كەيىن كول سۋى تارتىلعان سوڭ كوكارال تۇبەككە اينالعان. ىلكىدەگى اڭىزدى ەستىپ-بىلگەن جەرگىلىكتى جاستار تابيعاتتىڭ وسى ءبىر تاڭعاجايىپ پۇشپاعىمەن تانىسۋعا اۋەس. ماڭگى جاسىل قاراعايلار مەن اق بالتىر قايىڭ ورماندارىنىڭ جاعالاۋىن باسا قونعان كوكارال كوز ۇشىنان-اق مۇنارتىپ, قويناۋىنا شاقىرىپ تۇرعانداي. قىرقاباۋ شوقىسىنا شىقساڭىز, كوز الدىڭىزدان الدەبىر سۋرەتشىنىڭ قىلقالامىمەن كەسكىندەلگەندەي عاجايىپ كورىنىستىڭ ايشۋاق اجارى كوز ارباپ, جالت ەتە تۇسەر ەدى.
قاسيەتتى كوكشەنىڭ توسىننان كورگەن جان توسىرقاي قارايتىن تالاي تاماشا جەرى «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياباعىنىڭ ەنشىسىندە. ساياباق 1996 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن سولتۇستىك قازاقستاننىڭ تاۋلى-ورماندى جانە كولدەرىنىڭ ەكو جۇيەلەرىن, تابيعي ارحەولوگيالىق جانە ۇلتتىق مادەني ەسكەرتكىشتەرىن ساقتاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان بولاتىن. وبلىس ورتالىعىنان وڭتۇستىك باتىسقا قاراي الپىس شاقىرىم جول جۇرسەڭىز, ساياباقتىڭ سايالى قويناۋىنا كۇمپ ەتە تۇسەسىز.
نەگىزگى مىندەتى, تابيعي كەشەندەردى جانە مادەني مۇرالاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ. ساقتاپ قانا قويماي, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جانە ءتۋريزمدى دامىتۋ.
قازىرگى كۇنى ساياباق اۋماعىندا ءبىز اتىن بىلە بەرمەيتىن 600-دەن استام وسىمدىك ءتۇرى وسەدى. ونىڭ 84 ءتۇرى جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتۋگە شاق تۇرعان وسىمدىكتەر. دەمەك, ولار ايرىقشا قورعاۋدى تالاپ ەتەدى. اعاش تەكتەس وسىمدىكتەردىڭ ىشىندە ساياباقتا قاراعاي مەن قايىڭنىڭ ۇلەس سالماعى باسىم. مۇنداي ورماندى القاپتاردىڭ جالپى كولەمى 118 مىڭ 555 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. ورماندى القاپتا جالعىز قاراعاي مەن قايىڭ عانا ەمەس, اق ۇيەڭكى, بالقاراعاي, شەگىرشىن دە مولىنان كەزدەسەدى. وسىمدىكتەردىڭ بىرقاتارى قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن. ولاردىڭ اراسىندا بۇعى مۇگى, كوكتەم جانارگ ۇلى, كادىمگى شولپانكەبىس جانە تاعى باسقالارى بار.
ساياباقتاعى دەندروپاركتىڭ نەگىزى سوناۋ 1904 جىلى قالانعان. عاسىردان استام تاريحى بار دەنروپاركتە ەكپە اعاشتارىنا سىناق جۇرگىزىلەدى. العاشقى كوشەت وتىرعىزۋ جۇمىستارى 1905 جىلدارى قولعا الىنىپتى. بۇگىنگى تاڭدا دەندروپاركتە وتىزدان استام اعاش تۇرلەرى وسىرىلەدى. بۇتا تۇقىمداستاردان سارى اكاتسيا, جۇپارگۇل, كۇنجارا, تاڭقۋراي, قارا جانە التىن تۇستەس قاراقات, ايۋبادام, توشالا ءتارىزدى وسىمدىكتەر بار. وڭتۇستىك باتىس جاق بەتكەيىندە 1960 جىلداردىڭ باسىندا وتىرعىزىلعان جەمىس باعى ورنالاسقان.
ساياباق اۋماعىندا رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە 13 تابيعات ەسكەرتكىشى بار. بۇگىنگى كۇنى ولارعا تۋريستىك باعىتتار جاسالعان. بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن الىستان ات سابىلتىپ جەتەتىن تۋريستەردىڭ سۇيىكتى ورىندارىنا اينالعان. تابيعات ەسكەرتكىشتەرىنە قوسا, مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان 185 ارحەولوگيالىق تاريحي ساۋلەت مونۋمەنتالدى ونەر ەسكەرتكىشتەرى بار. سونىڭ ىشىندە الەمگە اتى ايگىلى بوتاي ەسكەرتكىشى. ەرتەدەگى ادامداردىڭ جىلقىنى العاش قولعا ۇيرەتىپ, تۇرمىستىق سالت-داستۇرلەرىن دامىتۋمەن قۇندى. قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە 60 مىڭنان استام سۇيەك پەن تاستان جاسالعان زاتتار تابىلعان. ونىڭ ىشىندە تاسبالتا مەن ۇشكىر جەبە, نايزا ۇشتارى, تاس پىشاق, سۇيەك ينە جانە سازدان جاسالعان ىدىس سىنىقتارى كوپتەن كەزدەسەدى. كونە بوتاي جۇرتىنىڭ ۇيلەرى اعاش پەن سازدان تۇرعىزىلىپتى, تاستان قالانعاندارى دا بار. تۇرعىن ۇيلەر دوڭگەلەك ءپىشىندى بولىپ كەلەدى ەكەن. توبەدەگى شاڭىراق ىسپەتتەس سۇلباعا قاراعاندا, كادىمگى قازاقتىڭ كيىز ءۇيىن ەسكە تۇسىرەدى. بوتاي مادەنيەتى ەۋرازيالىق ورماندى, دالالىق بەلدەۋدىڭ ەجەلگى تاريحىن زەرتتەۋدە ۇلكەن ماڭىزعا يە.
ساياباق اۋماعىنداعى شالقار كولىنەن باسقا كولدەردىڭ سۋى نەگىزىنەن تۇششى ءارى تازا بولىپ كەلەدى. شالقاردىڭ سۋ قۇرامىندا ازداعان تۇز كونتسەنتراتسياسىنىڭ بولۋى ونىڭ ەمدىك قاسيەتىن ايقىنداي تۇسەدى. وسى ماڭدا اتاق-داڭقى الىسقا كەتكەن, تۋعان جەرىن جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان اسقان ەرلىكپەن قورعاعان اعىنتاي مەن قاراساي باتىرلارعا مەموريالدى-تاريحي كەشەن ورناتىلعان. ال ءسال ارىرەك جاقسىلار ۇشقان جاسىل تاۋ – سىرىمبەتتىڭ ەتەگىندە ايعانىم حانشانىڭ قونىسى, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ مۇراجايى بار. بۇل ايىرتاۋ ولكەسى. اسەم تابيعات قانا ەمەس, تاعىلىمدى اڭىزعا دا باي ءوڭىر. تاعى دا اڭىزعا قۇلاق تۇرەلىك. ايىرتاۋ شوقىسىنا بايلانىستى مىناداي ءبىر اڭىز ايتىلادى. باعزى زاماندا بەيبىت جاتقان ەل ۇلكەن شاپقىنشىلىققا ۇشىراعان ەكەن. جەر قايىسقان قالىڭ قول قارا بۇلتتاي ءتونىپ كەلىپ قالدى دەيدى. ەركەك كىندىكتى تەگىس اتقا مىنگەن. قالىڭ قولدىڭ باسىندا اعالى-ءىنىلى ەكى باتىر. قيان-كەسكى شايقاس بولادى. الگى اعايىندى باتىرلاردىڭ ەكەۋى دە كوزدەپ اتقان جاۋ وعىنان مەرت بولىپ, ۇلكەندى-كىشىلى توبەلەرگە اينالسا كەرەك. باتىرلاردىڭ قارىنداستارىنىڭ كوز جاسىنان ويماقتاي تۇزدى كول پايدا بولىپتى. جاۋ جاعىنان قانشا ادام قىرىلسا, بەتكەيدى بويلاي سونشا اعاش ءوسىپتى. ال جازىقسىز, ەل قورعاعان جاۋىنگەرلەردىڭ قان تامشىلارىنان قىپ-قىزىل بولىپ جەمىس-جيدەكتەر ءوسىپ شىققان دەسەدى.
ساياباققا جاتاتىن تاعى ءبىر تاماشا ءوڭىر – يمانتاۋ. يمانتاۋ ەلدى مەكەنىندە شامامەن ءتورت شاقىرىم جەردە يمانتاۋ كولىنىڭ ناق ورتاسىندا تاسارال بار. بۇل دا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تابيعي ەسكەرتكىش. ەڭ ءبىر قىزىق جەرى, ءزاۋ بيىكتەن قاراساڭىز, الگى تاسارال كوزىڭىزگە جۇرەك پىشىندەس بولىپ كورىنەدى. ارالدا بۇل ولكەدە سيرەك وسەتىن ارشا اعاشى جاعالاۋدى ءوزىنىڭ سانسىز بۇتالارىمەن كومكەرىپ, كەرەمەت ءسان بەرىپ تۇر. ارشادان ءسال ارىرەكتە جاسىل جەلەك جامىلعان كادىمگى قاراعاي, ساقالدى قايىڭ, جابايى شيە كيىزدەي تۇتاسقان. يت تۇمسىعى وتپەستەي بولىپ تۋسىراپ جاتقان بۇتالاردىڭ اراسىندا سۋجىلاندار مەن سۇرجىلاندار ءجيى كەزدەسەدى.
– «كوكشەتاۋ» ۇلتتىق ساياباعى اۋماعىندا تانىمدىق جانە ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا مول مۇمكىندىك بار. وعان قوسا, سپورتتىق جانە اۋەسقوي بالىق اۋلاۋدى دا جولعا قويۋدامىز. بىزدەگى دەمالىس ورىندارىنىڭ قانشالىقتى كوركەم ەكەندىگى الىس-جاقىن شەتەلدەرگە جاقسى ءمالىم, – دەيدى ساياباق ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى مەدەۋ راجانوۆ, – ساياباق اۋماعىنداعى تابيعات اياسىنا ءار جىل سايىن وتىز مىڭنان استام ادام كەلەدى. ولارعا ءۇش ەمدەۋ جانە دەمالىس مەكەمەلەرى, 1 شيپاجاي مەن 1 پانسيونات, 14 دەمالىس ۇيلەرى, ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارى قىزمەت كورسەتەدى. جادىراعان جاز ايلارىندا 8 دەمالىس بازاسى مەن 6 بالالاردى ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. ەكولوگيالىق جانە تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا 20 تۋريستىك سوقپاق باعىتتارى بەلگىلەنگەن. ولاردىڭ 14-ءى جاياۋ, ەكەۋى سۋ ايدىنىندا, ال قالعان تورتەۋى ارالاس. كەلۋشىلەر «نايزاتاس» شوقىسى, «شيەلى» توبەشىگى, ء«داۋ ساڭىراۋقۇلاق», «بۋيان شاتقالى» ءتارىزدى باعىتتاردا سەرۋەن قۇرىپ, تىلسىم تابيعاتتىڭ تاماشا كورىنىسىنە كوز قانىقتىرىپ, تۋعان جەرىمىزدىڭ تاريحىمەن تانىسا الادى.
ساياباق باسشىلارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل باعىتتاردى ءجيى پايدالانۋشىلار ۇلتتىق ساياباق اۋماعىنا جاقىن ماڭدا ورنالاسقان بالالار لاگەرلەرىنىڭ دەمالۋشىلارى ەكەن. كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى دە ءجيى-ءجيى ساپارعا شىعىپ تۇراتىن كورىنەدى. ساپار بارىسىندا قىزعىلىقتى كورمەلەر مەن ءارتۇرلى جارمەڭكەلەر ۇيىمداستىرىلىپ, ۇلتتىق ساياباقتاعى وسىمدىكتەر الەمى مەن جان-جانۋارلار دۇنيەسىن, سونداي-اق تابيعي جانە تاريحي ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ تاريحى تانىستىرىلادى.
ساياباقتىڭ باستى بايلىعى – ورمان. ونىڭ جالپى كولەمى 182076 گەكتار. سوڭعى جىلدارى 16716 گەكتار جەرگە اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلعان. ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ورماندى قايتا تۇلەتۋ مەن اۋماعىن بارىنشا كەڭەيتۋگە تاۋەلدى. وسى ورايدا, ۇلتتىق ساياباقتى اعاش كوشەتتەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ءتورت پيتومنيك بار ەكەندىگىن ايتا كەتۋگە ءتيىستىمىز. ال قولدا بار بايلىق كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعالۋدا. نەگىزىندە, ينسپەكتورلىق قىزمەت ءجىتى جۇمىس ىستەپ تۇر. ءورت قاۋپى جوعارى كەزەڭدە اۋەدەن باقىلاۋدا جۇرگىزىلەدى. بەس بايقاۋ مۇناراسىنان كىرپىگى ايقاستىرىلماي كۇزەتىلەدى. نەگىزىندە, تابيعي بايلىقتاردى ساقتاۋ كەرەكتىگى جۇرتشىلىق اراسىندا كەڭىنەن تۇسىندىرىلگەنى ابزال. اركىم تۋعان تابيعاتىمىزدىڭ قورعاۋشىسى بولسا, جاعداي بۇگىنگىدەن دە جاقسارا تۇسەر ەدى. سوندىقتان ساياباق ۇجىمى ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ تاقىرىبىندا ءوز اۋماقتارىنا 31 تاقتا ورناتقان. ءجۇز شاقىرىمدى قامتيتىن مينەرالدى جولاقتار قۇرىلعىسى جاسالسا, 10914 شاقىرىم مينەرالدى جولاقتارعا كۇتىم جۇرگىزىلەدى.
ءاربىر ورمان شارۋاشىلىعى سۋ تارتقىشتارمەن ورتكە قارسى ارەكەت ەتەتىن اسپالى قوندىرعىلار مەن بايلانىس قۇرالدارىمەن, باسقا دا كەرەك-جاراقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
ساياباق جۇمىسىنىڭ تاعى ءبىر قىرى – ەكولوگيالىق اعارتۋ جۇمىستارى. بۇقارانىڭ ەكولوگيالىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ ماسەلەسىنە كوڭىلىن اۋدارتۋ ناقتى كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا جىل سايىن «پاركتەر شەرۋى» اكتسياسى ۇيىمداستىرىلادى. ەكى ايعا سوزىلاتىن اتالمىش اكتسيا بارىسىندا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى. كوكشەتاۋ قالاسى مەن زەرەندى, ايىرتاۋ اۋداندارىنىڭ وقۋ ورىندارىنداعى وتكىزىلگەن «قۇستار كۇنى», «بۇكىلقازاقستاندىق ورمان وتىرعىزۋ كۇنى», «جەر كۇنى», «تازا جاعالاۋ» سياقتى ءىس-شارالار بارىسىنداعى اڭگىمەلەسۋلەر مەن دارىستەر, مۇراجايعا ەكسكۋرسيا, تابيعات تال بەسىكتى ساقتاۋعا باعىتتالعان ۆيكتورينالار اكتسيانىڭ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرا ءتۇستى.
بيىل ءورت قاۋپى مول ماۋسىم پالەندەي قيىندىق تۋدىرعان جوق. كوكتەم مەن جاز جاڭبىرلى. ەندىگىسى شىلىڭگىر شىلدە ايىندا ورمان كەزىپ كەتەتىن دەمالۋشىلاردىڭ سالاقتىعىنان تونەتىن ايتىپ كەلمەس اپاتقا ساق بولساق بولعانى.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى
