ىلكىمدى ىستەر – وركەندەۋ ءورىسى

وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ كەڭەيتىلگەن سەسسياسىندا وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ وبلىستىڭ 2009 جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى جانە 2010 جىلعا ارنالعان مىندەتتەرى تۋرالى ەسەپ بەردى. وعان قالا جانە اۋدان اكىمدەرى, ءماسليحات حاتشىلارى, وبلىستىق باسقارمالار مەن دەپارتامەنتتەر باسشىلارى, پارتيالار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, ەڭبەك جانە سوعىس ارداگەرلەرى قاتىستى. تاعى ءبىر تاريحي جىلدى ارتقا قالدىرىپ, ەلىمىز جاڭا كەزەڭگە قادام باستى. وتكەنىمىزدى سارالاپ, الداعى ماقساتىمىزدى ايقىندار ساتتە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جولداۋى حالقىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, بولاشاققا سەنىمىن ورنىقتىرا ءتۇستى, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ەسەپتى كەزدەسۋدەگى ءسوزىن ءوڭىر باسشىسى. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ قول جەتكەن جەتىستىكتەرىندە اقتوبەلىكتەردىڭ دە ۇلەسى زور. اقتوبە وبلىسى – ەكونوميكادا جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدە ەلىمىزدەگى كوشباسشى وڭىرلەر قاتارىندا كەلەدى. ءوت­كەن جىلى وبلىس ەكونوميكالىق دامۋ كور­سەتكىشتەرى بويىنشا ايتارلىقتاي ءوسىم­­گە قول جەتكىزدى. مىسالى, ونەركاسىپ ءون­­دىرىسىنىڭ كولەمى 105,6 پايىز, جالپى ءوڭىر­­­لىك ءونىم 104 پايىز قۇرادى. بۇل ەلى­مىز­دىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن ەداۋىر جوعارى. وبلىس باسشىسى ودان ءارى “ىنتىماق ىرىسىڭدى تاسىتادى” دەگەن حالىق دانا­لىعىن ەسكە سالا كەلىپ, ەل بىرىگىپ, ەرلىك جاساعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ەگەر اقتوبە­لىكتەر قازىرگىدەن دە ۇيىسىپ, ۇجىمداسا تۇسسە, الار اسۋ بۇدان دا بيىك, بۇدان ەڭسەلى بولارىنا, وبلىس وسى قارقىنىن ۇستەمە­لەي تۇسسە 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ سترا­تەگياسىن ءبىرىنشى بەس جىلدىقتا ورىنداپ شىعۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن مالىمدەدى. ارينە, ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى مۇنى ارزان بەدەل جيناپ قالۋ ءۇشىن ايتپاعانى بەلگىلى. وعان وبلىستا قول جەتكەن تابىس­تار دا بەرىك نەگىز قالايدى. وتكەن جىلى مۇناي ءوندىرۋ 5,2 پايىز, ىلەسپە مۇناي گازى 1,2 ەسە, مىس كەنى 12,3 پايىز, مىس كون­تسەنترات­­تارى 1,2 ەسە, حروم رۋداسى 11,2 پايىز, حروم كونتسەنتراتتارىن ءوندىرۋ 5,2 پايىز ارتقان. وبلىسىمىزداعى ەڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋ كومپانياسى – “سنپس-اقتو­بەمۇنايگاز” اكتسيونەرلىك قوعامى كومىر­سۋتەگى شيكىزاتىن ءوندىرۋدى 6 ملن. 50 مىڭ تونناعا جەتكىزگەن. وبلىس باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى ەكونوميكاداعى تۇراقتىلىقتى ساق­تاپ قانا قويماي, داعدارىستان نەعۇر­لىم جاڭارعان جانە باسەكەگە قابىلەتتى ەكونو­مي­كامەن شىعۋ جونىندەگى ەلباسى تاپسىر­ماسى جۇزەگە اسىرىلعان, ەكونوميكانى جاڭ­­عىرتۋدىڭ جاڭا جولدارى يگەرىلگەن. كۇردەلى كەزەڭنىڭ اۋىر سالماعىنا قارا­ماس­تان, جالپى قۇنى 260 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجىعا 240-قا جۋىق وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك نىسان­دار ىسكە قوسىلىپ­تى. 2009 جىلى العاش رەت ءوڭىر ەكونوميكا­سىن دامىتۋ­عا باعىتتالعان ينۆەستيتسيا كولەمى 300 ميلليارد تەڭگەلىك شەپتەن اسىپ تۇسكەن. تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقان وبلىس ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا ىقىلاس بىلدىرۋشىلەر قاتارى ۋاقىت وتكەن سايىن كوبەيە تۇسۋدە. ەسەپتى كەزەڭدە پايدالانۋعا بەرىلگەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار ىشىندە ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعى جاعىنان ەرەكشەلەنەتىن كۇيدىرىلگەن حروم شەكەم­تا­سى (وكاتىش) فابريكاسى جانە ۇساق كلاستى رۋدا بايىتۋ فابريكاسىنىڭ ەكىن­شى كەزەگى, ۇيالى بەتون بۇيىمدارىن شى­عارۋ زاۋىتى, “كەڭقياق-قۇمكول” مۇناي قۇبىرى, اۋە قوزعالىسىن باسقاراتىن زاماناۋي ورتالىق جانە تاعى باسقالارى بار. مەملەكەت باسشىسى كەزىندە قازاقستان­دىق مازمۇن اياسىندا وتاندىق تاۋار ءوندىرۋ­شىلەردى قولداۋدى قاداپ تاپسىرعان بولا­تىن. وبلىستىڭ ءىرى كاسىپورىندارى­مەن ءىس­كەر بايلانىستار جاساۋ ارقىلى ين­ۆەستي­تسيا­لىق جوبالاردا قازاقستاندىق مازمۇندى ۇلعايتۋ­عا باعىتتالعان 38 مەموران­دۋمعا قول قويى­لىپ, جالپى قۇنى 263 ملرد. تەڭگەگە كەلىسىم-شارت جاسالعان. وتاندىق كاسىپكەر­لەر­دەن ناقتى تاۋار, جۇمىس جانە قىزمەت كورسەتۋدى ساتىپ الۋ 161 ملرد. تەڭگە قۇراعان. كاسىپكەرلىكتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەر­شى­لىگىن تەرەڭ سەزىنگەن وبلىس كاسىپورىن­دارى حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋعا باعىت­تالعان ىزگىلىكتى ىستەرىن قيىن كەزەڭدە دە ۇزگەن جوق. ەسەپتى كەزەڭدە اۋىلدىق جەر­لەر­دەگى دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, سپورت نىسان­دارىن سالۋعا جانە قايتا جاراقتاندىرۋعا  ميل­ليون­داعان تەڭگە ءبولىنىپتى. وبلىس باس­شى­سى وسى باعىتتا “سنپس اقتوبە­مۇناي­گاز” اكتسيونەرلىك قو­عامى, “قازاق ويل اق­توبە”,“ترانس موست گرۋپپ”, “ناۋ­رىز سيم” جشس-لەرى ەرەكشە بەلسەندىلىك قورسەتكەنىن, رەسپۋب­لي­كالىق “پارىز” كونكۋرسىنىڭ جە­­ڭىم­­پاز­دارى اتانعاندارىن اتاپ ءوتتى. ولار­­دىڭ ءىسى بيزنەستە تابىسقا جەتۋگە ۇم­تىل­عان باسقا كومپانيالارعا ۇلگى بولۋى ءتيىس ەكەندىگىن ەسكە سالدى. باسەكەگە قابىلەت­تى, وتان­دىق ساپالى ءونىم شىعارۋدا رەسپۋبلي­كا­لىق “التىن ساپا” كونكۋرسىنا قاتىس­قان “كاز­حروم” اكتسيونەرلىك قوعامى دا جەڭىمپاز بولدى. ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى وبلىسىمىزدا ەلباسىنىڭ “جول كارتاسى – 2009” باعدار­لاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى جايلى دا اڭگىمەلەدى. وسى باعدارلاما اياسىندا جانە وبلىس اۋماعىندا جاڭادان ىسكە قوسىلعان مەكەمە, ءوندىرىس ورىندارى ەسەبىنەن بارلى­عى 40 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلىپتى. ەلباسى سوزىمەن ايتساق, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ وزەگى, قوزعاۋشى كۇشى كاسىپكەرلىك بولىپ تابىلادى. وبلىستا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى ودان ءارى دامىتۋعا ۇنەمى جاعداي جاسالىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى – بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن 77 ملرد. تەڭگە قارجىلىق-نەسيە كومەگى بەرىل­گەندىگى دەۋ ورىندى. وسىنداي قولداۋ-كو­­مەك­تىڭ ناتيجەسىندە سۋبەكتىلەر 4,5 پايىز­عا, ولاردا جۇمىس ىستەيتىندەر 103 پا­يىزعا, ال وندىرىلگەن ءونىم كولەمى 105 پايىزعا ارتقان. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى 152 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپتى. جولداۋدا ەكونوميكانى ءارتاراپتان­دىرۋ­دىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى سەگمەنتى – اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ەكەنى اتاپ كور­سەتىل­گەن. وتكەن جىلى وبلىستىڭ اگرو­ونەر­كاسىپ كەشەنىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ءون­دىرىسىن دامىتۋعا مەملەكەتتىك قارجى ال­دىڭ­عى جىلعا قاراعاندا 1,5 ەسەدەي ارتىق بەرىلىپ, ول 9 ملرد. تەڭگەنى قۇراپتى. سونىڭ ءناتي­جەسىندە, مال شارۋاشىلى­عىن­دا ءونىم ءوندىرۋ كولەمى مەن مال سانى ارتقان. اقتوبە قالاسى ايماعىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى جا­­سالۋدا. ارينە, بۇل باعىت­تا ءالى دە كوپ شارۋ­الار جا­سالۋى ءتيىس. ساپا­لى وڭدەۋدى مەڭگەرۋ قاجەت. بۇل مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەلدى مە­كەن­دەرگە جول قاتىناسىن جاقسارتۋ قا­جەت­تىگىن دە جاسىر­ماعان ءجون. ارينە, اتالعان باعىتتا بىل­تىر ايتارلىقتاي جۇمىس ات­قارىل­دى. ميللياردتاعان تەڭگە قارجى جۇمسالدى. جەردىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە ءجۇرىپ, اۋىلدىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىرعان حالىق­تىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ باعىتىندا دا ءبىراز شارۋالار تىندىرىلىپتى. الىس ەلدى مەكەندەرگە گاز جەتكىزۋ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلە ەكەنى ءسوزسىز. دەگەنمەن, وب­لىست­ا ونىڭ دا ءتۇيىنىن شەشۋدىڭ ءساتتى قادامدارى جاسالۋدا. سوڭعى التى جىل ىشىندە 8 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالىپ, وبلىسىمىزدىڭ 50-دەن استام ەلدى مەكەنىنە گاز جەتكىزىلدى. بۇل جۇمىس جالعاسادى. ماسەلەن, 2011-2015 جىلدارى 77 ەلدى مەكەنگە گاز تارتىلادى. بۇل جۇ­مىستىڭ جالپى قۇنى – 41 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. اۋىلدىڭ تاۋسىلمايتىن جىرىنىڭ ءبىرى – اۋىز سۋ ەكەنى بەلگىلى. سوڭعى التى جىل­دا “اۋىز سۋ” باعدارلاماسى بويىنشا 71 ەلدى مەكەنگە سۋ قۇبىرى جۇرگىزىلىپ, 53 اۋىل­دىڭ تۇرعىندارىن سۋمەن جابدىقتاۋ جاق­سارتىلعان. وسى ماقساتتا 7 ملرد. 300 ملن. تەڭگە جۇمسالىپتى. 2010 جىلى دا بۇل ۇدەرىس جالعاسادى. وڭىردە جىل وتكەن سايىن حالىق­تىڭ تۇرمىس دەڭگەيى كوتەرىلىپ كەلەدى. وبلىس­تا جۇمىسسىزدار سانى 6,4 پايىزدان 5,9 پايىزعا تومەندەدى. ءومىر ءسۇرۋدىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىنەن از تابىسى بار حالىقتىڭ ۇلەسى قازىر 6 پايىز شاما­سىندا, ياعني رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن ەكى ەسە تومەن. سوڭعى بەس جىلدا 1 ملن. 200 مىڭ شار­شى مەترگە جۋىق تۇرعىن ءۇي الاڭى پايدا­لانۋعا بەرىلدى. 70 مىڭ ادام جاڭا قونىس تويىن تويلادى. بۇل قارقىن 2010 جىلى دا باسەڭدەمەيدى, دەدى وبلىس باسشىسى. ول قۇقىق ءتارتىبى جانە قوعامدىق قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەلەرىن دە اينالىپ وتپە­دى. اسا اۋىر قىلمىستىڭ ازايماي وتىر­عانىنا الاڭ­داۋشىلىق ءبىلدىردى. دەمەك, وسى ماسە­لەلەردە الدىن الۋ جۇ­مىس­­تارىن نەعۇرلىم بەلسەن­دىرەك جۇرگىزۋ قاجەت. جولداۋدا كور­سە­تىلگەنىن­دەي, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىندەگى ەكپىن ىشكى­ۆەدومستۆولىق مۇددەدەن ازامات­تاردىڭ قۇقى مەن مەم­لەكەت مۇددەسىن قور­عاۋ­عا قاراي اۋىس­تىرىلۋى ءتيىس ەكەندىگىن قاداپ ايتتى. ول سونداي-اق, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت جانە سپورت سالالارىن دا­مى­تۋ بارىسىنا دا توقتالدى. سوڭعى بەس جىل­دا ولاردى قارجىلاندىرۋ جىل سايىن 20-30 پايىزعا ءوسىپ وتىرىپتى. وبلىستا ۇستىمىزدەگى جىلى مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرى جۇيەسىن كەڭەيتىپ, ولاردا بالا­لار­دى قامتۋدى 80 پايىزعا جەتكىزۋ كوزدەلۋدە. وبلىس اكىمىنىڭ ەسەبىندە پرەزيدەنتتىك “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى اياسىندا قىرۋار شارۋالار قولعا الىنىپ, ءساتتى اياقتالعانى, ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ازىرلىك, بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ, 12 جىل­دىق ءبىلىم بەرۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قول­­دانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى تارا­تىپ ايتىلىپ, تارتىمدى باياندالدى. ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ ەسەپتى بايانداماسىن تازا قازاق ءتىلىندى جاساپ, ارا-تۇرا ورىسشا تۇسىنىك بەرىپ وتىرۋى دا كوڭىلدەن شىق­تى. بۇل مەملەكەتتىك ءتىلدى تورگە شىعارۋدىڭ ءبىر ۇلگىسىندەي بولدى. وبلىس باسشىسى ءوز ءسوزىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىك­تەرى” اتتى جولداۋىندا العا قويىلعان مىندەتتەردى جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ شىعۋ­عا الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق قۋاتى­مىز بەن رۋحىمىز جەتەدى دەپ سەنىمدى قورىتىن­دىلادى. وبلىس اكىمىنىڭ ەسەپتى كەزدەسۋىندە ءسوز العان سنپس-اقتوبەمۇنايگاز” اق باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جەڭىس سەيىت­ماعامبەتوۆ وڭىردەگى مۇناي ءوندىرۋ ماسەلە­لەرىنە توقتالسا, قارعالى اۋدانىنداعى “ستەپنوە” جشس ديرەكتورى, وبلىستىق ءماس­ليحاتتىڭ دەپۋتاتى امانعوس تەلەۋوۆ اۋىل شارۋاشىلىعىندا جاڭا تەحنيكا مەن وزىق تەحنولوگيانى پايدالانۋ قاجەتتىگىن ءسوز ەتتى. ەڭبەك ارداگەرلەرى بەكەت ەسەن­جولوۆ, ماقسوت بالعىنوۆ, “بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم” قوعام­دىق قورى وبلىستىق في­ليالى­نىڭ توراعاسى كەلدىباي ەسپاعام­بەتوۆ وبلىستاعى اتقارىل­عان ىستەردى وڭ باعالادى. س.بايىشەۆ اتىنداعى اقتوبە ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ ستۋدەنتى گۇلداۋرەن ءمۇ­سىرو­ۆا جاستار ماسەلەسىنىڭ وڭ شەشىلىپ وتىر­عانىن ناقتى مىسالدارمەن دايەكتەي كەلە, وبلىس باسشى­سىنىڭ جاستاردى قول­داۋداعى ءىس-ارەكەتىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ زال­دان تۇسكەن سۇراقتارعا دا ىركىلمەي جاۋاپ بەردى. كوپتەگەن ساۋالدارعا قاتىستى جاۋاپ­تىڭ باياندامادا قامتىلعانىنا قا­را­­ماستان, بىرقاتار ماسەلەنى سول بويدا شەش­تى, ال كەيبىرەۋلەرىن باقىلاۋدا ۇستاۋعا ۋادە بەردى, قايسىبىرىنە جاۋاپ بەرۋدى ءتيىستى ورىندارعا تاپسىردى. ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى. ۇيىمداستىرا بىلگەننىڭ ۇتارى مول قىزىلجار ءوڭىرى جۇرتشىلىعىنىڭ وتكەن جىلعا وكپەلەۋىنىڭ ەش رەتى جوق. قارجى قيىندىعى جان-جاقتان قانشا قىسسا دا, ەلباسىنىڭ داعدارىستان شىنىعىپ, شيرىعىپ وتەمىز دەگەن ءسوزىن ەستە ۇستاعان سولتۇستىكقازاقستاندىقتار ەرەكشە سەرپىنمەن ەڭبەك ەتتى. استىقتان رەكوردتىق ءونىم جينالدى. ءسۇت پەن جۇمىرتقا وندىرۋدەن الدىڭعىلار قاتارىندا. اۋىر ونەركاسىپ جاقسى دامىپ كەلەدى. تاۋ-كەن وندىرىسىنە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ەنگىزىلىپ, قوماقتى قارجى سالىنا باستادى. قىزىلجار ءوڭىرى دەسە, كوز الدىمىزعا الدىمەن استىقتى ايماق, ەگىس تاناپتارى, تاۋ-تاۋ ۇيىلگەن قىزىل ءدان ەلەستەيدى دەۋشى­لەر كوپ. وعان تالاسىمىز جوق. ەلى­مىز­دىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاما­سىز ەتۋدەگى وبلىستىڭ ىشكى الەۋەتى وتە زور. جولداۋداعى ەكونوميكانىڭ اگرار­لىق سەكتورىن جان­دان­دىرىپ قانا قوي­ماي, اۋىل ءۇشىن ءوسۋدىڭ پەرسپەكتيۆاسى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا تۇسەدى دەگەن ەلباسى ءسوزىن جاۋاپكەرشىلىككە جىگەرلەن­دىرەتىن مىندەت دەپ تۇسىنگەن ءتۇرلى سالا وكىلدەرى وبلىس اكىمى س.ءبىلالوۆتىڭ تۇر­عىن­دار الدىنداعى ەسەبىن تىڭداۋ ءۇشىن پوگودين اتىنداعى ورىس دراما تەاترىن­دا وتكەن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ كەڭەي­تىل­گەن ماجىلىسىنە جينالدى. – ەلباسى اگروونەركاسىپ كەشەنىن وركەندەتۋدىڭ ىرگەلى مىندەتتەرىن بەلگىلەپ بەردى. سوعان وراي الدا ءوندىرىستى ءارتاراپ­تاندىرا وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ كوپ­تەگەن شارالارى كۇتىپ تۇر, – دەي كەلىپ, سەرىك سۇلتانعازى ۇلى مال شارۋاشىلى­عىن دا سەرپىندى وركەندەتۋدىڭ تولعاعى جەتكەنىن قاداي ايتتى. وتكەن جىلى اۋىل شارۋاشى­لىعى ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ جال­پى كولەمى 238 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ, 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 114 پايىز­دى قۇراعان. جىل وتكەن سايىن بۇل سالاعا بولىنەتىن دەمەۋ قارجى مولشەرى ءوسىپ كەلەدى. پەتروپاۆل برويلەر فابريكاسى ءونىمدى جۇمىس ىستەي باستادى. مۇندا قال­دىقسىز ءوندىرىسى بار وسى زامانعى سويۋ تسەحى پايدالانۋعا بەرىلىپ, ينكۋباتور قۇرىلىسى باستالدى. “باسكو” فيرماسى­­نىڭ قۇس فابريكاسى مەن شوشقا كەشەنى تابىستى سالاعا اينالدى. “تايىنشا-استىق” جشس-دەگى ءسۇت كەشەنىنە شەتەل­دىڭ ءسۇتتى سيىرلارى اكەلىن­دى. “زەنچەنكو جانە ك” كومانديتتىك سەرىك­تەستىگىندە ءۇش ءسۇت فەرماسى جۇمىس ىستەيدى. ءبارى وزىق تەحنولوگيالارمەن جابدىقتال­عان. ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا ءوندىرۋ كولەمى ارتىپ, قوعامدىق مال سانى كوبەيدى. بۇرىندارى وبلىستىڭ اتاق-داڭقى اۋىر ونەركاسىبىمەن دە ايگىلەنەتىن. ءوت­كەن شاقپەن سويلەۋىمىزدىڭ سىرى قۇپيا بول­ماسا كەرەك. وداق ىدىراعاننان كەيىن اسكەري قورعانىس­تاعى كاسىپورىنداردىڭ بەرەكەسى كەتتى. كونۆەرسيادان ءوتىپ, بەيبىت ماقساتقا بەيىم­دەلگەنشە التىن ۋاقىت زىمىراپ وتە بەردى. ەلباسى وبلىستاعى جۇ­مىس ساپار­لارىن اركەز اۋىر ونەر­كا­سىپ­­تىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن بىلۋدەن باستاي­تىن. ءتورت اياعى­نان تۇرالاپ قالعان تۇلپار­دىڭ كۇيىن كەش­كەن سالا مەملەكەت قارجىلان­دىر­عاننان كەيىن عانا وڭالا باستادى. ءسويتىپ, ونەر­كاسىپ كەشەنىندە تۇراقتى ءوسىم قامتاماسىز ەتىلدى. 2009 جىلى ونەر­كاسىپ ونىمدەرىنىڭ كولەمى 77 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, ونىڭ الدىنداعى جىلعا قاراعاندا 5 پايىزى ءوستى. وسى مەرزىم ءىشىن­دە 1,2 ميلليارد تەڭگەنىڭ 5 ينۆەستيتسيا­لىق جوباسى جۇزەگە استى. جاڭا كاسىپ­ورىندار قۇرىلدى. سولاردىڭ ءبىرى “پەترو­پاۆل قۇرىلىس ماتەريالدارى زاۋىتى”. جشس پوليەتيلەن قۇبىرلارىن جانە قۇرى­لىم­دىق وقشاۋلاۋ پانەلدەرىن شىعارۋ بو­يىنشا 3 جەلىنى پايدالانۋعا بەردى. پەترو­­پاۆل قۇبىر زاۋىتى بولات تاباقتان بولات قۇبىرلارىنىڭ يمپورتتى الماستىرا­تىن ءوندىرىسىن ۇيىمداس­تىردى. “تەز قۇراس­تىرى­لاتىن عيماراتتار زاۋى­تى” جشس ەلەكتر­مەن دانەكەرلەپ دا­يىن­­داي­تىن سەند­ۆيچ­پا­نەلدى, پروفتا­باقتى جانە س تارىزدەس پرو­فيلدى مەتالل قۇرىل­عىلارى جوباسىن يگەر­دى. پەتروپاۆل اۋىر ماشينە, مۇنايماش زاۋىت­تارى گاز-مۇناي سالالارى ءۇشىن قۇرال-جابدىقتار مەن ارناۋلى تەح­نيكالار شى­عارۋ­عا ما­مان­داندى. س.كيروۆ اتىنداعى كاسىپ­­ورىن تەمىر جول كەشەنىنە ارناپ قون­دىرعى­لار مەن اسپاپ­تار جاساۋدى يگەردى. “زيكستو” ­اق-تىڭ جاڭا سالانى يگەرۋدەگى ۇمتىلىسى مەن ىزدەنىسى نەگە تۇرادى. بىلتىر “قازاق­­ستان تەمىر جولى” ۇلتتىق كومپانيا­سى­نىڭ تاپ­سى­رى­سىمەن 250 ۆاگون قۇراستىر­سا, بيىلعى مەجە – 600 ۆاگون. جاقىندا قازاق­ستان­نىڭ تەمىر جولىندا تالاپ ەتى­لەتىن جۇك تاسىمالداۋعا ارنالعان وكاتىش تاسى­مال­داۋشىلار مەن پلاتفورما­لاردىڭ سى­ناق­تارى ناتيجەلى اياقتالدى. مۇنىڭ ءبارى – بۇرىن-سوڭدى قولعا الىن­باعان تىڭ باستا­مالار. بايانداماشى ءوز ەسەبىندە كاسىپكەر­لىك­تى جانە كاسىپكەرلىك باستامالاردى, ونىڭ ىشىندە بيزنەستى وركەندەتۋدە ماتەريال­دىق-قارجىلىق, اقپاراتتىق-قۇقىقتىق قولداۋ, قولايلى جاعدايلار جاساۋ جۇمى­سى جال­عاسا بەرەتىنىن جەتكىزدى. بۇگىندە وبلىستا 24 مىڭداي شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەك­تىلەرى شوعىرلانعان. 70 مىڭ­عا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. بىل­تىر 124 ميل­ليارد تەڭگە­نىڭ ونىمدەرى مەن تاۋارلارىن شىعار­عان. ولاردى قارجى­لىق قولداۋ ماقساتىمەن 11 ميلليارد تەڭگەنىڭ نەسيە­لەرى بەرىلگەن. كاسىپكەر­لەر­دىڭ قارجىلىق رەسۋرستارعا قولجەتىم­دىلىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن “دامۋ” كاسىپ­كەر­لىكتى دامىتۋ قورى” اق قاتىسۋى­مەن 4,6 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. “اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلىق قولداۋ قورى” دا قوماقتى قارجى جۇمساعان. الداعى ماقسات – شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جاڭا توبىن قولداۋ ەسەبىنەن تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ جولدارىن ىزدەس­تىرۋ. بۇل سالادا اتقارى­لاتىن شارالار, تۇپتەپ كەلگەندە, ونجىل­دىقتىڭ سوڭىندا كاسىپكەرلىكتىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسىن 40 پايىزعا دەيىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس. سەرىك سۇلتانعازى ۇلى تۇرعىندارعا الەۋمەتتىك قورعاۋ جايلى دا كەڭىنەن ايتىپ بەردى. “جول كارتاسىن” ازىرلەۋ بارىسىندا قارجىلىق داعدارىستىڭ سالدارىن ەڭسەرۋ, ەكونوميكانى جانە قارجى سالاسىن ساۋىق­تىرۋ, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ماسەلەلەرى ناقتى كورىنىس تاۋىپ, ءمۇل­تىكسىز ورىندالۋى كۇن­دەلىك­تى قاداعا­لاۋعا الىندى. باعدارلاما اياسىندا قاراستىرىلعان 4,9 ميلليارد تەڭگە تولىق يگەرىلدى, دەدى ءوڭىر باسشىسى. س.ءبىلالوۆ وتكەن جىلى وبلىس ەكونو­مي­كا­سىنىڭ نەگىزگى قورىنا 47,2 ميل­ليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلعانىن, ونىڭ باسىم كوپشىلىگى ءبىلىم بەرۋ, دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ, مادە­نيەت, سپورت, سۋمەن قام­­تاما­سىز ەتۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تۇرعىن ءۇي نىسان­دارى قۇرىلىسى سالالارىنا باعىت­تال­عانىن اتاپ ءوتتى. ال, ءوز قاراجاتى مەن شارۋاشى­لىق سۋبەك­تىلەرىنىڭ ەسەبىنەن قۇ­رال­عان جەرگىلىكتى ينۆەستيتسيا 30,8 ميل­ليارد تەڭگە­گە جەت­كەن. ول ونەر­كاسىپ, اۋىل شارۋا­­شى­­لىعى, ەنەرگەتيكا,­ كولىك, بايلا­نىس سالا­لارىن دامىتۋعا جۇمسالعان. مەم­لە­­كەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن ورىن­داۋدىڭ ەكىنشى جىلى دا تابىستى اياق­تال­عان. 108,7 مىڭ شارشى مەتر باسپانا سالىنعان. وبلىستا وتكىر ماسەلەلەردى ءسوز ەتكەن­دە اۋىز سۋ جانە جول جاعدايى ويعا ورا­لا­دى. اكىمنىڭ وسى ماسەلەلەرگە ايرىقشا نازار اۋدارۋى كەزدەيسوق ەمەس. بىلتىر “اۋىز سۋ” باعدارلاماسىنا 3 ميلليارد تەڭگە باعىت­تالدى. ازيا دامۋ بانكى 1,125 ميلليارد تەڭگە ءبولدى. 200 شاقىرىمنان استام سۋ قۇبىرلارى مەن تاراتۋ جەلىلەرى سالىنىپ, قايتا قۇرىلدى. تۇرعىندار سانى 12,6 مىڭ ادامدى قۇرايتىن 25 ەلدى مە­كەنگە سۋ تارتىلدى. 52,6 مىڭ تۇرعىنى بار 10 اۋىلدا اۋىز سۋدىڭ ساپاسى جاق­ساردى. سول سياقتى وبلىستىق جانە اۋدان­دىق ماڭىزى بار جولداردى جوندەۋگە, كۇ­تىپ-ۇستاۋعا 3,542 ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. بايانداماشى ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت سالالارىنا دا كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى ن. نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكا­لىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇم­كىن­دىكتەرى” جولداۋىنان تۋىندايتىن تالاپتاردى مۇلتىكسىز ورىنداۋعا وبلىس جۇرتشىلىعى بەلسەندىلىكپەن اتسالى­سا­تى­نىنا سەنىم ءبىلدىردى. سودان كەيىن تۇر­عىن­داردىڭ اۋىزشا, جازباشا ساۋال­دارىنا جاۋاپ بەرۋ كەزەگى كەلدى. زامزاگۇل مەيراموۆا, م.جۇماباەۆ اۋدانى: ۆوزۆىشەن كەنتىندە حالىق كوپ تۇرادى. بۇرىندارى اۋدان ورتالىعى بولعان. مادەنيەت ءۇيىنىڭ جوقتىعى جاستاردى قاتتى قيناپ تۇر. – جاعداي ماعان تانىس. ءۇش مىڭداي ادام تۇراتىندىقتان, مادەني دەم الاتىن ورىننىڭ قاجەتتىگىن تۇسىنەمىن. اۋدان اكىمىنە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرۋدى تاپسىرامىن. ال, وبلىستىق قازىنادان 10 ميلليون تەڭگە بولەمىن. اسقار وتەباەۆ, قىزىلجار اۋدانى: اۋداندا بىرقاتار ەلدى مەكەن اۋىز سۋدان تاپشىلىق كورىپ وتىر. وسى ءوتىنىشتى كوپشىلىك سىزگە جەتكىزۋدى وتىنگەن ەدى. – بىلتىر “اۋىز سۋ” باعدارلاماسى بويىنشا كوپتەگەن اۋىلدارعا ساپالى اۋىز سۋ جەتكىزىلدى. بيىل بۇل ءىس جالعاسادى. سوكولوۆ, بوگوليۋبوۆ, نادەج باعىتتارى ءۇشىن 50 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلدى. جالپى, بۇل ماقسات ءۇشىن اۋدانعا 150 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. بوتاگوز ءابىلماجىنوۆا, ايىرتاۋ اۋدا­نى: شالعايداعى اۋىلدار وتاندىق تەلەارنالاردى كورە المايدى. كوبىنە قىزىقتايتىنىمىز – رەسەيدىڭ باعدار­لا­ما­لارى. وسى ماسەلە قاشان شەشىمىن تابار ەكەن؟ – كيروۆ اتىنداعى زاۋىت تىڭ باستا­مانى قولعا الىپ, جۇزەگە اسىرماقشى. اتاپ ايتقاندا, ساندىق تەلەديداردى الىس ەلدى مەكەندەرگە جەتكىزۋ ماقساتىمەن قاجەتتى قۇرىلعىلار مەن قوندىرعىلاردى شىعارۋعا كىرىسىپ كەتتى. گۇلنار وسپانوۆا, جامبىل اۋدانى:  اۋدان ورتالىعىندا ءبىر اۋىسىمدا 90 ناۋ­قاستى قابىلدايتىن تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەر بوي كوتەرۋدە. جۇمىسقا ورنا­لاس­قان جاس ماماندارعا جاعداي جاسالا ما؟ –“ديپلوممەن – اۋىلعا” باعدار­لا­ما­سى بويىنشا جەرگىلىكتى جەرلەرگە كەل­گەن كادرلارعا بىرجولعى وتەماقى تولەنە­دى. باس­پا­نامەن قامتاماسىز ەتىلەدى. اۋ­دان ورتالىعى پرەسنوۆ كەنتىندە 18 پاتەر­لى ءۇي سالۋ ءۇشىن 54 ميلليون تەڭگە قاراس­تىرىل­دى. مامىر ايىنان باستاپ قۇرىلىس جۇمىس­تارى قولعا الىنادى. وزگە ساۋال جولداۋشىلار دا قاناعات­تانارلىق جاۋاپتار الىپ, كوڭىلدەرى ءبىر سەرگىپ قالدى. وبلىس دەپۋتاتتارى اتىنان قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك ەرى, شارۋاشىلىق باس­شى­سى گەننادي زەنچەنكو, جەكە كاسىپكەر ەكپىن ابيەۆ ءسوز الىپ, اكىمنىڭ اتقارعان جۇمىستارىنا وڭ باعا بەردى. ەسەپتى كەزدەسۋگە پرەزيدەنت اكىمشى­لى­گىنىڭ مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە ۇيىم­داس­تىرۋ-اۋماقتىق جۇمىس ءبولىمىنىڭ مەم­لەكەتتىك ينسپەكتورى ارمان ابەنوۆ, سەنات جانە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى قاتىستى. ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى. وركەندى وزگەرىستەر جالعاسىن تابادى اتىراۋ اتىراۋ بولعالى ورەلى وزگەرىستەردەن, يگى ىستەردىڭ اتقارىلۋىنان كەندە ەمەس. ەل يگىلىگى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان مۇنداي قادام وتكەن جىلى دا ءوز جالعاسىن تاپتى. باسقاشا بەينەلەگەندە, كەڭ قانات جايدى. تورتكۇل دۇنيە ەكونوميكا­سى قارجى داعدارىسىنىڭ تۇمىلدىرىعىن كيگەن ساتتە قازاق­ستانداعى دامۋدىڭ تۇراقتىلىعىنا مۇنايلى وڭىردەگى وركەن جايعان وزگەرىستەر دە, ىلكىمدى ىزدەنىستەر دە دالەل بولا الارى داۋسىز. اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆتىڭ جۇرت­شى­لىق الدىنداعى ەسەپ بەرۋىنەن الەۋمەت تۇرمىسىنىڭ جاق­سارۋىنا, باقۋاتتى بولۋىنا ەلەۋلى اسەر ەتكەن مىنا ماسە­لەلەرگە ايرىق­شا توقتالىپ, تارقاتا ايتۋدى ءجون كوردىك. سونىمەن... قىزىلقوعا تۇرعىندارى­نىڭ قۋانىشى. ءيا, وتكەن جىل ءوڭىر ورتالىعىنان الىستاعى قىزىل­قوعا اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن قۋانىشى كوپ بولۋىمەن ەستە قالدى. ولاي دەيتىنىمىز, قۇرىلعانىنا 60 جىلدان اسقان اۋداندا وسى كەزگە دە­يىن “كوگىلدىر وتىنعا” قول جەتكىزۋ اس­پان­داعى ايعا قۇلاش سەرمەۋمەن بىردەي ەدى. بۇل ءبىر جاعىنان, اۋدان جۇر­تىنىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنا, ەكىن­­شى­دەن, جاستاردىڭ وسىندا تۇراق­تاۋىنا كەرى اسەر ەتكەنى شىندىق. ەندى تالاي جىل قول جەتپەس ءتاتتى ارمانعا اينالعان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلا باستادى. ءسويتىپ, تابيعي گاز جەلىسىنىڭ قىزىعىن كورۋگە بولا­دى ەكەن عوي, دەيدى قىزىل­قوعا­لىق­تار. وسىعان وراي بىلتىر وسى اۋدان اۋماعىندا ءبىراز جۇمىس جاسال­دى. ناتيجەسىندە, جىل اياعىندا اۋدان­نىڭ 16 ەلدى مەكەنىنە تابيعي گاز جەلىسى جەتكىزىلدى. بۇل ەلدى مەكەن­دەردەگى 20 مىڭنان استام تۇرعىننىڭ قۋانى­شىن­دا شەك جوق. بيىل وسىن­داي قۋا­­نىشقا اتىراۋ-قاندىاعاش باعى­تىنداعى تەمىر جول بويىنا ورنا­لاس­قان 5 ەلدى مەكەن تۇرعىندارى كەنەل­گەلى وتىر. قازىر وسى اۋىلدارعا تابي­عي گاز جەلىسىن تارتۋدىڭ قارجىسى شەشىمىن تاپتى. – مەردىگەر مەكەمەلەر تۇرمىسى تومەن, كوپبالالىلارعا, بارلىعى 1500-2000-داي اسا مۇقتاج وتباسى­نىڭ ۇيىنە تابيعي گاز جەلىسىن كىرگىزىپ بەرەدى, – دەدى وبلىس اكىمى اۋدان ور­تا­­لىعى – ميالى اۋىلىنداعى “كو­گىل­دىر وتىن” الاۋىن جاعۋ سالتا­ناتىندا. اۋدانداعى دىلگىر ماسەلەنىڭ ءبىرى – مەيىر قاندىرار ءمولدىر سۋ. بىل­تىر مۇزدىبۇلاق-قاراباۋ سۋ قۇبى­رى ىسكە قوسىلسا, كەرەگەن-ساعىز-جامانسور توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ كوزدەلۋدە. سوڭعى سۋ قۇبىرىنىڭ قۇنى – 1 ميلليارد 652 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. ال تايسويعان-قونىستانۋ-قوسقۇلاق سۋ قۇبىرىن كۇردەلى جوندەۋگە 468 ميل­ليون تەڭگە جاراتۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار, يندەر-قارا­باۋ-ميالى-ساعىز باعىتىنداعى 114 شاقىرىمدىق اۆتوكولىك جولىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسى باستاۋ الدى. مۇنىڭ قارجىسى قوماقتى –15 ميلليارد تەڭگە. جالپى وتكەن جىلى تەك قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋىنا 16 ميلليارد 228 ميلليون تەڭگە جاراتىلىپتى. بۇل – ءوڭىر بيۋدجەتىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى. راس, تابيعي گاز قۋانىشىنا كەنەل­­گەن تەك قىزىلقوعالىقتار دەۋ­مەن شەكتەلسەك, اقيقاتتان الشاقتاپ كەتەر ەدىك. دۇرىسىندا, ءدال وسىنداي تابيعي گازدىڭ راحاتىن كورۋ باقى­تىنا ماحامبەت, قۇرمانعازى, ين­دەر, يساتاي, جىلىوي اۋداندارى­نىڭ بىرنەشە ەلدى مەكەنىندەگى تۇر­عىندار دا قول جەتكىزدى. ءسويتىپ, بۇل اۋداندار تولىقتاي, ال قۇرمانعازى اۋدانىنداعى 49 ەلدى مەكەننىڭ 31-ءى گازداندىرىلدى. دەگەنمەن, قىزىل­قوعا اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ قۋا­نىشى ەرەكشەلەنىپ تۇراتىنى انىق. ويتكەنى, ولار تابيعي گاز بەن تازا سۋدى, تەگىس جولدى اڭساعالى قاشان؟!. “يگىلىكتىڭ” يگىلىگىن كورە­دى. وڭىردەگى ءار اۋداننىڭ ءتۇيىنى مىقتاپ شىرماتىلعان وزىندىك ماسەلەلەرى بار. جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قۇلسارى قالاسىنداعى كوپ قاباتتى ۇيلەر ۇنەمى جىلۋعا جارىمايدى. جوعارى قاباتتا تۇرا­­تىندار اۋىز سۋدى شەلەكتەپ دالا­داعى شۇمەكتەن تاسيدى. سەبەپ –قۇبىرلار ابدەن ءشىرىپ, توزعان, توت­تانىپ بىتەلگەن. بۇل ماسەلە اۋداندى, وبلىستى باسقارعان تالاي اكىمگە ايتىلدى. قارجىنىڭ جەتپەستىگىن ايتىپ, جاقاۋراتا بەرسە, ماسەلەنى جۋىق ارادا وڭىنان شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. نە ىستەمەك, قانداي امال قولدانباق, قارجى كوزىن قايدان تاپپاق كەرەك سوندا؟ ەمەن ەسىكتىڭ ار جاعىندا وسى ساۋالداردى ابدەن سارالاعان تالاي باسقوسۋلار, تالاي تالقىلاۋلار ءوتتى. قارجىنى ىزدەپ ەدى, تابىلدى. قايدان دەسەڭىز, ونى ات سابىلتاتىن الىستان ەمەس, سول جىلىوي اۋدانىنىڭ اۋماعىنان تابۋعا بولادى ەكەن. ولاي دەيتىنىمىز, وڭىرگە ينۆەس­تيتسيا سالۋعا بەت بۇرعان شەتەلدىك كومپانيالار الدىمەن جىلىويدى ساعالايدى. سەبەبى, مۇندا ايگىلى “تەڭىز”, ونى يگەرىپ جاتقان “تەڭىز­شەۆرويل” بار. ايتقانداي, وسى “تەڭىز­شەۆرويلدان” ءوڭىردىڭ الەۋمەت­تىك ماسەلەلەرىن جاقسارتۋعا ارنالعان “يگىلىك” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بولىنەتىن قوماقتى قارجى بار. كولە­مى – 15 ميلليون اقش دوللارى. بىراق, بۇل قارجىنىڭ باسىم بولىگى ءوڭىر ورتالىعىنداعى الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسىنا جۇمسالىپ كەلدى. الايدا, بىردە-ءبىر اكىم “يگىلىكتىڭ” يگىلىگىن الدىمەن “تەڭىز” كەن ورنى ورنالاسقان جىلىوي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى كورسىن دەگەنگە باس قاتىرا قويعان جوق. وبلىس اكىمى ب. رىسقاليەۆ بىرلەسكەن كاسىپورىن باسشىلارىنا: “يگىلىك­تىڭ” ءۇش جىلدىق قارجىسىن قۇلسارى قالاسىنداعى اۋىز سۋ قۇبىرىن قايتا جاڭعىرتۋعا جۇمسايىق”, دەگەن ۇسى­­نىس ايتقان ەكەن. “تەڭىز­شەۆر­ويل­دىڭ” اكتسيونەرلەرى بۇل ۇسىنىستى قولداپ, اۋىز سۋ قۇبىرىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى بىلتىر باستالدى. شىندىعىندا, ءبىر اۋدانعا ءار جىل سايىن 15 ميلليون اقش دول­لارىن جۇمساپ, اۋىز سۋ قۇبىرىن تو­لىق­تاي جاڭعىرتۋ, ارينە, وتە اۋ­قىم­­دى جوبا جانە ونى ىسكە اسىرۋ وڭاي ەمەس. دە­گەنمەن, سەڭ قوزعالدى. دە­مەك, اتىراۋ قالاسىنان كەيىنگى ەڭ ءىرى ەلدى مەكەن ساناتىنداعى قۇلسارى قالا­سىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ دا “يگى­لىك­­­تىڭ” يگىلىگىن كورەتىن كۇنى الىس ەمەس. الەۋمەتتىك جوبالار الەۋە­تى. مۇنايلى اتىراۋ تۇر­عىن­دارىنىڭ تۇرمىسى بارلىق اۋداندا, بارلىق اۋىلدا بىركەلكى ەمەس. قالانىڭ وزىندە دە سولاي. ءار­كىم تاپقان تابىسىنا قاراي قاتاردان قالماۋعا تالپىنادى. بىراق باي مەن كەدەيدى ءبىر-بىرىنەن بولەكتەپ جاتقان ەشكىم بولماسا دا, مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەر قاۋىمىنىڭ جاڭا پاتەر تۇگىلى, ەسكىسىن ساتىپ الۋعا دا شاماسى كەلە بەرمەيدى. ەلباسى سول سەبەپتەن, ۇلت كەلەشەگى ءۇشىن ايانباي جۇ­مىس جاسايتىن دارىگەرلەرگە, مۇعالىمدەرگە, اسىرەسە, جاس ما­مان­دارعا قولداۋ ءبىلدىرۋدى تاپ­سىرىپ كەلەدى. بۇل تاپسىر­مانىڭ اتىراۋداعى ورىندا­لىسى تۋرالى ايتساق, بىلتىر دەنساۋ­لىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالالارىنىڭ وكىلدەرى پاتەر­لەرمەن قامتىلۋدان كەندە بولعان جوق. وبلىس اكىمى ب. رىس­قاليەۆ ەسەپتى باياندا­ما­سىن­دا ءمالىم ەتكەندەي, قوس سالا­نىڭ 448 وكىلى جاڭا باسپاناعا يە بولدى. بۇرىن-سوڭدى اتىراۋ بالا­لارىنىڭ تۇسىنە كىرمەگەن ءزاۋلىم مۇز ايدىنى سارايى اشىلىپ, قىسقى سپورت ءتۇر­لەرىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. بىلتىر فۋتبول, ۆولەي­بول, باس­كەت­بول كومان­دالارى ەل كۋبوگى­نىڭ جەڭىم­پازدارى اتانۋى­مەن ەرەك­شەلەنگەن ءوڭىر سپورتىن دامىتۋعا سەپ بولار ءۇش سپورت كەشەنى پايدا­لانۋعا بەرىلدى. ەركىن ەلدىڭ ەرتەڭى بولاتىن جاستاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا دا تولىق نەگىز قالانا باستادى. وعان بىلتىر 13 ءبىلىم بەرۋ ۇياسىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلگەنى دالەل بولماق. جاڭا عيماراتتارمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى دا قامتىلىپ جاتىر. بىلتىر 100 ورىندىق جاڭا پەرزەنت­حانا, ميالى جانە دوسسور اۋىل­دارى­نان وكپە دەرتىنە قارسى اۋرۋ­حانا نىسانىمەن تولىقتى. مەدي­تسينا ما­مان­دارى الماتى, اقتوبە قالا­لارىن­دا, الىس جانە شەتەلدە بىلىك­تىلىگىن جەتىلدىرىپ قايتتى. الەۋمەت الەۋەتىن ارتتىراتىن جوبالار قاتارىندا اۋداندارعا اۋىز سۋ جەلىلەرىن تارتۋدى ايتۋعا بولادى. “اۋىز سۋ” وڭىرلىك باعدارلاماسى اياسىندا 160 سۋ تازارتۋ عيماراتى, مۇنارالار مەن قازاندار, 1166 شاقىرىم سۋ قۇبىرى توسەلدى. ءجون­دەۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى دا جىل سايىن جالعاسىن تابۋدا. “اتىراۋ-دوسسور-ماقات” ماگيسترال­دى سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. قازىر وبلىستىڭ 26 ەلدى مەكەنىن سۋمەن جابدىقتاۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلۋدە. باعدارلاما اياسىن­دا 252 مىڭ تۇرعىنى بار 98 ەلدى مەكەن سۋمەن قامتىلدى. وسىنداي جوبالاردى ىسكە اسىرۋمەن بىرگە, ءوڭىر­دىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامى­تۋدا دا سەرپىلىس بايقالدى. ارينە, بۇل سالا قوماقتى قارجىنى قاجەت ەتەدى. كەيدە قارجىنىڭ جەتىسپەۋى كوپ جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قولباي­لاۋ بولىپ جاتادى. دەگەنمەن, بىل­تىر ءوڭىردىڭ كولىك ينفراقۇرى­لىمىندا 3 كوپىردىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. جايىق وزەنى ۇستىنەن كوپىر سالۋ دا تەز بىتە قوياتىن, ءارى شىعىنى از جوبا بولماسا دا, كوپىردىڭ اتىراۋعا كوپتىك ەتپەيتىنى سوڭعى جىلدارى مىقتاپ سەزىلە ءتۇستى. وڭىردە 300 شاقىرىمعا جۋىق جول سالىنىپ, 3 جولايرىعى اشىل­دى. اتىراۋ قالاسىنداعى 180 كوشە­گە, ءۇي ورامدارىنا اسفالت توسەلدى. قالا ىرگەسىندەگى اۋىلدارعا دەيىنگى جولدار دا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. “جول كارتاسىنىڭ” جاق­سى­لى­عى. ەلباسى داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ ءبىرى رەتىندە جۇمىس­سىزدىقتىڭ الدىن الۋ, جۇمىس­پەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ قاي كەزدە دە ماڭىزىن جويماۋى ءتيىس ەكەندىگىن تاپسىردى. وسى ورايدا “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنىڭ جاقسىلىعىن وڭىرلەردە مولىنان سەزىنگەندەر وتە كوپ. اتىراۋدا دا سولاي. “اتالعان باعدارلاما اياسىندا 10,2 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, 47 ين­ۆەس­تيتسيالىق باعدارلاما ىسكە اسى­رىلدى”, دەدى اكىم ب. رىسقاليەۆ. بۇل باعدارلاما شەڭبەرىندە جوبالار الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردى جا­ڭارتۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق نىساندارىن, جولدار­دى كۇردەلى جوندەۋ جانە باسقا دا سالالاردى قامتىدى. باعدارلاماعا ەنگىزىلگەن جوبلالار بويىنشا 10774 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. 13 مىڭنان استام ادام دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنان ءوتتى. “جاستار تاجىريبەسى” جوباسى نەگى­زىندە 1513 جاس جۇمىسقا ورنالاس­تىرىلدى. قازىر 22 كومپانيادا 54 جاس مامان سىناقتان وتۋدە. ال 16 مامان تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسىپ ۇلگەردى. ارينە, ءبىر جىلدا جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى تولىق شەشىلدى دەۋدەن اۋلاقپىز. وتاندىق جانە شەتەلدىك كوم­پانيالاردىڭ قاتىسۋىنسىز وڭ­عا­رىلا قوياتىن ماسەلە دە ەمەس بۇل. سول سەبەپتەن, جۇمىسسىزدىقتى ازاي­تار جوبالارعا شەتەلدىك كومپا­نيالار دا كەڭىنەن تارتىلۋدا. ماسە­لەن, شەتەل ماماندارىن الماستىرۋ ماقساتىندا 22 كومپانيامەن كەلىسىم جاسالعان. سوعان سايكەس ولار 2500 ماماندى دايارلاۋدان وتكىزۋگە ءمىن­دەت­تەمە الدى. ادجيپ قكو-نىڭ مەردىگەر كومپا­نيا­لارىنداعى 17668 وتاندىق جۇمىسشى ۆاحتالىق ادىسكە كوشىرىلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە 24 000 جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك تابىلدى. مۇنىڭ ناتيجەسىندە جۇمىسسىزدىق 5,9 پايىزعا تومەن­دەدى. تۇيىندەي ايتقاندا, ەسەپتى كەزدەسۋدە وتكەن جىلى ءوڭىر ەكونو­مي­كاسىنداعى سەرپىلىس تۋدىرعان سەرپىندى ىستەر اتقارىلعانى كەڭىنەن تارقاتىل­دى. ءوڭىر ەكونوميكاسىندا وركەندى وزگەرىستەر بار, بىلتىر 2 تريلليون 115 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ءونىمى ءوندىرىلدى, دەدى وبلىس اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆ. وندىرىلگەن مۇناي كولەمى 26,5 ميلليون توننانى قۇراسا, 11,5 ميلليارد تەكشە مەتر گاز ءوندىرىل­دى. ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 1 تريلليون 83 ميلليارد تەڭگە ين­ۆەس­­تي­تسيا سالىن­دى. ينۆەستيتسيا­نىڭ باسىم بولىگى كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى, كولىك جانە باي­لانىس سالالارىنا باعىتتال­عان. سىرت­قى ساۋدا اينا­لىمى 15 209,7 ميلليون اقش دول­لارىن قۇراعان ەكەن. جالپى, ءار سالاداعى, اسىرەسە, الەۋ­مەت­تىك احۋال­دى جاقسارتۋ باعى­تىن­­داعى اتقارىل­عان ىستەردى سەناتور سارسەن­باي ەڭ­سەگەنوۆ, اقىن حالي­دوللا ىزەكەنوۆ, پروفەسسور قادىر ءجۇسىپ سەكىلدى ءوڭىر تۇرعىندارى وڭ باعالادى. اكىمنىڭ جۇرتشىلىق الدىنداعى ەسەبىنە پارلامەنت سەناتى توراعا­سى­نىڭ ورىنباسارى مۇحامبەت كو­پەەۆ, سەنات جانە ءماجىلىس دەپۋتات­تارى, پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورى قالدىبەك بايىمبەتوۆ قاتىستى. جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.