وسى جەردە «سوندا قالاي, قازىناعا تولى قازاق دالاسى بۇرىن زەرتتەلمەگەن بە؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى.
زەرتتەلگەندە قانداي! تەك ول «زەرتتەۋلەردىڭ» ناتيجەسى كوپشىلىككە بەلگىسىز.
– رەسەي يمپەرياسى قازاق دالاسىن وتارلاعان كەزدە جاپپاي ەسكى قورىمداردى توناۋدى قولعا العان. كۋنستكامەرانى ەكسپوناتتارمەن تولتىرۋ ءۇشىن ارنايى تاپسىرمالار بەرىلگەندىگىن ارحيۆتىك دەرەكتەر دە راستايدى. ال كەڭەستىك كەزەڭدە ورتالىقتان كەلگەن گەولوگتار وسى ءىستى جالعاستىرعان. مىنا تابىلىپ جاتقان التىن ادامدار سونداي توناۋدان امان قالعاندارى عوي, – دەيدى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, دوكتورانت راشيد ورازوۆ.
ءيا, التايدان شىعىس ەۋروپاعا دەيىن داليعان ۇلى دالانى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VI-IV عاسىرلاردان ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەگى IV عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن ەمىن-ەركىن جايلاعان ساۆرومات-سارماتتار وسى جەردە ەرەكشە وركەنيەت, وزگەشە مادەنيەت قالدىردى. قازىرگى قازىلىپ جاتقان وبالار, تابىلعان قازىنالار سول كەزەڭنىڭ ەسكەرتكىشتەرى. ءبىر ەرەكشەلىگى, بۇگىندە وتىرىقشى جۇرتتىڭ ورنىندا قالعان مۇنداي ەسكەرتكىشتەر الدەقاشان توناۋشىلاردىڭ تابانى استىندا تاپتالىپ, تۋ-تالاقايى شىقسا, كوشپەلى حالىق مۇنداي وبالارعا تيىسپەي, كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇرمەتپەن قاراپ كەلگەن. بۇل دا ءبىر تەكتىلىكتىڭ بەلگىسى شىعار.
ايتپاقشى, «التىن ادام» ءبىزدىڭ باتىس قازاقستان ولكەسىنەن دە تابىلعان. 2012 جىلى كۇزدە باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ ارحەولوگتارى تەرەكتى اۋدانىنان «التىن ادام» تاپقاندارىن حابارلادى. «تاقساي» كەشەنىندە جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى بارىسىندا ەجەلگى سارمات كەزەڭىنە جاتاتىن اقسۇيەك باي ايەلدىڭ جەرلەنگەن ورنى قازىلىپ, كەيىن «تاقساي حانشايىمى» دەگەن اتاۋعا يە بولدى. بۇل جەردەن تابىلعان 500-دەي التىن بۇيىمنىڭ جالپى سالماعى 3 كەلىگە جۋىق بولدى. ەرەكشە ۇلگىدەگى شوشاق باس كيىم, تاراق, تاعى باسقا جادىگەرلەر الەمدىك ارحەولوگيا عىلىمى ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق سانالادى.
– باتىس قازاقستان تەرريتورياسىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى XIX عاسىردان باستالدى. ولاردى باستاپقىدا ورىس زەرتتەۋشىلەرى, كەيىن كەڭەس ارحەولوگتارى جۇرگىزدى. قازاقستاندىق عالىمدار ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا 1960 جىلداردان ارالاستى. باستاپقىدا جۇيەسىز (گ.ي.باگريكوۆ), ال كەيىن جوسپارلى تۇردە قازاق كسر عا جانە ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي جوسپارى (ع.ا.كۋشاەۆ) بويىنشا جۇرگىزىلدى. XXI عاسىردىڭ باسىنان ەجەلگى كوشپەندىلەردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا بارلىق زەرتتەۋ جۇمىسىن مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعى جۇرگىزۋدە, – دەگەن ەدى وسى ورتالىقتىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇرات سىدىقوۆ.
اق جايىق وڭىرىندە «قىرىق وبا» اتتى اتاقتى كەشەن بار. «قارا ارحەولوگتاردىڭ» توناۋىنا ۇشىراپ, ب ۇلىنسە دە قازىرگى كورىنىسىنىڭ ءوزى كورگەن جاندى تاڭعالدىرادى. جاپ-جازىق دالادا قولدان تۇرعىزعان مىڭعاسىرلىق توبەنى عالىمدار «دالا پيراميداسى» دەپ ءدال ايتىپ ءجۇر. ءدال وسىنداي «دالالىق پيراميدالار القابى» باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شىڭعىرلاۋ, قاراتوبە اۋداندارى شەكاراسىندا ورنالاسقان. كەڭەس بيلىگى كەزىندە «لەبەدوۆكا» اتالىپ, ەندى عانا سەگىزساي, ەسەنامانتاۋ دەگەن بايىرعى اتاۋىن الىپ جاتقان شاعىن القاپتا 300-دەي وبا بار ەكەن!
– بۇگىنگە دەيىن بۇل وبالاردىڭ 150-دەيى قازىلىپ, زەرتتەلگەن. بيىل ماۋسىم ايىندا ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتى ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە ەكى اپتالىق قازبا جۇمىسىن جۇرگىزدىك. ءبىز قازعان وبادان ەرەسەك ەر ادامنىڭ, ءجاسوسپىرىم جىگىتتىڭ جانە بويجەتكەن قىزدىڭ سۇيەكتەرى شىقتى. قولا اينا, قىش قۇمىرالار, اينەك قۇتى, جەبە ۇشتارى, قازاندىق تابىلدى. جالپى, سەگىزساي القابى – وڭتۇستىك جايىق بويىنداعى سكيف-سارمات مادەنيەتىنىڭ ەرەكشە ەسكەرتكىشتەرى ساقتالعان عاجايىپ مەكەن. ونىڭ دارەجەسى عىلىمدا فيليپپوۆ, ەلەك, پوكروۆ كەشەندەرىنەن كەم ەمەس, – دەيدى بقمۋ-ءدىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مۇرات قالمەنوۆ.
سەگىزساي القابىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – مۇندا سارماتتار تاريحىنىڭ مىڭجىلدىق كەزەڭىن قامتيتىن وبالار ساقتالعان. جالپى, عالىمداردىڭ پىكىرىنشە سارماتتار تاريحى ءتورت كەزەڭگە بولىنەدى. ءبىرىنشى ساۆروماتتار كەزەڭى – ب.د.د. VI-IV عع. ەكىنشى ەرتە سارمات كەزەڭى – ب.د.د. IV عاسىردان شامامەن ب.د.د. I عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن سوزىلادى. ءۇشىنشى ورتا سارمات كەزەڭى – ب.د.د. I عاسىردىڭ ورتاسىنان ب.د. II عاسىردىڭ ورتاسىنا سايكەس كەلەدى. ءتورتىنشى, كەيىنگى سارمات كەزەڭى – ب.د. II عاسىردىڭ ورتاسىنان IV عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن كەلەدى. مىنە, وسى مىڭ جىل بويىنا سەگىزساي القابىنا سارمات پاتشالارى, بيلەۋشىلەرى, باقسىلارى جەرلەنىپ كەلگەن.
ەندى «ەلەۋسىز قالعان التىن ادام» تاقىرىبىنا كەلەيىك. ءدال وسى سەگىزساي القابىنا 1966-1967 جىلدارى ارحەولوگ گريگوري باگريكوۆ ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن كەلىپ, قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەن ەكەن. سول جولى قازىلعان ەكى ۇلكەن وبا بۇرىن تونالماعان بولىپ شىقتى. قاتار تۇرعان ەكى وبانىڭ بىرىنەن ەر ادامنىڭ, ال ەكىنشىسىنەن ايەلدىڭ سۇيەگى تابىلعان.
ەر ادامنىڭ قابىرىنەن قىرلى تۇتقالارى بار, موينى جىڭىشكە ۇلكەن قۇمىرا, تەمىر وجاۋ, تەمىر وراق, نايزا, اعاش قىندى, اسىل تاسپەن كومكەرىلگەن ەكى ءجۇزدى سەمسەر تابىلعان. بۇل ادامنىڭ كيىمىنە دە جارتى شار ءتارىزدى التىن قاپتامالار تىگىلگەن. قابىردىڭ شىعىس جاعىندا كۇمىس اۋىزدىعى بار ات ابزەلى, تاعالار مەن جۇگەن قاپتارمالارى قويىلىپتى. ىدىستاردان – مىس قازان, ءتۇبى دوڭگەلەك مىس ساپتىاياق, موينى جىڭىشكە, تۇتقاسى يىلگەن مىس قۇمىرا شىققان.
ال ەكىنشى وباداعى ايەل ادامنىڭ قابىرىنەن كۇمىس شامدال, قولا قازاندار, قولا قوڭىراۋ, كۇمىس سۇزگى, قولا باقىراش, كەراميكالىق ساۋىتتار, تاس كەلساپ, كۇمىس قاسىق, التىن سىرعا, التىن سالپىنشاق, التىن جاپسىرمالار, التىن پلاستينالار, مونشاقتار, اينا فراگمەنتتەرى شىقتى. ايتا كەتەيىك, مۇنداعى التىننىڭ ساپاسى وتە جوعارى, سىنامالارى 900 جانە 950-گە دەيىن جەتەدى! اشەكەيدىڭ سانىنا نازار اۋدارساق: جارتىلاي دوعا تۇرىندە, قۋىس, ارتقى جاعىندا تىگۋگە ارنالعان ىلمەگى بار جاپسىرما – 207 دانا. جارتىلاي دوعا ءتارىزدى, تەگىس فيگۋرالىق, تامشى ءتارىزدى, تىگۋگە ارنالعان ءۇش تەسىگى بار جاپسىرما – 83 دانا. ءۇشبۇرىش ءتارىزدى, ۇرىلگەن جاپسىرما – 130 دانا. ايشىق تۇرىندە, تومەنگى بولىگى ۇرىلگەن, تاستارمەن بەزەندىرىلگەن سىرعا – 2 دانا. بۇرىش جانە تولقىندى سىزىق تۇرىندە, دوڭەس, تىگۋگە تەسىكتەرى بار جاپسىرما – 268 دانا. مىنە, ءبىر عانا «لەبەدەۆكا ءVى» كەشەنىندەگى №39 وبانىڭ 1 قابىرىنەن شىققان التىن بۇيىمداردىڭ سانى 700-گە جاقىن.
– وسىنشالىقتى التىن جاپسىرما ءبىر عانا ايەل ادامنىڭ كيىمىنە تىگىلگەن بولسا, بۇل دا التىن ادام بولماي ما؟ – دەيدى وسى ەسەنامانتاۋ ىرگەسىندەگى ەگىندىكول اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن ازامات, ولكەتانۋشى جانتاس سافۋللين كۇيىنىپ.
جانتاس ءسافۋلليننىڭ ايتۋىنشا, اۋىل بالالارى مال باعىپ ءجۇرىپ, سۋىق جەلدە وسى وبالاردى ىقتاپ, جوعالعان مالدى ىزدەگەندە توبەگە شىعىپ اينالانى شولادى ەكەن. «تاريحتان بۇل جەر سارماتتاردىڭ مەكەنى بولعانىن, ال وبالار سارماتتاردىڭ جەرلەنگەن زيراتتارى ەكەنىن بىلەتىنبىز. ال ۇلكەندەر «ەرتەرەكتە بۇل جەردى التىن ىزدەۋشىلەر كەلىپ قازعان» دەيتىن» دەپ ەسكە الادى ول.
1966 جىلى اشىلعان سەنساتسيالىق جاڭالىقتان سوڭ سەگىزسايعا ماسكەۋدەن زەرتتەۋشىلەر اعىلىپ, جىل سايىن ارحەولوگتار قازاق دالاسىن قوپارىپ, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. سول جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىندا بولعان جاس عالىم, بۇگىندە رەسەي عا ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مارينا موشكوۆا بۇل جەردەن تابىلعان جادىگەرلەردىڭ عىلىم ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولعانىن ايتادى. ارينە تابىلعان بۇيىمداردىڭ كوبى ورتالىققا, ماسكەۋگە اكەتىلگەنى انىق.
– سول سەگىزساي وبالارىنان تابىلعان التىن بۇيىمداردىڭ جالپى سالماعىنىڭ ءوزى 50-60 كيلوعا باراتىن شىعار, – دەيدى ارحەولوگ مۇرات قالمەنوۆ.
ءبىر وكىنىشتىسى, وسىنشالىق قىمبات قازىنا شىققان سول سەگىزساي القابىندا, «التىن ادام» تابىلعان توبە جانىندا بۇگىندە ەش بەلگى جوق. جانتاس سافۋللين بىرنەشە مارتە ءباسپاسوز بەتىندە ماسەلە كوتەرىپ, سارماتتار وبالارى ساقتالعان سەگىزساي القابىن تۋريزم نىسانىنا اينالدىرۋ جايلى ۇسىنىس ايتىپ كەلەدى. «قاسيەتتى قازاقستان» جوباسى قولعا الىنىپ, كيەلى مەكەندەرىمىزگە كوڭىل اۋدارىلا باستاعان تۇستا بۇل جوبا دا جۇزەگە اسار.
ايتپاقشى, كۇنى كەشە, 2002 جىلى سەگىزساي كەشەنىندە ارحەولوگتار ارمان بەيسەمباەۆ پەن سەرگەي گۋتسالوۆ باستاعان توپ قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ, «التىن ادام» دەۋگە لايىق جادىگەرلەر تاپقان. ارحەولوگ مۇرات قالمەنوۆتىڭ پىكىرىنشە, تابىلعان جادىگەرلەردىڭ سانى, ماڭىزى جاعىنان بۇل وبا اتىراۋ وبلىسىنان تابىلعان «ارالتوبەلىك التىن ادامنان» ارتىق ەكەن. ماسەلەن, بۇل جەردە جەرلەنگەن ايەل ادامنىڭ باس كيىمىنىڭ ءوزى 75 التىن جاپسىرمادان تۇرعان, اڭ ستيلىندەگى ەرەكشە فورمادا بولعان. بىراق بالكىم رەستاۆراتورلاردىڭ كەمشىلىگىنەن ول جادىگەرلەر ءدال باعاسىن الا الماي, حالىق نازارىنا جەتپەي قالىپتى. ارحەولوگيادا مۇنداي دا بولادى ەكەن.
ارينە ءبىز «التىن ادام» دەپ اۋزىمىزدىڭ سۋى قۇرىپ اڭگىمە ەتكەنىمىزبەن, ناعىز ارحەولوگتار ءۇشىن مىڭجىلدىقتار قويناۋىنان تابىلعان ءاربىر جادىگەر ماڭىزدى ەكەنى تۇسىنىكتى. ەڭ باستىسى, قازاق جەرى بۇرىنعىداي تويىمسىز توعىشارلاردىڭ توناۋىنان قۇتىلدى. ءوز جەرىمىزدىڭ قازىناسىن ءوزىمىز زەرتتەپ, زەردەلەپ, الەمنىڭ نازارىنا ۇسىنا الاتىن كەزگە جەتتىك. بۇل دا تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى. تەك قاسيەتتى دالامىزدىڭ كيەسىن قاشىرماي, ءاربىر جادىگەردى دە, ول قازىنا تابىلعان كيەلى مەكەندى دە كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, بولاشاققا جەتكىزسەك ەكەن دەگىمىز كەلەدى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
