, سالماعى 100 كيلو تارتقان.
جۋىردا پەتروپاۆل قالاسىنىڭ تۇرعىنى الەكساندر رەمشوۆ سىلدىراي اعىپ جاتقان ەسىل وزەنىنە بالىق اۋلاۋعا بارعاندا سۋ ارناسىنان تومەنىرەك جەردە تاڭعاجايىپ ولجاعا كەنەلگەن. اياعى قاتتى زاتقا ءتيىپ, توپىراقتى قازىپ قاراسا, ءىرى سۇيەكتەردىڭ كومىلگەنىن بايقاعان. ونى ۇقىپتاپ جيناستىرىپ, تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە تاپسىرعان. ونداعىلار ەجەلگى داۋىردە تىرشىلىك ەتكەن الىپ جانۋاردىڭ ورتان جىلىگى مەن مويىن ومىرتقاسى دەگەن بولجام جاساپ وتىر. تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ارحەولوگ اناتولي پلەششاكوۆ ءپىل تۇقىمداس جابايى جانۋارلار وڭىردە وسىدان 11 مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەنىن, مىنا مول قازىنا دا عىلىم ءۇشىن تاپتىرماس ماعلۇمات كوزى سانالاتىنىن العا تارتا وتىرىپ, قازىرگى دولماتوۆو ەلدى مەكەنى ماڭايىنان بىرنەشە مارتە مامونتتىڭ قاڭقا بولشەكتەرى شىققانىن جەتكىزدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن تايىنشا اۋدانىنا قاراستى زەلەنىي گاي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءانۋار قابىلجاپاروۆ مال باعىپ ءجۇرىپ تەرەڭدىگى 12 مەتر سايدان جەردىڭ بەتىنە شىعىپ قالعان سۇيەكتەردى كورگەن. وسىدان 30-35 مىڭ جىل بۇرىن جويىلىپ كەتكەن مامونتتىڭ ومىرتقاسى, قابىرعالارى, ازۋ ءتىسى جانە جىلىگى ەكەنى جورامالدانعان. 1951 جىلى پەتروپاۆل قالاسى ماڭىنان كونە زامانعى ءپىل تەكتەس – ماستودونتتىڭ قاڭقالارى قازىپ الىنعان. ول مامونتتان دا ءىرى بولعان, وسىدان ەكى ميلليون جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن دەسەدى. بۇعان ياۆلەنكا, تاعى باسقا وڭىرلەردەن تابىلعان مامونت سۇيەكتەرىن قوسساق, ەجەلگى ءداۋىر ولجالارىنىڭ ءبارى تاريحي تۇرعىدان باعا جەتپەس وتە قۇندى جادىگەرلەر ەكەنى تالاسسىز.
ارنايى زەرتتەۋ ورىندارى بولماعاندىقتان وبلىستىق مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى پەتروپاۆلدىق تۇرعىن تاپقان سوڭعى ولجاعا جالپىلاما سيپاتتاما بەرۋمەن شەكتەلىپ وتىرعان جايلارى بار. جوعارىداعىلاردىڭ كومەگىنە جۇگىنەيىن دەسە, تاعى دا قولدى بولىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپ جوق ەمەس. ايتپەسە, وڭىردە مامونت ىزدەرى سايراپ جاتقانىن ارحەولوگيالىق قازبالار تالاي رەت دالەلدەگەن.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
