ماسكەۋدەگى حالىقارالىق قاتىناستار مەملەكەتتىك ينستيتۋتى نەمەسە قحر-داعى بەيجىڭ, شانحايداعى حالىقارالىق ساياسات ۋنيۆەرسيتەتى, ديپلوماتيالىق ۋنيۆەرسيتەت ءتارىزدى تەك قانا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بالانسىنا قارايتىن دەربەس وقۋ ورنىنىڭ بىزگە دە قاجەتتىلىگى جايلى ماسەلە ءپىسىپ-جەتىلدى. وسىدان 4 جىل بۇرىن سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا ءسىم ماماندارىنىڭ 40 پايىزى شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا دايىندالعانىن, 50 پايىزى شەتەلدە كاسىبي بىلىكتىلىگىن كوتەرگەنىن, قازمۋ, ابىلاي حان اتىنداعى حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى ەكەنىن ايتقان. ساندى كوبەيتىپ, ساناتقا ىلىنبەي قالاتىن كەيبىر وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىن ءسىم-ءنىڭ ەسەپكە المايتىنىن سول كەزدە بىلگەن ەدىك. دەمەك ءبىلىم جۇيەسىنىڭ قازىرگى قول جەتكەن مۇمكىندىگىمەن الەمدىك تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن سىرتقى ساياسات سالاسى ماماندارىن جەتكىلىكتى تۇردە دايىنداي المايمىز. وسى ورايدا ماسەلەنىڭ كۇرمەۋىن شەشۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەردى قاراستىرا وتىرىپ, كۇش-جىگەردى ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرۋ, وعان الەمدىك ساياساتتىڭ تامىرشىسىنا اينالعان ءوزىمىزدىڭ, شەتەلدىڭ ماماندارىن تارتۋ قاجەت.
ساراپشى-مامان توعجان قوجاليەۆا كەز كەلگەن سالادا باسىمدىق تۇپكى ناتيجەنىڭ قورىتىندىسىنا قاراپ باعالاناتىن كوزقاراس ۇستەمدىككە يە بولىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. وتكەن جىلى «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسى ۇكىمەتكە ءبىلىم گرانتتارى جوو تۇلەكتەرىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ قورىتىندىسىنا قاراپ بەرىلسىن دەگەن ۇسىنىسپەن شىققان. ەگەر, سول ۇسىنىستى ۇكىمەت قولداسا, سىرتقى ساياسات سالاسى ماماندارىن دايىنداۋ ءتارىزدى وتە جاۋاپتى جانە قيىن ماماندىقتاردى دايىنداۋ سالالىق ۆەدومستۆالاردىڭ قاراۋىنا وتكىزىلۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل ءادىس مامان دايىنداۋدا ساندىق ەمەس, ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋىمىزگە جول اشادى.
«كەيدە توسىننان جۇرگىزىلگەن شوك-تەراپيادان اعزاداعى جاسۋشالار ويانادى. مامان دايىنداۋعا قاتىستى كەز كەلگەن وڭ شەشىم ۇلتىمىزدى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرەدى. 1991 جىلعى قازاقستان مەن قازىرگى قازاقستان مۇلدەم بولەك. سوندىقتان كەيبىر باعىتتاردا مامانداردى دايىنداعان كەزدە الەمدىك تاجىريبەلەردى ەسكەرگەن دۇرىس شىعار», – دەيدى توعجان قوجاليەۆا.
ء«سىم تالابى قاتال» دەپ, ديپلومات مامانداردى دايىندايمىن دەگەن تابەتىن شەكتەپ جاتقان جوعارى وقۋ ورنىن كورمەدىك. وسى ماماندىقتى يگەرسەم دەگەن جاستاردىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. ءتىپتى ءوزىمىزدىڭ جوو-لاردا دايىندالعان ماماندار الداعى ونجىلدىقتارداعى وسى مامانعا دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ ورنىن تولتىرىپ تاستادى دەگەن پىكىر بار. نارىقتاعى ۇسىنىستى كۇنى بۇرىن بولجايتىن كەيبىر جوو حالىقارالىق ساياسات فاكۋلتەتىن كوپتەپ اشىپ تاستاپ, تۇلەكتەردى شاقىرىپ جاتىر. رەسمي مالىمەت بويىنشا جىل سايىن قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك جوو-لاردان 500 دەن استام تۇلەك حالىقارالىق ساياسات سالاسى بويىنشا ءبىلىم الىپ شىعادى. ال سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى نەمەسە ەلدە تىركەلگەن شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋستاردىڭ ماماندارعا دەگەن جىل سايىنعى قاجەتتىلىگى 5 نەمەسە 10 ماماننان اسپايدى. ال وزگە 480 مامان جۇمىسسىزداردىڭ قاتارىن تولتىرادى نەمەسە نەسىبەسىن وزگە جاقتان ىزدەيدى. سوندىقتان ء«بىزدىڭ ەلدە ديپلومات ماماندارى قالاي دايىندالادى؟» دەگەن سۇراق بۇگىن دە, ەرتەڭ دە وزەكتى. تۇلەكتەرىمىزدىڭ «ديپلومات بولسام» دەگەن اسقاق ارمانى – جوو ءۇشىن بيزنەس.
«قازاق ديپلوماتتارىن دايىنداۋ ماسەلەسىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ كەرەك» دەگەن پىكىردى ديپلوماتيالىق قىزمەتتە جۇرگەن مامانداردىڭ ءوزى ايتا باستادى. كاسبي ورتادا شىڭدالماعان جانە جاھاندىق گەوساياساتتىڭ قوينىنان مەملەكەتتىك مۇددەنى سۋىرىپ الۋدى تەوريالىق تۇرعىدا نەگىزدەي الماعان جاس ماماندارىمىزدىڭ كەمشىلىگى ءار تۇستاردان بايقالىپ قالادى ەكەن.
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى داۋلەتبەك راەۆ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى سالالىق مامانداردى دايىنداۋدى يگەرە الماعاندىقتان, وسى ماسەلە وزەكتى بولىپ وتىرعانىن ايتادى. شەتەلدە جەكەلەگەن مينيسترلىكتەر عانا ەمەس, كومپانيالار دا ءوز ماماندارىن دايىنداۋعا تاپسىرىس بەرەدى. ءتىپتى كەيبىرىنىڭ قاراۋىندا بىرنەشە جوو بار. ال بىزگە بۇل ءۇردىس جاڭالىق, سول سەبەپتى وعان قاۋىپتەنە قارايمىز.
«بىزگە كەلەر جىلى قانشا ديپلومات-ماماندار قاجەت ەكەنىن بىلمەيمىز. مونيتورينگ جاساپ جاتقان ەشكىم جوق. قازىر 156 ەلدە ەلشى بار. «ولارعا قانداي مامان كەرەك؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ جوق. مىسالى, ءسىم-دە, شەتەلدەردەگى مەكەمەلەردە ءبىزدىڭ كەيبىر تۇلەكتەرىمىز ءباسپاسوز بولىمىندە وتىر. ال ول جەردە سىرتقى ساياسات سالاسىنا ماماندانعان جۋرناليستەر وتىرۋ كەرەك», دەيدى داۋلەتبەك راەۆ.
بىرەر جىلدان بەرى ديپلومات ماماندارىن دايىنداۋ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىنا وتسە دەگەن ۇسىنىس قايتا كوتەرىلىپ ءجۇر. بۇل تاجىريبە بىزدە بار. مىسالى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرىن دايىندايتىن اكادەميا ۇقك-ءنىڭ بالانسىندا. سەبەبى بۇل سالانى تابيعاتىنا مۇلدەم جات مەكەمەگە سەنىپ تاپسىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى بەلگىلى.
پروفەسسور بىزبەن اڭگىمەسىندە بۇل ماسەلە ءالى قازاندا قايناپ جاتقانىن, بىراق قاقپاق اشىلماعانىمەن ماسەلەنىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەنىن ايتتى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ابىلاي حان اتىنداعى قازاق حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق بايلانىس فاكۋلتەتىمەن ىلەسپە اۋدارماشىلاردى دايىنداۋ تۋرالى جاساعان كەلىسىمى بار.
«قازىر ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت ءۇشىن وسى مامانداردى دايىنداۋعا قوسىمشا گرانت ءبولىندى. ونىڭ ءوزى ۇلكەن جەڭىس. مۇمكىن كەلەشەكتە, قاجەت مامانداردى ءبىزدىڭ تۇلەكتەرىمىزدىڭ اراسىنان تاڭداپ الۋعا نازار اۋدارىلاتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەيدى داۋلەتبەك راەۆ.
ديپلومات-مامانداردى دايىنداۋ ءىسى ەكى ءتۇرلى باعىتتا جالعاسىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. العاشقىسى قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك جوعارعى وقۋ ورىندارىندا, ەكىنشىسى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قۇرامىنداعى ديپلوماتيالىق اكادەميادا جۇزەگە اسۋدا. بۇل دەربەس ءبىلىم ورداسى ەمەس, قۇرىلىمدىق بولىمشە. ماسكەۋ حالىقارالىق قاتىناستار مەملەكەتتىك ينستيتۋتى سياقتى ديپلومات مامانداردى دايىندايتىن دەربەس قۇرىلىم بىزدە جوق. قازاقستاننان شىققان كاسىبي ديپلومات عاني قاسىموۆ ماسكەۋدەگى ديپلوماتيا ينستيتۋتى 1944 جىلى يوسيف ءستاليننىڭ بۇيرىعىمەن اشىلعانىن, 1991 جىلعا دەيىن كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بالانسىندا بولعانىن, ونداعى وقۋ باعدارلاماسى ايماقتىق جانە مەملەكەتتانۋ – تاياۋ شىعىس ەلدەرى, لاتىن امەريكاسى مەن افريكا جانە قحر, ءۇندىستان, اقش باعىتى بويىنشا دايىندالاتىنىن ايتادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, رەسەيدە ايماق جانە مەملەكەتارالىق باعىتتارداعى سىرتقى ساياسات سالاسى ماماندارى بىزدەگىدەي ۇزاق ۋاقىت سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قابىرعاسىندا ەمەس, ينستيتۋت قابىرعاسىندا دايىندالادى.
ء«بىر سالاعا باعىتتالعان كاسىبي ديپلوماتتاردى دايىنداۋدىڭ قۇنى قىمبات. وندا ستۋدەنت 2-كۋرستان باستاپ الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ ورتالىق اپپاراتىندا تاجىريبەدەن وتەدى. بۇل ماسەلە مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر كەزىندە شەشىمىن تاپقان. ەگەر, قازاقستاندىق جوو ماسكەۋ حالىقارالىق قاتىناستار مەملەكەتتىك ينستيتۋتىمەن بىرىگىپ ماماندار دايىنداۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلە السا, بۇل – ۇلكەن جەڭىس. بىراق بۇل كۇردەلى, ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەلىسىمىمەن شەشىلەتىن ماسەلە. قازاقستان, سىرتقى ساياسات سالاسىندا ەلدىڭ مۇددەسىن ساۋاتتى جانە تاباندى قورعاۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ دەربەس حالىقارالىق ينستيتۋتىمىز بولۋى كەرەك. مۇنى كەشىكتىرۋگە بولمايدى», دەيدى عاني قاسىموۆ.
جوو تۇلەكتەرى اراسىنان شەتەل ءتىلىن مەڭگەرگەندى ديپلوماتيالىق قىزمەتكە تارتۋ وڭ شەشىم, بىراق بۇل جەتكىلىكسىز. ديپلوماتيانىڭ تابيعاتىندا ءتىلدى مەڭگەرۋدەن دە ماڭىزدى قىرلار كوپ. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ وزەكتىسى – كەلىسسوزدەردى جۇرگىزۋ ءتاسىلى, مامىلەگەرلىك قابىلەتى. پرەزيدەنتتەر كەزدەسۋى كەزىندەگى قۇنى ميللياردتارعا باعالاناتىن كەلىسىمشارتتار – ديپلوماتتاردىڭ ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. عاني قاسىموۆ, وسى تۇستا رف, قحر جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى بىزبەن كورشى بولعاندىقتان, ءبىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەمىزدىڭ ءتۇيىنىن وسى باعىتپەن ساباقتاستىرۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. «جوعارىدا اتالعان ەلدەرمەن ءبىر كەزدەرى ءبىر مەملەكەت قۇرامىندا بولعانىمىزدى ەستەن شىعارىپ, بايلانىستارىمىزدى جوعارى دەڭگەيدە, العا جۇرگىزۋىمىز كەرەك», دەيدى عاني قاسىموۆ.
«بىزگە تەك رەسەي باعىتىندا ەمەس, قىرعىز, وزبەك باعىتى بويىنشا كاسىبي تۇرعىدا ديپلوماتتاردى دايىنداۋ كەرەك. بىزدە ونداي ماماندار جوق. ءبىزدىڭ جوو-لار ورتالىق ازيا باعىتى بويىنشا ماماندار دايىندامايدى. جەكەلەگەن باعىتتار بويىنشا ماماندار دايىنداۋ باعدارسىز باعىتتى بەتكە الىپ بارادى. قىتاي باعىتى ەندى عانا قولعا الىندى. بىراق بۇل مەملەكەتتىڭ عالامدىق ساياساتتاعى ورنىمەن جانە ءبىزدىڭ ەكونوميكاداعى قحر ۇلەسىمەن سالىستىرعاندا ولاردىڭ قاتارى از. وسىلاردى ورتالىقتاندىرىپ, ءبىر جۇيەگە توپتاستىراتىن كەز كەلدى», دەيدى عاني قاسىموۆ.
قىرعىزستاندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قارايتىن ت.ديحامباەۆ اتىنداعى ديپلوماتيالىق اكادەميا, وزبەكستاندا الەمدىك ديپلوماتيا جانە ەكونوميكا ينستيتۋتى, قىتايدا مەملەكەتتىك سىرتقى ىستەر ۋنيۆەرسيتەتى جانە بەيجىڭ حالىقارالىق قاتىناستار ۋنيۆەرسيتەتى بار.
«ديپلوماتيالىق اكادەميانىڭ جەكە قۇرىلىم بولعانى ديپلوماتيا تابيعاتىنىڭ جان-جاقتى اشىلۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وا-داعى كورشىلەرىمىزدىڭ ساياساتىمەن ۇلتتىق مۇددەمىزدىڭ ءتۇيىنىن ساباقتاستىرىپ, بايلانىستىرا ءجۇرۋ ماڭىزدى. بۇل ماسەلە بىزدە عانا ەمەس, سىزدەردە دە وزەكتى. قازىر ەكونوميكالىق ديپلوماتياعا باسىمدىق بەرە باستاعاندار كوپ. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ديپلوماتيانى تەك ساياساتپەن بايلانىستىرىپ كەلگەن جوو-لار ەندىگى جەردە ساباق كەستەسىن قايتا تۇزەۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل وتە كۇردەلى. بۇل مىندەتتى ديپلومات دايىنداۋدى قولعا الۋ ارقىلى ورىندايمىز», دەيدى اليشەر فايزۋللاەۆ.
مۇمكىن, بىزگە دە وسى ماسەلەنى قايتا وي ەلەگىنەن وتكىزۋدىڭ كەزى كەلگەن شىعار. سەبەبى قازىر ساياسي ەمەس, ەكونوميكالىق ديپلوماتيانىڭ زامانى. ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ كەزەڭىندە ديپلوماتيانىڭ وسى قىرىنا كوبىرەك ءمان بەرگەنىمىز ءجون بولار ەدى...
گۇلبارشىن ساباەۆا,
جۋرناليست
الماتى
