ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا بەس جىلدا اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن 2,5 ەسە كوبەيتۋ مىندەتىن قويدى. بۇگىنگى تاڭدا مال باسى اجەپتاۋىر ازايىپ, وتكەن عاسىرداعى مەجەگە جەتە الماي كەلەمىز. ۆەتەرينارلىق جۇمىس تا اياعىنان تۇرا الماي كەلەدى. بىلىكتى, تاجىريبەلى مال دارىگەرلەرى باسقا سالالارعا اۋىستى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا مال دارىگەرلەرىن دايارلاۋ ازايدى. ەلباسىمىز قويعان مەجەگە قايتسەك جەتەمىز؟ قازىرگى باعىتىمىز قانداي؟ ويىمىزدى ورتاعا سالىپ, ىنتالى ادامدارمەن ءبولىسۋدى ءجون كوردىك.
كەڭەس وداعى ىدىراپ, ونىڭ قۇرامىندا بولعان ءار ەل كورپەسىن وزىنە قاراي تارتىپ, ءوز جاعدايىن كۇيتتەپ كەتكەن زاماندا ەلىمىزدە مال باسى كۇرت ازايىپ, كوعامنىڭ يەلىگىندەگى مال جەكەگە تاراتىلىپ, ونىڭ دەنى ءبىرجولاتا جويىلىپ, از-مۇزى عانا جەكەمەنشىكتىڭ قولىندا قالعانى بەلگىلى. مال كەتكەن سوڭ بۇرىنعى قالىپتاسقان مالدارىگەرلىك جۇيە دە جويىلىپ, اتالعان جۇمىسقا سۇرانىس ازايىپ, بىلىكتى ماماندار كۇنكورىس ىزدەپ باسقا سالالارعا كەتتى.
بۇگىنگى تاڭدا شارۋالار ەس جيىپ, اتاكاسىبىمىزگە قاراي بەت بۇرىپ, مال وسىرۋمەن اينالىسا باستادى. وسى كەزەڭدە مالدارىگەرلىك جۇمىسقا دەگەن سۇرانىس تا, ولارعا قويىلار تالاپتار دا كۇشەيدى. اسىرەسە شەتەلدەردەن كەلگەن مالدارمەن بىرگە ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى تىركەلمەگەن بەلگىسىز ىندەتتەر دە كىرىپ جاتسا, وزىمىزدە بۇرىننان جۇيەلى تۇردە كۇرەسىپ كەلە جاتقان اسا قاۋىپتى ىندەتتەر دە باس كوتەرىپ, جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان شارۋاشىلىقتارعا زيان كەلتىرە باستادى.
بۇۇ مالىمەتى بويىنشا, ۆەتەرينارلىق جۇمىس دامىعان ەلدەردە اۋرۋدان مال ونىمدەرىنىڭ 12-13 پايىزىنان, دامىماعان ەلدەردە 30-40 پايىزىنان ايىرىلادى ەكەن.
قازىرگى كەزدەگى ەلىمىزدە كەڭ تاراپ بارا جاتقان ىندەتتەردىڭ ىشىندە اسا قاۋىپتىسى برۋتسەللەز بولىپ وتىر. مىسالى, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا سايكەس 2015 جىلى برۋتسەللەزدى (سارىپ) انىقتاۋ ءۇشىن تەكسەرىلگەن ءىرى قارا مالدىڭ 0,64 پايىزى ىندەتكە شالدىققانى بىلىنسە, 2016 جىلى 0,53 پايىزى, ال 2017 جىلى 0,8 پايىزى اۋرۋعا شالدىققانى انىقتالعان. وسىنداي جاعداي باسقا وبلىستاردا دا بايقالادى. ەگەر وسى قارقىنمەن ىندەت تاراي بەرەتىن بولسا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ۇلكەن زيان كەلەتىنى انىق.
كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا نەگىزگى جۇكتى اۋدانداعى جالعىز ۆەتەرينارلىق مەكەمە كوتەرىپ كەلدى. ول كەزدە سىننان ءوتىپ قالىپتاسقان جۇيە بويىنشا ءاربىر اۋىلدىق وكرۋگتەن ۆەتەرينارلىق ۋچاستكە, اۋداندا ۆەتەرينارلىق ستانسالار بولدى. بارلىق مالدارىگەرلىك جۇمىستى وسى ۇيىم جۇرگىزەتىن ەدى. ال ۆەتەرينارلىق زەرتحانا ۆەتەرينارلىق ستانسانىڭ قاراماعىندا بولدى. بۇگىنگى تاڭدا ءار اۋداندا ۆەتەرينارلىق جۇمىستى بىرنەشە مەكەمە جۇرگىزەدى. اتاپ ايتقاندا اشم ۆەتەرينارلىق قاداعالاۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ اۋداندىق ينسپەكتسياسى, اۋدان اكىمىنىڭ قاراماعىنداعى اۋداندىق ۆەتەريناريا ءبولىمى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان قۇرعان «اۋداندىق ۆەتەرينارلىق ستانتسيالار» شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعى بەرىلگەن كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك كاسىپورىنى اشم ۆەتەرينارلىق قاداعالاۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعى بار «اۋداندىق ۆەتەرينارلىق زەرتحاناسى» رمك جانە «ىندەتتەرگە قارسى كۇرەس توبى» رمك.
بۇل مەكەمەلەر ءبىر مالدارىگەرلىك قىزمەتتى ەرتەگىدەگى اققۋ, شورتان ءھام شايان سەكىلدى جان-جاققا تارتىپ, قاجەتى بار-جوعىنا قاراماي اقپاراتتاردى جيناپ, ءبىرىنىڭ جۇمىسىن ەكىنشىسى قايتالاپ, ءبىر-بىرىنە كەدەرگى جاساۋدا. مىسالى, ۆەتەرينارلىق ينسپەكتسيا قانشا قاڭعىپ جۇرگەن يەسىز يتتەر ۇستالىپ جويىلدى, قانشا ىندەتكە قارسى شارالار وتكىزىلدى, قانشا زالالسىزداندىرۋ شارالارى وتكەندىگىن سۇراسا, كوپ ۇزاماي وسى اقپاراتتى اۋدان اكىمىنىڭ ۆەتەرينارلىق ءبولىمى تاعى سۇراتادى.
اۋداندىق ۆەتەرينارلىق ستانسا ماماندارىنىڭ كوپ ۋاقىتى سۇراعان مەكەمەلەرگە اقپارات جيناۋمەن وتەدى. اۋدانداعى مالدارىگەرلىك زەرتحانا مەن «ىندەتكە قارسى كۇرەس توبى» رمك مەكەمەلەرى اۋدان مەن وبلىستا ەشكىمگە باعىنبايدى. جەرگىلىكتى ماماندار باكتەريولوگيالىق زەرتتەۋلەر سىناماسى مەن ساراپتاماعا قان تاپسىرۋدا قوپتەگەن قيىندىقتارعا كەزدەسەدى. اشم 2014 جىلى 30 شىلدەدە شىعارعان بۇيرىعىنا سايكەس ءار اۋلاداعى مالداردان قان العاندا, ەككەندە ت ۇلىكتىڭ ءار تۇرىنە جەكە-جەكە ءتورت ءتىزىم جاسالۋى كەرەك, ەگەر اۋلادا مالدىڭ ەكى ءتۇرى بولعان جاعدايدا سەگىز ءتىزىم جاساۋ كەرەك جانە مال يەسى تىزىمدەگى ءار باس مالعا قول قويىپ راستاۋى كەرەك.
سونىمەن قاتار ءار اۋلاداعى قان الىنعان مالدىڭ ءتىزىمى اۋىلشارۋاشىلىق مالدارىن بىردەيلەندىرۋ (اشمب) بازاسىنداعى مالىمەتپەن سايكەس كەلۋى كەرەك. مال دارىگەرىنىڭ ءبىر كۇنى ۋاقىتى مالدان قان الۋعا كەتسە, ءۇش كۇنى ۋاقىتى سول مالدىڭ ءتىزىمىن تەكسەرىپ, بازاسىنداعى مالىمەتكە سايكەستەندىرۋگە كەتەدى. بۇل ارادا ەگەر مالدىڭ سىرعاسى ءتۇسىپ قالىپ باسقا سىرعا سالىنعان جاعدايدا نەمەسە سىرعاسى جوق بولسا, مال دارىگەرى بازادا تىركەلمەگەن مالدان قان الىپ تەكسەرمەيدى. سەبەبى زەرتحانا ول مالدىڭ قانىن قابىلدامايدى. مال مامانىنا مال يەسى ارىز بەرگەننەن كەيىن عانا مالدى اشمب ەسەبىنەن شىعارا الادى. ياعني قاعازباستىلىق شاش ەتەكتەن.
مەملەكەت ۆەتەرينارالىق قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا قىرۋار قارجى بولگەنىمەن, جەرگىلىكتى جەردەگى ماتەريالدىق بازاسى ءالسىز. كوپ جاعدايدا ولاردىڭ كەڭسەلەرى, بيوپرەپاراتتار ساقتايتىن توڭازىتقىش, تەحنيكالارىن قوياتىن ورىن, مامانداردىڭ جۇمىس ورنى ۆەتەرينارلىق تالاپقا ساي ەمەس. ولاردىڭ كوبى اۋىل اكىمدىگىنىڭ ءبىر بولمەسىندە سىعىلىسىپ وتىرادى. قۇنى 20 ميلليون تۇراتىن ينسەنەراتورلىق (ولگەن مالدى ورتەپ جىبەرەتىن پەشى بار) پەشىنىڭ كەمشىلىكتەرى كوپ. ءبىر ولگەن ءيتتى جاعۋ ءۇشىن 3 ساعات ۋاقىت پەن 30 ليتر جانارماي كەرەك. مالعا ەكپە جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە پايدالاناتىن قۇنى 1,3 ميلليون تۇراتىن ستانوك پايدالانۋعا قولايسىز جانە شارۋا قوجالىقتارى ونى المايدى.
شاعىن توڭازىتقىش ىشىندە بىرەر شىنى مينەرالدى سۋ ساقتاۋعا عانا ورىن بار. سوندىقتان ماماندار امالسىزدان بيوپرەپاراتتاردى جەرتولەدە ساقتاۋعا ءماجبۇر. اۋىلداردا مالعا جاسالاتىن شارالاردى وتكىزەتىن ارنايى ورىن بولماعاندىقتان ماماندارعا ءۇي جاعالاپ جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. مال يەلەرى مالدارىن ۆەتەرينارلىق شارالاردان وتكىزىپ وتىرۋعا نەمقۇرايلى قاراپ, تەكسەرۋ مەن ەگۋدەن وتپەي قالۋىنا, اۋرۋ مالدىڭ اۋلادا قالىپ, ىندەتتىڭ ءارى قاراي تاراتۋىنا جول بەرەدى.
ەلىمىزدەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – مال دارىگەرلەرىنىڭ جەتىسپەۋى. وعان سەبەپ, جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن مامانداردى ۆەتەرينارلىق قىزمەت قىزىقتىرمايدى جانە ەڭبەكاقىنىڭ ازدىعى, جۇمىستىڭ اۋىرلىعى, ءبىر مامانعا تۇسەتىن جۇمىس كولەمىنىڭ ايقىندالماعاندىعى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءبىر مامانعا جۇكتەلەتىن مال سانى 850 باس ءىرى قارا بولاتىن. باسقا مال تۇرلەرى كوەففيتسيەنتپەن ەسەپتەلىپ, اتالعان تسيفرعا تەڭەستىرىلەتىن. قازىرگى كەزدە مال دارىگەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى مەملەكەتتىك تاپسىرىس كولەمى مەن ونىڭ ورىندالۋىنا بايلانىستى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس اقپان ايىندا باستالىپ قاراشا ايىندا اياقتالادى. اراداعى 2-3 ايدا مامانعا ەڭبەكاقى, دەمالىس اقى ەسەپتەلمەي ولاردى اقىسىز دەمالىسقا كەتۋگە ماجبۇرلەيدى. مال دارىگەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى 70-80 مىڭ, سانيتاردىكى – 30-35 مىڭ تەڭگە.
بۇگىنگى تاڭدا ىندەتكە قارسى شارالار مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا سايكەس ورىندالادى. جاڭادان مال كەلگەن جاعدايدا جوسپارعا كىرمەگەندىكتەن ىندەتكە قارسى شارالاردان وتكىزىلمەي قاتەر تۋدىرادى. ىندەت بولجالماعان, مەملەكەتتىك تاپسىرىستا قارالىپ, جوسپارعا كىرمەگەن جەردە تۋىنداپ, جەدەل قارقىنمەن تاراپ كەتۋى ابدەن ىقتيمال.
ەلىمىزدە برۋتسەللەز ىندەتىمەن كۇرەستە عىلىمي نەگىزدە جاسالعان جۇيە جوق. بۇرىنعى جۇيە قاجەت بولماي قالدى. 2000 جىلداردىڭ باس كەزىندە برۋتسەللەزبەن كۇرەستىڭ جاڭا ەرەجەسى جاسالىپ, شەتەلدىكتەردىڭ تاجىريبەسى مەن برۋتسەللەزدى انىقتاۋ تاسىلدەرى مەن تەكسەرۋ اپپاراتتارى يفا سىناقسىز ەنگىزىلىپ, بۇرىنعى جىلدارى برۋتسەللەزگە قارسى ءتىرى ۆاكتسينامەن ەگىلگەن مالدار اۋرۋعا جاتقىزىلىپ جويىلىپ شارۋالارعا ەسەپسىز زيان كەلتىرىلدى. شەتەلدىكتەردىڭ زەرتتەۋ ءتاسىلىنىڭ ەلىمىز جارامسىزدىعىنا مامانداردىڭ كوزى جەتكەننەن كەيىن ەرتەدەن كەلە جاتقان, قولمەن ىستەپ كوزبەن قارايتىن ىندەتتى انىقتاۋ ءتاسىلى قايتا ەنگىزىلدى.
برۋتسەللەزگە قارسى ەگۋ جۇمىسىندا ناقتى بەكىتىلگەن جۇيە جوق. قازىرگى كەي جەردە قولدانىلىپ جۇرگەن اقش, يسپانيادان اكەلىنىپ جۇرگەن رب -51 ۆاكتسيناسى كۇتىلگەن ناتيجەنى بەرمەي ءجۇر. قازىر كەڭ پايدالانىلىپ جۇرگەن رەسەيگە شىعارىلعان شتام 19, شتام 82, شتام 7579, رەۆ-1ۆاكتسينالارى مال باسى كوپ شارۋاشىلىقتاردا پايدالانۋعا ەسەپتەلگەن, ال شاعىن شارۋاشىلىقتار مەن جەكە اۋلالاردىڭ مالىنا پايدالانۋ تۋرالى جۇيە ويلاستىرىلماعان. بۇل ۆاكتسينالاردىڭ تيىمدىلىگى ساراپتامادان وتپەگەن. وسى جايدى سالانىڭ بىلىكتى عالىمدارىنىڭ تۇجىرىمداسىمەن پايدالانۋ ءتاسىلىن جۇيەگە كەلتىرۋ كەرەك. بۇل جۇمىس اتقارىلماسا مالدىڭ اعزاسىنداعى برۋتسەللەزدىڭ ءىزى ۆاكتسينا قولدانعاننان پايدا بولعان يممۋنيتەت, الدە برۋتسەللەز ىندەتىنىڭ ميكروبى ەكەنىن انىقتاۋ قيىن بولادى.
برۋتسەللەز ىندەتى تۇتانعان ەلدى مەكەنگە شەكتەۋ قويۋعا شەشىم شىعارۋ ءۇشىن بىرنەشە بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەردەن ءوتۋ قاجەت. جىل باسىندا جوسپارلانعان مەملەكەتتىك تاپسىرىس ورىندالعاننان كەيىن, برۋتسەللەز ءورتى تۇتانعان جەردىڭ مالىنىڭ سىناماسىن ۆەتەرينارلىق زەرتحانا قابىلدامايدى. قايتادان مەملەكەتتىك تاپسىرىس قارالىپ, قارجى ءبولىنىپ, ىندەت دالەلدەنگەننەن كەيىن اكىمنىڭ ەلدى مەكەنگە شەكتەۋ نەمەسە كارانتين قويۋعا شەشىمى قابىلدانىپ, ادىلەت باسقارماسىندا تىركەلۋى كەرەك. وسى ەكى ارادا ۋاقىت 1 ايدان 3 ايعا دەيىن سوزىلىپ, ىندەتتىڭ تاراۋى توقتاۋسىز ءجۇرىپ جاتادى.
اشم جۇمىسىنداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – ۆەتەرينارلىق كوميتەت باسشىلىعىنا ۆەتەرينارلىق ماماندىعى جوق, بۇل سالانىڭ جۇمىسىنان بەيحابار ادامداردىڭ كەلۋى جانە ءجيى اۋىسۋى ۇردىسكە اينالىپ بارادى. بىلىكتى, تاجىريبەسى مول, جۇمىسىن جەتىك بىلەتىن مامان باسقارماعان سوڭ قاتەلىكتەر كوپ جىبەرىلىپ, مال شارۋاشىلىعىنا ۇلكەن زيان كەلۋى مۇمكىن.
مال باسىن كوبەيتىپ, مول ءونىم الامىز دەسەك, الدىمەن ىندەتتەردەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. بۇل ءۇشىن ۆەتەرينارلىق جۇمىستى جولعا قويۋ قاجەت. ياعني بۇل سالا ءبىر-بىرىنە تاۋەلسىز اتقارۋشى ورگان جانە قاداعالاۋشى ورگان بولىپ ەكىگە ءبولىنۋى كەرەك.
اتقارۋشى ورگان استانادان باستاپ وبلىستاردى, اۋداندار مەن اۋىلدارداعى ۆەتەرينارلىق شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى, حالىققا قىزمەت جاساۋدى موينىنان الۋى كەرەك. مال تۇرلەرىنىڭ ەسەبى, ىندەتتەرگە قارسى كۇرەس شارالارىن ورىنداۋ, انىقتاما بەرۋ, ۆەتەرينارلىق ستانسالار مەن اۋىلدارداعى بەكەتتەردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ, اۋدانداعى زەرتحانانىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋى ءتيىس. ال قاداعالاۋشى ورگان استانادا, وبلىستا جانە اۋدان شەگىندە قىزمەت جاساۋى كەرەك, ءموبيلدى كولىگى بولۋى, بىلىكتى تاجىريبەلى ماماندارمەن قامتىلۋى قاجەت. بۇل ورگاننىڭ مىندەتى – ىندەتتىڭ الدىن الۋدى جانە ىندەت شىققان جەردە ونى جويۋ شارالارىنىڭ ەرەجەگە سايكەس مۇقيات ورىندالۋىن قاداعالاپ, ىندەتتىڭ مۇلدە تىيىلىپ قايتالاپ شىقپاۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە كەپىلدىك بەرىپ جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الۋ بولسا دەيمىز.
ەسەنكەلدى باكىمباەۆ,
«شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۆەتەرينار دارىگەرلەرى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى
