ەجەلگى ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى, ەكى دۇنيە ەسىگى بولعان تۇركىستان, تۇرانمەن قاتار ماعجان ءۇشىن كوكشەتاۋدىڭ دا قازاق تاريحىنداعى ورنى ەرەكشە. ولاي بولاتىن سەبەبى بۇل جەردىڭ ابىلاي, كەنەسارى سياقتى حالىق قامىن جەگەن ارىستاردىڭ مەكەنى بولعاندىعىنان دا. «ەرتەدە قونىس بولعان ابىلايعا» دەگەن جولدان باستاپ, وقىرمان ماعجاننىڭ سوڭىنان ەرىپ, وقيعا جەلىسىنە تۇسەدى. ءبىر جاعىنان ورىس, ەكىنشى جاعىنان قىتاي – ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قىسىلعان قازاققا ول از دەگەندەي, ەندى قالىڭ قالماق شاۋىپ, وكپەنى قىسا تۇسەدى. «ەلگە قورعان بولعان ابىلايدىڭ» اق ورداسىندا وسى جاعدايدان شىعۋدىڭ جولىن اقىلداسپاققا جينالعان ۇلكەن جيىن... نەگىزىنەن تاريحي وقيعالارعا, دەرەكتەرگە سۇيەنىپ جازىلعان پوەمادا بايجىگىت, تاسبولات, بي تولىباي, قاناي, قانجىعالى قارت بوگەنباي, جاناتاي, باسەنتيىن سارىمالاي, ورازىمبەت, ەلشىبەك, جانىبەك, جابەك, سىرىمبەت, قارابۇجىر سياقتى بەلگىلى بي, باتىرلاردىڭ ەسىمدەرى اتالادى. جيىن بىرەۋدى كۇتىپ, بىرنەشە كۇنگە سوزىلادى. حاننىڭ وزىمەن بىردە ولاي, بىردە بۇلاي سويلەسىپ, كەيدە سوزگە كەلىپ قالاتىن دالا باتىرلارىنىڭ وسى كۇيى بىلايشا سۋرەتتەلەدى:
«باتىرلار بۇعاۋداعى ارىستانداي...
كوكشەنىڭ باۋىرىندا وڭشەڭ كوكجال.
كۇڭىرەنىپ كۇتىپ جاتتى,
كۇندەر تالاي».
وسىنشاما بي-باتىرلاردىڭ كۇتىپ جاتقانى باتىر بايان بولاتىن. ابىلاي حاننان باستاپ وڭشەڭ كوكجالداردىڭ قىبىر ەتپەي كۇتىپ جاتۋلارىنا قاراعاندا, باتىر بايان تەگىن ادام ەمەس. ەر كوكشەنىڭ, ەر قوسايدىڭ ۇرپاعى باتىر بايان دا – تەگىنە تارتىپ تۋعان ناعىزدىڭ ءوزى. «قازاقتىڭ باتىرلارى ءبارى قىران, سوندا دا ءبىر باتىر جوق بايانداي تاپ». سول باتىردىڭ باتىرى بايان كۇتپەگەن جەردەن ءبىر وقىس وقيعاعا تاپ بولىپ, القالى جيىنعا كەشىگىپ جاتقان... اۆتور وسى جەردە شەگىنىس جاساپ, باتىر باياننىڭ باسىن شىرماپ قالعان جاعدايدى بايانداۋعا كوشەدى.
جوڭعارلارعا جاساعان ءبىر جورىقتا باتىر بايان ون ءتورت جاسار, بوبەك دەرلىك ءبىر ارۋدى ولجالاپ قايتادى. باتىردىڭ قالماق ارۋىن ءسۇيىپ قالعاندىعى دا بايقالادى. جاقسى كورىپ, قۇلاي سۇيگەن ادامنىڭ جۇرەگىن عاشىعىنىڭ ارباپ, جاۋلاپ الىپ, تىرپ ەتكىزبەي تاستايتىنى بار ەمەس پە ەدى؟ باتىر بايان دا سونداي كۇي كەشەدى.
اقشاماڭداي ارۋدى كورگەندە باياننىڭ ءىنىسى, ون بەس جاسار نويان وعان بىردەن عاشىق بولادى.
«جاس نويان قىزدى كورىپ وت بوپ كەتتى,
كوزدەرى قىزىل جالىن شوق بوپ كەتتى.
جەر مەن كوك, اي, جۇلدىزدى تۇمان باسىپ,
ءبىر قىزدان باسقا نارسە جوق بوپ كەتتى».
رومانتيكالىق كوتەرىڭكى لەپپەن جىرلانىپ, اسىرەلەۋ امالىنىڭ قولدانىلۋى ولەڭ جولدارىن تىم اجارلاندىرىپ, اسەرلەندىرىپ جىبەرگەن. جۇرەگىنە ۇشقىن ءتۇسىپ, اياعى ورتكە اينالعان جاپ-جاس نويان وت بوپ جانىپ, الاسۇرادى.
پوەمادا قالماق قىزى اقشاماڭداي «سۇم سۇلۋ» اتالىپ وتىرعان. مۇنداعى «سۇم» ەپيتەت رەتىندە تەگىننەن-تەگىن قولدانىلا سالماعان. ول ءوزىن باتىر باياننىڭ جاقسى كورگەندىگىن پايدالانىپ, قۋلىعىن ءبىر اسىرىپ جۇرسە, نوياننىڭ قۇلاي سۇيگەنىن سەزىپ, ءوزىنىڭ جاسىرىن ويلارىن جۇزەگە اسىرۋعا شىنداپ كىرىسەدى. ازاتتىققا ۇمتىلۋ – ءومىردىڭ زاڭى. ماعجاننىڭ قىزدى «سۇم سۇلۋ» دەپ وتىرعان سەبەبى – قىزدىڭ ايلاسىن اسىرىپ, ونىڭ سوڭىنىڭ ورنى تولماس قايعىلى وقيعاعا اپارىپ سوقتىرۋى; الدىمەن, اقشاماڭدايدىڭ ءوزى مەن نوياننىڭ, ودان سوڭ قيىن-قىستاۋ كەزدەردە ەلىنە قورعان بوپ جۇرگەن باتىر باياننىڭ مەرت بولۋى, بايانعا ەرىپ جورىققا شىققان قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ كوزسىز ەرلىككە بارىپ قىرىلىپ كەتۋى.
سونىمەن قالماق قىزىنىڭ سۇلۋلىعىنا اربالعان جانە مەن سەندىكپىن, تەك اكە-شەشەمنىڭ الدىنان وتەيىن دەگەن قىز سوزىنە نانعان نويان كونەدى دە, ەكەۋى قاشىپ شىعادى. بۇل جايسىز حاباردى ەستىگەن باتىر باياننىڭ پسيحولوگيالىق جاي-كۇيى شەبەر سۋرەتتەلگەن.
«بوز ۇيدە جالعىز قالىپ بايان ەندى,
جارالى جولبارىستاي كۇڭىرەندى.
قورعاسىن ميىن, ويىن تومەن باسىپ,
اقىلعا العىر قۇستاي اشۋ ءتوندى.
ءبىر كوك سۇر ءتۇس ەنگىزىپ بار دەنەگە,
سۇم جۇرەك قاندى وزىنە جيناي بەردى.
اقىرى اشۋ ەردى بيلەپ كەتىپ,
جالپ ەتىپ سونگەن شامداي اقىل ءولدى.
ءولدى اقىل. اتىپ تۇرىپ باتىر بايان,
بوز ۇيدەن وق جىلانداي شىعا كەلدى».
«اقىل ءولىپ», اشۋ اتقا مىنگەندە, مۇنىڭ اقىرى جاقسىلىققا اپارىپ سوقتىرماسى بەلگىلى. «بوز ۇيدەن وق جىلانداي» اتىپ شىققان باتىر بايان بەلدەۋدەگى كوك تۇلپارعا مىنە كەڭ دالادا ءدۇبىر سالىپ, عاشىقتىقتىڭ بۋىنا ماس بولىپ, اقىلعا قونا بەرمەيتىن ارەكەتكە بارعان ەكى جاستىڭ سوڭىنان قۋىپ بەرەدى.
ارتىنان قۋىپ جەتكەن باتىر باياندى كورگەن جاس نويان اتىنىڭ باسىن تەجەپ, «اشۋلى اعاسىنا قاراپ ك ۇلىپ», ويىندا بوتەن ەشتەڭە جوق «جان كوكە» دەپ قارسى جۇرەدى. مۇنىسى: ءبىر جاعىنان, ءوزىنىڭ انتەك ءىسى ءۇشىن كەشىرىم سۇراعانداي بولسا, ەكىنشى جاعىنان, اعاسىنا ەركەلەگەندىك تە ەدى. بىراق «اقىل ءولىپ», اشۋ بويدى بيلەگەن باتىر بايان كوزىنىڭ الدى قاراۋىتىپ ەشتەڭەنى كورمەي, ەشتەڭەنى سەزبەي, ەت قىزۋىمەن ساداققا قول سالىپ, الدىمەن باۋىرى نوياندى, سونان سوڭ ءوزى جاقسى كورەتىن قالماق قىزىن جايراتىپ سالادى. ەكى جاستىڭ وق ءتيىپ, اتتان قۇلاپ تۇسكەننەن كەيىن قانسىراپ جاتقان كۇيىن سۋرەتتەگەن جولداردى سەزىمسىز وقۋ مۇمكىن ەمەس:
«قوماعاي قارا توپىراق بۇلكىل قاعىپ,
اسىعىپ ەكى جاستىڭ قانىن ءىشتى».
اسا قورقىنىشتى جاعدايدى ەستەن كەتپەستەي بۇلايشا بەينەلەۋ قازاق ادەبيەتىندە بۇرىن-سوڭدى كەزدەسە بەرمەگەن, تەك ماعجان سياقتى ءسوز قۇدىرەتىن كوتەرە بىلەتىن ارقالى اقىننىڭ عانا قولىنان كەلەتىن تىلسىم كورىنىس.
ال ەندى ىستەۋ تۇگىلى, ايتۋعا ادامنىڭ اۋزى بارماس, قىلمىسقا پارا-پار, ءتىپتى ادام جانى ءۇشىن ودان دا اۋىر قاندى وقيعادان كەيىنگى باتىر باياننىڭ ءتۇرىن كورسەڭىز:
«كۇلدەي قۋ, تۇنجىراعان تۇندەي بولىپ,
جيا الماي, قۇر تەڭسەلىپ, اقىل-ەستى.
تۇردى دا ءبىرازدان سوڭ باتىر بايان,
اتىنان ەسى اۋعانداي قۇلاپ ءتۇستى».
بىرتە-بىرتە اقىلعا كەلە باستاعان باتىر بايان ءوزىنىڭ اشۋ ۇستىندە نە ىستەپ قويعانىن ەندى سەزىنىپ, اھ ۇرادى. ماعجاننىڭ جىرلاۋىندا وسى ءبىر قاسىرەتتى كورىنىستىڭ كوركەمدىك بوياۋى قالىڭ شىققان. ء«وز باۋىرى, ءوز سۇيگەنىن ءوزى ولتىرگەن, بولار ما, ءسىرا, سورلى ادام مەنەن؟!» ءوزىن-ءوزى ىشتەي جەگەن باتىر بايان زارلانىپ, كۇڭىرەنىپ, ەكى كوزىنەن قان تامشىلاپ, اي دالادا قاندى وزەك بولعان جولدىوزەكتە ازاپتى ءتۇن كەشەدى.
«جۇرەگى تاس بولسا دا شىداي الماي,
قامىعىپ, قايعى باسىپ, كۇرسىندى جەر.
مولايتىپ مينۋت سايىن قاسىرەت جىرىن
جانىندا وكسىپ-وكسىپ جىلادى جەل»,– دەپ باتىر بايانمەن بىرگە قارا جەر دە, جۇيرىك جەل دە قايعى جۇتادى.
باسقا تۇسپەسىن, باسقا تۇسسە ادام ءبارىن دە كوتەرە الادى: باتىر بايان ءوزى ولتىرگەن ءوزىنىڭ باۋىرى نويان مەن ءوزى سۇيگەن اقشاماڭداي ەكەۋىنىڭ دەنەسىن ءوز قولىمەن جەر قوينىنا بەرىپ, قابىر باسىندا كوزدەن اققان ىستىق قانعا بەتى شومىلىپ, ەسەڭگىرەگەن قالپى ۇزاق وتىرادى. ءبىر كەزدە ورنىنان تۇرىپ, اتىنا ءمىنىپ,
«جولبارىس جورتىپ كەتتى بەتىن تۇزەپ,
شاڭداتىپ, ابىلايدىڭ ورداسىنا».
وسىنىڭ بارلىعى ءبىرىنشى تاراۋدا باياندالادى. ەكىنشى تاراۋ دا بىرىنشىدەگىدەي, اقىننىڭ ازاماتتىق-الەۋمەتتىك باعىت-باعدارىن اڭعارتاتىن ليريكالىق تولعانىستارمەن باستالعان:
«وتكەن كۇن تاڭ-تاماشا ەرتەگى عوي,
ەرلەرى ەرتەگىنىڭ ءورت ەدى عوي.
ايىرىلىپ وت ەكپىندى ەرلەرىنەن
الاشتىڭ جانىندا اۋىر دەرت ەدى عوي.
سوناۋ دەرت تۇگەلىمەن اۋىپ ماعان,
داريعا, جۇرەگىمدى ورتەدى عوي».
اقىن قازاق ەلىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن الىسىپ, حالقىنىڭ قامىن جەپ جۇرگەن ەرلەردى كورە الماي, الاشتىڭ ەرتەڭىن ويلاپ كۇڭىرەنەدى; اششى ويلار جەگىدەي جەپ, سارى ۋايىم جانىن ۋلاي بەرەدى. وسىنداي ءبىر كەزدەردە الاشى ءۇشىن سار دالادا اتوي سالىپ, جولبارىسشا جورتقان ەرلەردى ەسىنە العاندا, «كەۋدەمە كۇننىڭ نۇرى تولعانداي بوپ», كوڭىلى كوتەرىلىپ, شابىتى شارىقتاپ جىر تولعايدى. جانعا مەدەت بەرەر سونداي ەردىڭ ءبىرى – باتىر بايان. وسىنداي باعىتتا ءوز ويلارىن توگىپ-توگىپ العان سوڭ, اقىن ابىلاي حاننىڭ ورداسىنا قاراي تۇلپارىمەن قۇيعىتىپ كەلە جاتقان باتىر بايانعا قايتا ورالادى.
جيىنعا كەلىپ جەتكەن باتىر بايان قالىڭ جۇرتقا سالەم بەرىپ وتە شىعادى. حان ورداسىنىڭ تورىندە وتىرعان ابىلاي حانعا قاراي وزىپ, قول قۋسىرىپ تۇرا قالعان ول ىزەت كورسەتكەن سوڭ, ءوز جايىنان تۇسپالداي حابار ەتىپ:
«تالقىعا جان-جارامدى
سالا المايمىن,
ءمانىمدى مەن ايتپايىن, سەن سۇراما», – دەيدى. بۇل جەردە دە قاھارلى حاننىڭ الدىندا جيىنعا كەشىگىپ كەلگەن كۇناسى ءۇشىن قۇراق ۇشىپ, ءيىلىپ كەشىرىم سۇراپ تۇرعان پاقىردى ەمەس, تىك تۇرىپ, ءوزىنىڭ ء«ىشى جالىن, جانى جارا» جان ەكەندىگىن عانا ايتقان, تەرەزەسى تەڭ تۇرىپ ءتىل قاتقان تاكاپپار باتىر باياندى كورەمىز.
«تىلەگىم – ەندى جاۋعا اتتانالىق,
قان كورسە, قاس قىراندا شەر تۇرا ما؟!
– دەگەن باتىر باياننىڭ باسىنداعى جاعدايدى ىشتەي تۇسىنگەن ابىلاي وعان ءلام-ميم دەپ ءتىل قاتپاي, الدىنا وتىرعىزىپ, ءدام ۇسىنادى. وسى ەپيزودتىڭ ءوزى-اق باتىر باياننىڭ ابىلاي حاننىڭ الدىندا اسا بەدەلدى, سالماعى بار ازامات ەكەندىگىن اڭعارتسا كەرەك.
قازاقتاردىڭ باس قوسىپ, اسكەر جيىپ, جورىققا اتتانايىن دەپ جاتقانىن ءبىلىپ قويعان قالماقتار قۋلىققا كوشىپ, ابىلاي حانعا ەلشىلەر جىبەرىپ, مامىلەگە كەلۋدى ۇسىنادى. ارتىق قان توككىسى كەلمەگەن ابىلاي مۇنى ءجون كورىپ, كەيىن قايتۋعا شەشىم قابىلدايدى. بىراق مۇنى ءجون كورمەگەن باتىر بايان ءجۇز جاساعىمەن جاۋعا اتتانىپ, ولاردىڭ مىڭ قارالى قولىمەن ايقاسقا تۇسەدى. سونداعى سوعىستىڭ كورىنىسى:
«از بولسا, ءبىر قازاققا ءجۇز قالماق كەپ,
ات قويىپ, قيقۋ سالىپ, قامالاستى.
تەر ساۋلاپ, تەبىنگىدەن, قىلىشتان قان,
شاڭ, ءتۇتىن بۋداق-بۋداق اسپانعا استى.
از قازاق كوپ قالماققا سالدى تويدى,
كوك اسپان قارا ءتۇتىن شاڭعا تويدى.
الداسپان اجالمەنەن باسەكە بوپ,
قانىشەر, قايقى قارا قانعا تويدى.
جىپ-جىلى ادام قانى بۇلكىل قاعىپ,
قۋالاي جىلجي بەردى ويدان-ويدى».
بۇل جولدار ءومىر مەن ءولىم بەلدەسكەندە, وينالىپ تۇرعان عالامات سۇراپىل سوعىستىڭ گيمنىندەي اسەر ەتەدى. باتىر باياننىڭ جاۋعا سالعان ويرانى:
«قالىڭ قول ورتاسىندا باتىر بايان,
باياننىڭ باتىرلىعى الاشقا ايان.
ەكى كوز ەكى قىزىل شوق بوپ كەتكەن,
اۋزىنان كوبىك بولىپ بۇرقىراپ قان.
وڭ-سولعا الداسپاندى سىلتەگەندە,
بۇلاقتاي قالماق قانىن بۇرقىراتقان», كۇيىندە سۋرەتتەلگەن.
بىراق كۇش تەڭ ەمەس ەدى. قانشا قىرعانىمەن قالىڭ قالماق تاۋسىلمايدى; از قازاق جەڭىلەدى. «قايران ەر قايسار بايان, جولبارىس» قۇلاپ تۇسەدى. كوز الدى شىر اينالىپ, تۇماندانىپ, ەلەسكە اينالادى. ابىلايدى كورگەندەي بولادى. ەندى بىردە كوز الدىنان «جۇلدىزداي جىمىڭداعان سونبەي-جانعان» نويان مەن اقشاماڭدايدى كورەدى, ولارعا ولەر الدىنداعى جان سىرىن جايىپ سالادى:
«كوزىمنەن نەگە اقپايدى
قان بوپ جاسىم,
جان بەرىپ, جازعانىم عوي,
جان جاراسىن.
كەتسە دە جاننان جارا, قان كەتپەك پە؟
داريعا, جازامنان دا كۇنام باسىم!
كۇنامدى ءتاڭىرى كەشپەس, كەشەر بىراق
جاۋىندا جان بەرگەن سوڭ
التى الاشىم!»
حاس شەبەر از سوزبەن كوپ نارسەنى اڭعارتادى. ماعجاننىڭ وسى ءبىر التى جولىندا پوەمانىڭ بۇكىل رۋحى سايراپ تۇر. داستاندا باتىر باياننىڭ ەل قورعاعان ەرلىك ىستەرى پاش ەتىلۋىمەن بىرگە, كوتەرىلگەن تاعى دا بىرنەشە ادامي ماسەلەلەر بار. سولاردىڭ ەڭ باستىسى – ادام دەگەن ۇلكەن ارىپتەرمەن جازىلاتىن قاسيەتتى ۇعىمعا ساي ءومىر ءسۇرىپ, ادامشىلىق باستى قاسيەتتەردى ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى. باتىر بايان دا جۇمىر باستى پەندە. ول ەر قورعاعان, قامال بۇزعان باتىر بولعانىمەن دە ادامعا ءتان قاسيەتتەردىڭ بارلىعى دا وعان جات ەمەس. باتىر بايانعا كىسى ءولتىرۋ ءسوز ەمەس. ول جاۋمەن الىسقاندا قانشاما دۇشپاننىڭ قانىن اعىزىپ, جەر جاستاندىرعان. كىسى ءولتىرۋ ول ءۇشىن ۇيرەنشىكتى ءىس. بىراق ءوزىنىڭ باۋىرىن, باۋىرى بولعاندا دا تۋعان ءىنىسىن ءبىر قىزعا بولا ءولتىرۋ – كەشىرىلمەس كۇنا.
باتىر بايان – جاي عانا باتىر ەمەس, ەلىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن جاۋىمەن الىسىپ قان كەشكەن, قاسىنا قاتال بولعانىمەن, جاقىنىنا جۇمساق, سابىرلى, سەزىمتال, ادامگەرشىلىگى جوعارى, دوسقا ادال ازامات تا. بۇل جاعداي ونىڭ قالماق قىزى اقشاماڭدايمەن اراداعى قارىم-قاتىناسىنان انىق كورىنەدى. سولاي دەگەنىمىزبەن دە ونىڭ باتىرلىعى باسىم. ال باتىردىڭ اڭعالدىعى, ءبىر اشۋعا مىنسە, وڭايلىقپەن قايتپايتىندىعى تاعى بار. پوەمادا باتىر باياننىڭ ءىنىسى نويان مەن قالماق قىزىن اشۋ ۇستىندە ءولتىرۋى باس كەيىپكەردىڭ باتىرلىق ءاپايتوس بولمىسىن بارىنشا جارقىراتا تۇسكەن. نامىسقوي بايان ءىنىسى نوياننىڭ قالماق سۇلۋىمەن قاشۋىن وپاسىزدىق كورىپ, كەشپەيدى. باسىنان قۇس ۇشىرمايتىن باتىرعا تۋعان ءىنىسىنىڭ مۇنداي ارەكەتكە بارۋى ونى باتىر عانا ەمەس, ادام رەتىندە دە نامىسىن اياققا تاپتاپ, بۇكىل ەل-جۇرت الدىندا قورلاعانداي بولادى. نامىسىن قورعاي الماعان باتىر تۇگىلى شىن مانىندەگى ادام دا ەمەس. سوندىقتان دا الدىمەن, ادام بولۋ – پارىزىڭ. سودان كەيىن بارىپ سەن باتىرسىڭ, باسقاسىڭ. مىنە, ماعجان پوەمانىڭ باس قاھارمانىنا ءوزىنىڭ باۋىرىن ولتىرتكەندە, وسىنداي وزەكتى ويلاردىڭ جەتەگىندە بولعان بولۋى كەرەك.
قانشاما جاۋدى قىرىپ, باتىر بايان اتانعان ول ەندى ەكى ادامدى ولتىرگەندە, ار-وجدانىن تارك ەتكەندەي, قىلمىسكەردەن بەتەر قارابەت كۇي كەشەدى. قاي-قايداعى قالماقتىڭ ءبىر قىزى ءۇشىن تۋعان باۋىرىن ولتىرۋدەن ارتىق ماسقارالىق جوق. وسىنىڭ بارلىعىن ىشتەي سەزىنگەن باتىر باياندى ەشكىم ايىپتاپ جاتپاسا دا, ءوزىن-ءوزى ىشتەي جەگىدەي جەپ, جۇرەگى ءتىلىم-ءتىلىم, جانى جارالى بولادى. حالىق الدىندا توپ باستاپ جۇرگەن ازامات نامىستان ورتەنىپ, ادامشىلىق رۋحى مۇجىلەدى. ءولىم تۋرالى ويلاماق تۇگىلى, بىرەۋدى قايتسەم جەر جاستاندىرام دەپ جۇرگەن باتىر باياننىڭ ءوزىن-ءوزى ولىمگە ايداۋىنىڭ نەگىزگى سارىندارى وسىنداي. ومىردە ادامعا لايىقتى ءومىر ءسۇرىپ, حالقىنىڭ ماقتانىنا اينالعان باتىر بايانعا ەندى وسى اتاقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ولىمنەن, وندا دا كىناسىن جۋىپ, ولۋدەن باسقا جول جوق.
ارينە باتىر بايانعا ءوزىن ولىمگە ايداماي-اق بۇرىنعىسىنشا ەلىن جاۋىنان قورعاپ, ەرلىكتەرىمەن كىناسىن جۋىپ, قىزمەت ەتىپ جۇرە بەرسە, ونىڭ قىلمىسى كەشىرىلەر مە ەدى, قايتەر ەدى؟ وعان بارسا, بايان باتىر بايان بولماعان بولار ەدى. ول ءوزىنىڭ ولىمىنە دە سانالى تۇردە بارىپ, ەلىنە ارنادى; جاۋىن قىرىپ, ءومىرى تۇگىل, ولىمىمەن دە جۇرتىنا قىزمەت ەتتى.
وسى جەردە تاعى ءبىر ماسەلە بار. ادامشىلىقتا دا, مۇسىلمانشىلىقتا دا وزگەنى دە, ءوزىن دە ولىمگە قيۋ – قىلمىستىڭ ەڭ اۋىرى. مۇنى بىلەتىن باتىر بايان وزىنە-ءوزى قول سالمايدى; قان مايداندا دۇشپانمەن الىسىپ ءجۇرىپ, جاۋ قولىندا قازا تابادى. ءسويتىپ دەگەنىنە جەتەدى. حاس باتىردىڭ قازاسى – قان مايداندا. اۆتور باس قاھارمانىن جاۋمەن ايقاس ۇستىندە مەرت قىلىپ, ونىڭ باتىرلىق بەينەسىن بيىكتەتە تۇسكەن.
م.جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايانىندا» ف.دوستوەۆسكيدىڭ «قىلمىس پەن جازا» رومانىنداعى قاراپايىم ستۋدەنت راسكولنيكوۆ ەسكە تۇسەدى. ۇقساستىعى كوتەرىپ وتىرعان پروبلەماسى جاعىنان بولعانىمەن دە باتىر باياننىڭ بەينەسى قاراپايىم ستۋدەنتكە قاراعاندا اسا كۇردەلى. دوستوەۆسكي قىلمىس پەن جازانىڭ اراقاتىناسىن تەك فيلوسوفيالىق تۇرعىدان قاراستىرسا, ماعجاندا بۇل ماسەلە اۋقىمدىلاۋ, جان-جاقتى بايلانىستارىمەن كەڭىرەك قامتىلعان. پوەمادا قىلمىس پەن جازانىڭ ادام ومىرىندەگى ورنى وتانسۇيگىشتىك, حالقىنا قىزمەت ەتۋ, اعايىن-تۋىستىق, ادامگەرشىلىك, ماحاببات, ت.ب. ماسەلەلەرمەن قابىستىرىلا كوتەرىلەدى. ءبىر قالىپپەن ولشەۋگە كەلمەيتىن ادام ءومىرىنىڭ قىم-قۋىت قۋىستارى شىنايى كورىنىس تابادى.
«باتىر باياندا» ادام جانىنىڭ قۇپيا سىرلارىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ونىڭ ومىردەگى ورنىنا نازىك تالداۋلار جاسالىنعان. مىنەز – ادامنىڭ تاعدىرىن انىقتايتىن باستى كاتەگوريا. باتىرلىق مىنەز باياننىڭ ومىرىنە تىكەلەي اسەر ەتىپ, ونى حالىق قاھارمانى دارەجەسىنە دەيىن كوتەردى. سونىمەن بىرگە شارىقتاۋ شەگىندە تۇرعان باتىر تۇلعاسىن كۇل-تالقان ەتتى. سوڭعى رەت ەرلىك پەن ەزدىك, ءولىم مەن ءومىر ايقاسقا تۇسكەندە, جارق ەتىپ كورىنگەن نامىسقا تولى باتىرلىق مىنەز باياننىڭ تۇلعاسىن تاعى دا بيىككە ءبىر-اق شىعارىپ, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ۇلگى تۇتار ماقتانىشىنا اينالدىردى. باتىر بايان بىزگە ەلىن سۇيگەن, قورعان بولعان باتىرلىعىمەن بىرگە ادامشىلىق, ازاماتتىق, ادالدىق, ءوز مۇددەسىنەن حالىق مۇددەسىن جوعارى قويۋشىلىق, گۋمانيستىك, سەزىمتالدىق, تاباندىلىق سياقتى قاسيەتتەرىمەن دە قىمبات.
ادام دا – تابيعاتتىڭ بالاسى. جاقسى ادام دۇنيەدەن قايتسا, بۇكىل ەل قايعىراتىنى سياقتى «الاشتىڭ ارداگەرى باتىر بايان» جاۋ قولىنان مەرت بولعاندا, «جاۋدان دا مەيىرىمدى بوپ جىلادى جەل, كۇڭىرەنىپ, ەر دەنەسىن قۇممەن جاۋىپ, ىلەنىڭ تولقىندارى ءالى كۇنگە, ايتادى ەرگە جىراۋ اۋىق-اۋىق».
«باتىر بايان» پوەماسى مىناداي كەڭ ماعىنالى ولەڭ جولدارىمەن اياقتالعان:
«ەرلەردى ۇمىتسا دا ەل, سەل ۇمىتپاس,
ەرلەردى ۇمىتسا دا ەل, جەل ۇمىتپاس.
ەل ءۇشىن جاننان كەشىپ, جاۋدى قۋعان,
ەرلەردى ۇمىتسا دا ەل, ءشول ۇمىتپاس.
ەل ءۇشىن توككەن ەرلەر قانىن جۇتقان,
ەرلەردى ۇمىتسا دا ەل, جەر ۇمىتپاس.
ارقانىڭ سەلى, جەلى, ءشولى, بەلى
ەرلەردى ۇمىتپاسا, ەل دە ۇمىتپاس!»
مۇندا ەڭ الدىمەن, وتكەن تاريحتى ءبىلۋ, ونى قۇرمەتتەۋ ماسەلەسى كوتەرىلەدى. ءاربىر حالىقتىڭ تاريح كوشىندە ءجۇرىپ وتكەن جولدارى بار. تاريحتىڭ تار جول, تايعاق كەشۋلى جولدارىنان امان-ەسەن ءوتىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتۋ وڭاي بولعان جوق. نەبىر قيىن-قىستاۋ كۇندەردە, ەل باسىن قارا تۇمان تۇمشالاعان شاقتاردا ەل-جۇرتى ءۇشىن وتقا دا كۇيىپ, سۋعا دا تۇسكەن, سول جولدا وزدەرىن قۇربان دا ەتكەن ەر-ازاماتتار قانشاما؟! ولاردى ۇمىتۋ – ءوزىڭدى ۇمىتۋ, بولاشاعىڭدى ۇمىتۋ. وسى ءبىر ءاربىر ۇلتتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن, ساپاسىن انىقتايتىن قاسيەتتەرگە ماعجان وقىرمان نازارىن اۋدارىپ وتىر.
پوەما جازىلعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قازاقتى بودان قىلىپ باعىندىرىپ ۇستاۋدى وڭايلاتۋ ماقساتىمەن ۇلتتىڭ وتكەنى, تاريحى اتاۋلىعا قارسى كۇرەستىڭ قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىنا قارسىلىق بولاتىن – بۇل. قازاق دالاسىنىڭ جەلىنەن باستاپ جەرىنە دەيىن ەلى ءۇشىن الىسقانداردىڭ ءىزى سايراپ جاتىر, سوندىقتان دا ولار ۇمىتپايدى دەگەندى ايتىپ وتىر. قازاقتىڭ دالاسى – قازاقتىڭ تاريحى. ول – ءبىر كەزدە قازاقتىڭ ارىستارى «ەلىم, جەرىم» دەپ, كۇن, ءتۇن قاتىپ جولبارىستاي جورتقان سار دالاسى. سول دالادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بۇگىنگى ۇرپاق كەشەگى اتا-بابالاردىڭ حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاساپ كەتكەن ىزگى ىستەرىن ءبىلىپ, ونى ودان ءارى جالعاستىرۋى كەرەك. سوندا عانا ول حالىق تولىققاندى ءومىر ءسۇرىپ, ەرتەڭگى كۇنگە نىق سەنىممەن اياق باسا الادى...
«باتىر باياندا» كوتەرىلگەن تاعى دا ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – جەر-سۋ اتاۋلارىنا بايلانىستى. كوشپەلى عۇمىر كەشكەن قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار كوشىندەگى ءىزى قاسيەتتى دالامىزدىڭ توسىندە سايراپ جاتىر. تۇسىنە بىلگەن ادامعا قازاقتىڭ دالاسى اتا-بابالارىمىزدىڭ ساحاراعا جازىپ كەتكەن شەجىرەسىندەي. ءتىلىن تاپساڭ, جەر-سۋ اتاۋلارىنان باستاپ, ءاربىر تاسىنا دەيىن ەلىمىزدىڭ وتكەنى جايلى شەجىرە-سىر شەرتەدى. ونى وقىپ, ۇيرەنىپ, اتا-بابا ىستەرىن ءارى قاراي جالعاستىرۋ – كەيىنگى ۇرپاقتىڭ قاسيەتتى پارىزى. تاريحىن ءبىلىپ, سودان ونەگە, رۋحاني قۋات العان حالىق – كۇشتى حالىق. سول سەبەپتى دە وتارشىلدار ەڭ الدىمەن بودان ەلدى تاريحي جادىنان ايىرۋعا تىرىسادى. پاتشا وكىمەتى كەزىندە باستالىپ, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا جاڭا قارقىنمەن ءورىس العان وسى ءبىر گەوگرافيالىق اتاۋلاردى جاپپاي وزگەرتۋدەن حالقىمىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن رۋحاني زارداپ شەگۋدە. قازاقستاننىڭ كەيبىر قالالارى مەن كوپتەگەن جەر-سۋ, ەلدى مەكەن اتاۋلارى قازىرگى كەزدە دە ۇلتىمىزعا جات ەسىمدەرمەن اتالىپ كەلەدى. سىرت كوزگە جاي انشەيىن كورىنگەنىمەن دە حالىقتىڭ سانا-سەزىمىنە بايقاتپاي اسەر ەتىپ, ۇلتتىق تۋرا جولدان تايدىراتىن وسى ءبىر قاتەرلى ماسەلەگە ماعجان دا كەزىندە نازار اۋدارىپتى.
«باتىر بايان» – م.جۇماباەۆتىڭ شىعارماشىلىق كەمەل كەزىندە ءبىر دەمدە شابىتپەن جازىلعان شوقتىعى بيىك شىعارماسى. پوەما – ماعجان پوەزياسىنىڭ شىڭى, بۇكىل قازاق پوەزياسىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىنىڭ قاتارىندا. قازاق ادەبيەتىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرگەن ورەسى بيىك ورەلى شىعارما. شىن تۇلپار شاپقان سايىن كوسىلسە, شىن اسىل ۋاقىت وتكەن سايىن جارقىراي تۇسەدى. ماعجاننىڭ پوەزياسى دا, ونىڭ ىشىندە «باتىر بايان» پوەماسى دا زامانالار جايىمەن جىلجىعان سايىن ءىنجۋ-مارجانداي جارقىراي تۇسۋدە.
دانداي ىسقاق ۇلى,
س.دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
