سالت-داستۇرگە قاتىستى عۇرىپتار حالىقتىڭ ءومىر تاجىريبەسىن عانا بەينەلەمەيدى, ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۇستانىمىن دا تانىتادى. ماسەلەن, ەرتە زاماندا كۇن شىعا كيىز ءۇيدىڭ تۇندىگىن اشۋ مىندەتى كەلىنگە جۇكتەلگەن. بۇل اسا اۋىر مىندەت بولماسا دا وتباسىنىڭ وزگە مۇشەلەرى ەمەس, جاس كەلىننىڭ وسى ءىستى اتقارۋى «ەرتە تۇرعان ەركەكتىڭ ىرىسى ارتىق, ەرتە تۇرعان ايەلدىڭ ءبىر ءىسى ارتىق» دەگەن ۇعىممەن عانا شەكتەلمەيدى. شاڭىراقتىڭ قۇت-بەرەكەسى انادان, ايەل زاتىنان ەكەندىگىن ۇعىندىرادى.
تاڭمەن بىرگە كۇن ساۋلەسىنىڭ شاڭىراقتان ەنۋى تاڭعى ءناسىپتىڭ ۇيگە كىرۋىن بىلدىرەدى. «تاڭعى ءناسىپ – تاڭىردەن» دەگەن ءسوز وسىمەن بايلانىستى. ەپوس جىرلارىندا, ماسەلەن, قىزىر بابا ەل باسشىسىنا, باتىرعا, اقساقالىنا تاڭ اتار ساتتە ايان بەرەدى, الداعى ىزگى ىستەردەن حابار بەرەدى. تۇنگە قاراي ەمەس, كۇننىڭ شىعۋىمەن جاقسىلىق نۇرىنىڭ سەبىلۋىن تۇسىنە ءبىلۋ ۇلتتىق تانىم دەڭگەيىن اڭعارتادى. تابيعي ورتادا ءوسىپ, تابيعاتتىڭ قۇپياسىنا ۇڭىلگەن ەلدىڭ بالاسى كەز كەلگەن قۇبىلىستىڭ سىرىن تۇيسىنەدى. ال بۇگىنگى ۋرباندالعان ورتادا مۇنى تولىعىمەن, سول كۇيىنشە ەنگىزبەگەنمەن ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ قاجەت ەكەندىگى بەلگىلى بوپ وتىر.
مىسالداردىڭ بارلىعىن كوشپەندى ەلدىڭ تۇرمىسىمەن بايلانىستىرۋداعى سەبەبىمىز, قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق تاربيە قوعامدىق فورماتسياعا ساي فورماسىن وزگەرتكەن. ماقال-ماتەلدەر تەك عىلىمنىڭ وبەكتىسىنە اينالعانداي. كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە سيرەك قولدانىلادى. ىرىمدار مەن تىيىمدار سەكىلدى ماقال ءسوزدىڭ ماعىناسىنا نانباۋشىلىق, اسىرەسە جاس ۇرپاق تاراپىنان ايقىن بايقالادى. مىسالى, «وڭىنان باستالماعان ءىس وڭباي تىنار», «سول اياعىڭنان باستاپ بيلەسەڭ سۇرىنەرسىڭ» دەگەن ءبىر جاعىنان ناقىل ءسوز, ءبىر جاعىنان ىرىمنان حابار بەرەر ماتەلدەردى بۇگىنگى زاماننىڭ جاستارى عانا ەمەس, ۇلكەندەردىڭ دە مويىنداۋى سيرەك.
ماقال-ماتەلدەردى, شەشەندىك ناقىلدار مەن تولعاۋلاردى «تاربيە كاتەگورياسىنىڭ تەوريالىق قاعيدالارىنىڭ العاشقى نۇسقالارى» دەپ توپتاستىرۋعا, تۇجىرىمداۋعا بولادى. وسىلاردىڭ ىشىندە ماقال-ماتەلدەردىڭ ۇلتتىق تاربيەگە, جەكە تۇلعاعا, «وزىندىك مەن» ءتارىزدى ۇعىمدارعا اسەرى ەرەكشە. ەگەر جىر-داستانداردى تىڭداۋعا بىرنەشە ساعات جۇمسالسا, ناقىل سوزدەر «بايقاۋسىز» تۇردە ساناعا سىڭە بەرەدى. ءىس-ارەكەتكە كەلگەندە وي ارقىلى دۇرىس اسەرگە باعىتتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
ەڭ الدىمەن, «ماقال» ۇعىمىن قاي حالىق قالاي تۇسىنەدى دەگەنگە كەلسەك, بۇل سوزگە ءار ەلدىڭ بەرگەن انىقتاماسى, ونىڭ ۇلتتىق كەلبەتىن, تانىم دەڭگەيىن كورسەتەدى. شىعىس حالىقتارىنىڭ تۇسىنىگى بويىنشا: «ماقال – بابالاردىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارعا قالدىرعان دانالىق وسيەتى». ال باتىس ەلدەرىنىڭ ۇعىمىندا: «ماقال دەگەنىمىز – قاناتتى, ادەمى سوزدەر». وسىنىڭ قايسىسى تەرەڭىرەك مانگە يە؟ قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسى مەن ءومىر تاجىريبەسى تۇرعىسىنان العاندا, بابالار ءسوزى, كەيىنگى ۇرپاقتارعا الدىڭعىلار وسيەت ەتكەن, تاربيە فۋنكتسياسىنىڭ تەورياسى ءتارىزدى ناقىلدار ادامنىڭ جەتىلۋىنە, كەمەلدەنۋىنە تۇلعالىق قالىپتاسۋىنا يگى اسەرىن تيگىزەتىن فاكتور. دەمەك دانالىق ءسوز ورنەكتەرى كوركەم وبرازدى ىقشام ءسوز تىركەستەرى عانا ەمەس, مىڭداعان جىلدار وتسە دە قاسيەتىن بويىنا ساقتاعان, فيلوسوفيالىق تا, فيلولوگيالىق تا, پەداگوگيكالىق تا قۋاتى زور وسيەتنامالىق ناقىلدار.
كوشپەندى شىعىس حالىقتارى, سونىڭ ىشىندە قازاق ەلى فۋتۋرولوگ بولعان. فۋتۋرولوگ دەگەنىمىز كىم؟ Future – كەلەشەك دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ياعني الدىڭعى ومىرىنە قاجەت قۇندىلىقتاردى جۇيەلى تۇردە نىعايتىپ, جاس بۋىننىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ – فۋتۋرولوگيالىق قاسيەتتىڭ ءبىرى. بۇل تەك الەۋمەتتانۋ مەن پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ عانا تەرمينى ەمەس. ول بۇكىل عىلىم سالالارىنا قاتىستى. قازىرگى زاماندا, فۋتۋرولوگيا وقىتۋ پروتسەسىندە, پەداگوگيكادا قولدانىلا ما؟ كەلەشەككە قاجەتتى ماماندىقتاردى الدىن الا بولجاپ, ماڭىزدى كادرلاردى دايىنداۋ ءىسىن جەتىلدىرۋگە كەلگەندە وسى ماسەلە باستى نازاردا بولۋى كەرەك.
سونىمەن قازاق ەلىنىڭ ءاربىر وتباسى بولاشاق باتىرىن, اقىنىن, زەرگەرىن, ۇستاسىن, بي-شەشەنىن بالا كەزىنەن تاربيەلەۋدە جان-جاقتى پەداگوگيكالىق ادىستەردى قولدانعان. ياعني بارلىعىن كەلەشەگى ءۇشىن دايىنداعان. وعان ارنايى ۋاقىت بولمەگەن. تاربيەلەۋ پروتسەسى شەكتەۋسىز ءجۇرىپ وتىرعان. بىرنەشە كۇن جىرلاناتىن جىر-داستاندار, ۇلكەندەردىڭ ەكى ءسوزىنىڭ بىرىندە قولداناتىن ماقالدار مەن ماتەلدەر جاس ۇرپاقتىڭ ىزگى قاسيەتتەردى بويىنا جيىپ, اۋتوگوگيكالىق دامۋىنا زور ىقپال ەتكەن. جەكە تۇلعالىق قالىپتاسۋ, «وزىندىك مەننىڭ» يگىلىكتى ورنىعۋىنا عانا ەمەس, قورشاعان ورتا – اتا-انا, باۋىرلارىنا, دوس-جاراندارىنا دەگەن بالانىڭ ىزگىلىكتى قارىم-قاتىناسىنا اسەر ەتەدى. ماقال ءسوز ارقىلى ءۇردىستىڭ دۇرىس باعىتتا وربۋىنە ىقپال ەتىلەدى.
جاپون حالقىندا «كورگەندى كوگەرشىن اكە-شەشەسىنەن ءۇش بۇتاق تومەن قوناقتايدى» دەگەن ناقىل بار. ءدال وسى ماقالدى وسى كۇيىندە باتىس ەۋروپانىڭ ءبىر بالاسىنا سونىڭ تىلىنە اۋدارىپ جەتكىزسەك, ەكى ءتۇرلى رەاكتسيانى اڭعارۋعا بولادى: ەۋروپالىق بالا, بۇل ءسوزدىڭ ءمانىن تۇسىنبەۋى مۇمكىن نەمەسە «مەن نەگە تومەن قوناقتاۋىم كەرەك؟ تەڭ قۇقىقتى زاماندا ءوز ۇلەسىم بار» دەگەندەي جاۋاپ قايتارارى انىق. ماسەلە, جاس بۋىننىڭ «شىعىستىق» نەمەسە «باتىستىق» بولۋىندا ەمەس. بارلىق نەگىز ۇلتتىق تاربيەدە ەكەندىگىن وسىدان كورەمىز. قازاق وتباسىندا داستارقانعا اس كەلگەندە جاسى كىشىلەر قولىن ءبىرىنشى سوزبايدى. اقساقال مەن اجە الدىمەن اۋىز تيگەن سوڭ عانا وزگەلەر تاماققا قول سوزادى. ۇلكەندەردىڭ جولىن سىيلاۋ ءداستۇرى بۇگىنگى زامانعا دەيىن جەتكەن. «اكە تۇرىپ ۇل سويلەگەننەن بەز, شەشە تۇرىپ قىز سويلەگەننەن بەز» دەگەن ناقىل دا وسىعان ورايلاس.
«كوگەرشىنگە» قاتىستى ماقالدى ءجيى قولداناتىن جاپون حالقى, ماسەلەن, ەر ادامدى ەرەكشە قۇرمەتتەيدى. كوشەدە جۇرگەندە ەر ادام ايەل ادامنان ءسال ىلگەرى بولادى. ءۇيدىڭ ءتورى – وتاعاسىنىڭ ورنى. وسىنداي ۇلتتىق ۇستانىمدار قازاق حالقىندا تولىق ساقتالماسا دا, كەيبىر سيپاتتارى بار. ال ەۋروپا جۇرتىندا الگىندەي ءۇردىستى اڭعارۋ قيىن.
قازاقتا وسى ناقىلعا ورايلاس ماندە قولدانىلاتىن «كورگەندى ەلدىڭ بالاسى» دەگەن تامىرى تەرەڭ ءسوز بار. «وزىندىك مەن» كىسى بويىندا ماڭگىلىك بولاتىن قاسيەت. ال «ەگويستىك مەنى» باسىم كىسى «كورگەندى ەلدىڭ بالاسى» دەگەن اتقا يە بولا المايدى. «كورگەندى ەلدىڭ بالاسى» بولۋ ءۇشىن ەلدىك مۇراتقا, ورتاق يگىلىككە «وزىندىك مەندى» بەيىمدەي العان ءجون. ەلدىڭ بالاسى بولا الماعان, داناسى دا بولا المايدى.
ۇلتتىڭ اقىل-ويى تۋدىرعان دانالىق سوزدەر ونىڭ ءومىر تاعدىرىنان الىنعان. ۇلتتىق تاربيە ۇلتتىق قاسيەتتەردى بويعا ءسىڭىرۋدى ماقسات ەتىپ قانا قويمايدى, تۇلعالىق دامۋدىڭ ءتۇرلى فاكتورلارىن دا ايقىندايدى. تىرشىلىك ۇنەمى قوزعالىستا بولاتىندىقتان, كىسىگە بەرىلەتىن قوعامدىق ستاتۋس تا بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە دەيىن ء«وز قىزمەتىندە» بولادى. سوندىقتان ادام قاي جاستا بولسا دا وزىنە بەرىلگەن مىندەتتى ادال اتقارىپ, تۋرا جولدان تايماۋى قاجەت دەگەن قاعيدانى ەجەلگى قازاق دانالىق سوزىنە ءتۇيىپتى. وسى ءتارىزدى ناقىلدار قاي زاماندا بولسا دا تاربيەلىك كۇشىن جوعالتپايدى, ءار ۋاقىتتا باعىتتاۋشىلىق فۋنكتسياسىندا بولادى.
«قاناتتى اتقا دا قامشىنىڭ ارتىعى بولماس» دەيدى حالىق دانالىعى. ات قانشا قاناتتى بولسا دا, قامشىسىز باعىتىنان اداسۋى مۇمكىن. پاتشا قانداي داناگوي بولسا دا, قاسىندا اقىل-كەڭەس بەرەرلىك قاريانىڭ بولعانى ءجون. تۇلعالىق دامۋ بارىسىندا ىشكى قاسيەتتەر عانا ەمەس, سىرتقى فاكتورلار ەلەۋلى رولدە بولادى. ناقىل سوزدەگى «قامشى» – سىرتقى فاكتور. سىن ەستۋ, تاجىريبەلى كىسىنىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭداۋ – جەتىلۋگە جان-جاقتى ىقپال ەتەتىن فاكتورلار. الايدا ماقال-ماتەلدەردىڭ تاربيەلىك فۋنكتسياسىنداعى باستى باعىت – اۋتوگوگيكالىق دامۋ ەكەندىگى راس. ءوزىن-ءوزى باقىلاۋ, وزىنە-ءوزى ىشتەي باعا بەرۋ قاشان دا قاجەت. «وزىندىك مەن» ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋگە باعىتتالسا, ءىس-ارەكەت دۇرىس باعىتتا ءوربيدى.
ماقال ءسوزدى قولدانۋداعى ماقسات – تىڭداۋشىعا وسيەت تۇرىندە نەمەسە ەسكەرتۋ, كەڭەس بەرۋ فورماسىندا ىزگى ىقپال ەتۋ. ۇلتتىق تاربيە حالىقتىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى بەرگەن ەستەتيكالىق, ەتيكالىق نورمالاردىڭ جاس بۋىننىڭ ساناسىنا وشپەستەي ۇيالاپ, ونىڭ ءىس-ارەكەت داعدىسىنان ايقىندالۋى مۇرات بولىپ ورنىققان. اتاقتى پەداگوگ ك.د.ۋشينسكي: «حالىقتىق تاربيەنىڭ تاجىريبەسىنەن تىس جەردە پەداگوگيكا دا, پەداگوگ تا جوق» دەگەن ەدى. ال وسى تاجىريبە حالىق ءومىرىنىڭ بۇكىل سالاسىن, ماتەريالدىق تا, رۋحاني دا قۇندىلىقتارىن قامتيدى.
ادامنىڭ پاراسات بولمىسىنىڭ تولىسۋى ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋ بارىسىندا جۇزەگە اساتىن ۇدەرىس. ناقىل سوزدەردى ءجيى ەستىگەندە قۇلاق ارقىلى ساناعا بەكىپ, ىزگى قاسيەتتەردىڭ ادام بويىندا جەتىلۋىنە تۇرتكى بولادى. سونىمەن قاتار ماقال-ماتەلدەر ومىرلىك قاعيدا رەتىندە وي-جۇيەدە جاتتالادى دا, ءىس-ارەكەت ساتىندە, بەلگىلى ءبىر سيتۋاتسيادا يگى قادام جاساۋعا سەبىن تيگىزەرى ءمالىم. شىنايى ۇلتتىق تاربيەدەگى رۋحاني تاعىلىمدى ماڭگىگە جالعاستىرۋشى دانالىقتىڭ نەگىزى وسى ماقال-ماتەلدەر بولعاندىقتان, قازىرگى پەداگوگيكالىق پروتسەسس بارىسىندا دا, وتباسى جاعدايىندا دا ناقىل سوزدەردى قولدانۋ قاجەت. تۇپكى ءمانىن تالداپ-ءتۇسىندىرۋ ءىسىن دە قولعا العان ءجون.
شارافات جىلقىباەۆا
