رىمعالي نۇرعالي

قازاق عىلىمى مەن مادەنيەتى اۋىر قازاعا ۇشىرادى. كورنەكتى ادەبيەت­تانۋشى عالىم, جازۋشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكا­دە­مياسىنىڭ تولىق مۇشەسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور رىمعالي نۇرعالي دۇنيە سالدى. رىمعالي نۇرعالي 1940 جىلى 1 ماۋسىمدا سەمەي وڭىرىندەگى ابىرالى اۋدانىنىڭ قاينار اۋىلىندا تۋعان. س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ ول ەڭبەك جولىن “لەنينشىل جاس” گازەتىندە باستاپ, كەيىن قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا قىزمەت ىستەدى. ودان سوڭ قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, پروفەسسورى, فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى بولدى. 1986-1996 جىلداردا قازاق سوۆەت ەنتسيكلو­پە­دياسىنىڭ باس رەداكتسياسىنا باس­شىلىق ەتتى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇن­دە­رى­نە دەيىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋ­رازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كا­فەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەدى. ر.نۇرعالي قازاق تەاترى مەن درا­ماتۋرگياسىنىڭ تاريحى, ا.بايتۇر­سىنوۆ, م.جۇماباەۆ, ج.ايماۋىتوۆ, م.اۋەزوۆ جانە باسقا قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارماشىلىعى تۋ­را­لى ىرگەلى مونوگرافيالىق ەڭبەكتەر جازدى. ول بەلسەندى عىلىمي-پەدا­گوگيكالىق قىزمەتىن ادەبي شىعارما­شىلىقپەن قاتار الىپ ءجۇرىپ, رومان, كوركەم اڭگىمەلەر مەن پوۆەستەر جازدى. الەم جانە ورىس ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ بىرقاتار ەڭبەكتەرىن قازاق تىلىنە اۋداردى, ءوز ەڭبەكتەرى مەن كوركەم شىعارمالارى دا ءبىراز ەلدەردىڭ تىلدەرىنە ءتارجىمالاندى. ر.نۇرعالي رەسپۋبليكاداعى ەنتسي­كلوپەديا ءىسىن دامىتۋعا ايرىقشا ۇلەس قوستى. مەملەكەت الدىنداعى ەڭبەگى ءۇشىن ول بىرقاتار مەملەكەتتىك ماراپاتقا يە بولدى. “پاراسات” وردەنىمەن ماراپاتتالدى, “قازاق­ستاننىڭ عىلىم مەن تەحنيكاعا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى” اتاعىن يەلەندى, ال 1988 جىلى ادەبيەتتانۋ سالا­سىنداعى تريلوگياسى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلى­عىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. كورنەكتى عالىم, پەداگوگ, ابزال ازامات رىمعالي نۇرعاليدىڭ جارقىن بەينەسى ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ءاردايىم ساقتالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى. مارقۇممەن قوشتاسۋ ءراسىمى 19 اقپاندا الماتى قالاسىندا, م.اۋە­زوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ عي­ماراتىندا ساعات 10.00-دە باس­تالادى. بيىك پاراسات يەسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى مۇشەلە­رى­نىڭ قاتارىندا تەرەڭ ءماندى زەرتتەۋلە­رىمەن, اشقان جاڭالىقتارىمەن, تاماشا كىتاپتارىمەن حالقىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسىنا ولجا سالعان ءىرى تۇلعالار از ەمەس. سول شوعىردىڭ ىشىنەن ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن العان ادامداردىڭ ءبىرى كەشە ارامىزدان قاپيادا اتتانىپ كەتكەن اكادەميك رىمعالي نۇرعالي ەدى. ول كىسىنىڭ الىستان جەتكەن ازالى حابارىن ەستىگەندە قابىرعامىز قايىسا قينالدىق. رەكەڭ شىن مانىندە بۇگىنگى زامان ين­تەلليگەنتسياسىنىڭ الدىڭعى قاتارلى وكىل­دەرىنىڭ ءبىرى بولاتىن. عىلىمنىڭ وزگە سا­لالارىندا جۇمىس ىستەيتىن ءارىپ­تەستە­رى­مىزدىڭ ءوزى رىمعالي نۇرعاليدىڭ وتكەن عا­سىر­دىڭ 70-ءشى جىلدارىندا شىعا باستاعان ادەبيەتتانۋشىلىق ەڭبەكتەرىمەن قىزىعا تانىسقان دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور رىمعالي نۇرعاليدىڭ ۇس­تاز­دىق قىزمەتى دە قانداي جەمىستى بولعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. عالىمنىڭ ءۇش كىتاپتان تۇراتىن ادەبيەتتانۋشىلىق ەڭبەكتەرى كە­زىن­دە ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىمەن مارا­پاتتالعان. رەكەڭنىڭ عىلىمعا شىن بە­رىلگەن تازالىعى, بيىك پاراسات يەسى ەكەن­دىگى ونى اكا­دەميالىق ورتادا لايىقتى بەدەلگە بولەدى. ول كىسىنىڭ قاشاندا ۇلت ۇرانشىسى, الاش ۇلى رەتىندە سويلەيتىنىن ءبىز ءبارىمىز قادىر تۇتاتىن­بىز. وسىنداي ابزال ازاماتتى جەتپىستىڭ جوتا­سىنا ەندى شىققالى تۇرعان جەرىنەن ارامىزدان الىپ كەتكەن سۇم اجالدىڭ ادىلەتسىزدىگى جانعا باتادى. قينالا تۇرىپ: “قوش, اسىل ازامات, توپىراعىڭىز تورقا بولسىن, نۇرىڭىز پەيىشتە شالقىسىن”, دەيمىز. مۇرات جۇرىنوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى. ءسىز ءىرى ەدىڭىز... جالعان-اي! ءاي, دۇنيە نەتكەن شولاق ەدى... قازاق ەلى قاپيادا تاعى ارىس تۇلعالى پەرزەنتىنەن ايىرىلىپتى. “الاشىم”, “ەلىم” دەگەندە كەۋدەسى قارس ايىرىلاتىن, ۇلتىنىڭ رۋحى مەن نا­مىسىنا ەكى دۇنيەدە ەشتەڭەنى تەڭ­گەر­­مەگەن, قازاق دەيتىن حالىقتىڭ قابا­عىن جەرگە قاراتپاۋ ءۇشىن بار سانالى ءومىرىن ارناعان ساناۋلىلارىمىزدىڭ ءبىرى, جانى جايساڭ, مىنەزى ءمارت اعانىڭ جۇرەگى سوعۋىن توقتاتىپتى دەگەندە ارقامىزدى اياز قارىپ وتكەندەي بولدى. رىمعالي نۇرعالي ۇلى مەن ءۇشىن جاسى ۇلكەن اعا عانا ەمەس, لەكتسيا وقىپ, ءدارىس بەر­گەن, ەمتيحان العان ۇستاز عانا ەمەس, ءومىر­تانۋ مەكتەبىمنىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەك­شە ىقپال ەتكەن, جولى, ءجونى بولەك اعا-دوس, شىنايى ۇستاز, تۇعىرى بيىك تۇلعا ەدى. الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا الماتى دەيتىن الاش جۇرتى­نىڭ ەڭ سۇلۋ, ەڭ ادەمى قالاسىنا ارمان قۋىپ, ادەبيەت ىزدەپ كەلگەن جىگىتتەر مەن قىزداردىڭ كو­كىرەگىندە جاتتالعان العاشقى ونەر تۋرالى, سو­نىڭ ىشىندە ءسوز ونەرى جايلى اڭگى­مەلەردىڭ قاي-قايسىسى دا جادىمىزدا... بۇگىندە مىنا ءفاني دۇنيەدەن باقي دۇنيەگە وزعان سول ارداقتى اعالاردىڭ ءار­قاي­سىنىڭ ءبىز ءۇشىن ورنى بولەك. ولاردىڭ قاي-قاي­سىسىن الگى كوكىرەگىمىزدىڭ تورىندە قوناق­تاپ قالعان ءومىر, ونەر, ادەبيەت حا­قىنداعى بولمىسى تازا, ادال اڭگىمە­لەر­دىڭ ءبىر-ءبىر جاراتىلىسىنداي ەلەستەيدى. جاس كەزدەگى العان ءبىلىمىڭ دە, كورگەن ورتاڭ دا, العان تاربيەڭ دە كەيىنگى ۇلكەن ومىرىڭە سەرىك بولارى انىق. رىمعالي نۇرعالي ۇلى ءبىز ءۇشىن سونداي ومىرلىك قازىنا سىيلاعان الىپ جۇرەكتى, الاش ءبىتىمدى سيرەك جان­داردىڭ ءبىرى ەدى. سويلەسە سوزدەن الدىرماس, وي ءدۇ­نيە­­سى­نە سۇڭگىسە, شاشاسىنان سالدىر­ماس, بەك­زات ءبىتىمدى, بەكەم پىكىرلى, ۇستاسسا قايتپاي­تىن وسى ءبىر قايسار جاننىڭ قازاق كوركەم ويى مەن كوركەم سىني پىكىرىنىڭ ورىستەپ دامۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان ەدى. سو­ن­دىقتان بۇلار ادە­بيەت ءوزىنىڭ ءورىسىن ءول­شەۋسىز كەڭەيت­كەن كەشەگى جيىرما­سىنشى عاسىردىڭ ايدىندى كەڭىستىگىندە دۇنيەگە كەلگەن ءاربىر جاڭا تۋىندىنىڭ اۆتورلارى, ەڭ اۋەلى, وسى رەكەڭنەن, رەكەڭ سىندى قا­زاق سىنىنىڭ سول تۇستاعى ازۋلى وكىل­دەرىنەن پىكىر كۇتەتىن. ءوز كەزەگىندە رەكەڭ دە, رەكەڭنىڭ پاراسات-پايىمى تەرەڭ قۇربى-قۇرداستارى دا ادەبيەت الدىنداعى ادالدىقتارىنا كولەڭكە تۇسىرمەيتىن. رەكەڭ عىلىمدا دا, ۇستازدىق ءومى­رىندە دە سول ومىرلىك قاعيداتىنان جاڭىلعان جوق. تاۋىپ ايتاتىن, كونبەدى مە, قاۋىپ ايتاتىن, تەرەڭنەن سۋىرىپ ايتاتىن, تىڭداماسا اپشىسىن قۋىرىپ ايتاتىن... ادەبي جۇرتشىلىق تا, عىلىمي ورتا دا اسىل اعانى سول مىنەزى ءۇشىن سىيلايتىن. قايران دا قايران قازاق سىني پىكىرىنىڭ اق سەمسەرى! قايران دا قايران قازاق كوركەم ويىنىڭ قارا كورىگى! قايران دا قايران الاش جۇرەكتى ادالىمىز! قايران دا قايران قازاق رۋحاني كوشىنىڭ قارا نارى! قوش بولىڭىز! ورنىڭىز ويسىراپ قالاتىن بولدى... ويتكەنى ءسىز ادەبيەتتى تانۋ, ادەبيەتتى تا­راتىپ تالداۋ دەيتىن, وكىنىشكە وراي, قىزىل كىتاپقا ەنىپ بارا جاتقان سىنشى دەيتىن سيرەك ماماندىقتىڭ دارا ءبىتىمدى ساناۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى, بىرەگەيى ەدىڭىز. ءسىز ءىرى ەدىڭىز... باقۇل بولىڭىز, اعا. نۇرلان ورازالين, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى. بىرەگەي عالىم ەدى-اۋ! قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تاعى ءبىر بايتەرەگى قۇلادى. بايتەرەك بولعاندا قانداي ەدى؟! ءزاۋلىم ەدى, وراسان كەڭ جاپىراق جايعان, ساياسى مول, تامىرى تەرەڭگە كەتكەن عالامات ەدى. عاجايىپ تالانتتى, شەتسىز دە شەكسىز ءبىلىمدى, ناعىز ەۋروپالىق ۇلگىدەگى عالىم ەدى. نەبارى جي­ىرما ءبىر جاسىندا ۇلى ۇستازى بەيسەنباي كەنجەباەۆپەن بىرگە “سابىر ءشارىپوۆ” اتتى كىتاپ جازىپ, عىلىمي جۇرتشىلىقتى ەلەڭ ەتكىزگەن بولاتىن بۇل رىمعالي. سودان باستاپ جارتى عاسىر بويى تۋعان ادەبيەتىنىڭ سان-سالالى پروبلەمالارىن زەرتتەپ, عىلىمعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ, ءبىر ەڭبەكتەن ءبىر ەڭبەگى ارتا ءتۇسىپ, ەلدى تاڭ قالدىرۋمەن بولىپ ەدى. اسىرەسە, رىم­عا­ليدىڭ قازاق دراماتۋرگياسى تۋرالى زەرت­تەۋلەرى الا-بوتەن ەرەكشەلەنىپ, قاراستىر­عان ماسەلەلەرى مەن جاساعان تالداۋلارى عىلىمي جۇمىس قانداي بولۋىنىڭ ەتا­لونى ەدى. ول م.اۋەزوۆتىڭ دراماتۋرگياسى تۋرالى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا جازىپ, ءوزىنىڭ ەرۋديتسياسىنىڭ كەڭدىگىن تانىتىپ قانا قويماي, ءتىلىنىڭ وتە شەشەن, شۇرايلى ەكەنىن, ءسويتىپ انا ءتىلىن كەرەمەت مەڭگەرگەنىن كورسەتكەن بولاتىن. وپپو­نەنت بولعان ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ ءوزى تاڭ-قالىپ: “رىمعاليدىڭ ءتىلى اسىپ-توگىلىپ جاتىر”, دەپ سۇيسىنگەنىن بىلەمىز. “ترا­گەديا تابيعاتى” دەپ جارىققا شىققان كىتابى – ءالى كۇنگە دەيىن عىلىمي قۇن­دىلىعىمەن عانا ەمەس, تالداۋ شەبەر­لىگىمەن وقىر­ماندى ريزا ەتۋدە. رىمعالي نۇرعالي ۇلى تاۋەلسىزدىك ال­عاننان بەرگى جىلدارى الاش زيالىلا­رىنىڭ مۇراسىن جاريالاپ, زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ ىسىندە قىرۋار جۇمىس اتقارىپ ءجۇر ەدى. سوناۋ 1988 جىلى-اق ول احمەت باي­تۇرسىنوۆتىڭ شىعارمالارىن جيناس­تىرىپ, جەكە توم ەتىپ شىعارعان ەدى. وسى تومعا جازعان العى سوزىندە احاڭنىڭ اقىن­دىعىمەن قاتار, ادەبيەت تۋرالى عىلىمعا قوسقان ۇلەسى تۋرالى ساليقالى دا دالەلدى پىكىردى العاشقى بولىپ ايتقان. ال رىمعاليدىڭ “اۋەزوۆ جانە الاش” اتتى مونوگرافياسى احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, جۇسىپبەك ايماۋى­توۆتار تۋرالى, سولاردىڭ ءىزىن دە, جولىن دا, قۋا شىققان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شى­عارماشىلىعى جونىندە, ولاردىڭ رۋحاني, يدەيالىق ساباقتاستىعى جايىندا ۇلكەن سۇيىسپەنشىلىكپەن جازىلعان تۋىندى بولدى. كىتاپتىڭ ءار تاراۋىن ءبىر-ءبىر ارىسىمىزعا ارناپ, ءار قالامگەردىڭ ادەبي ماتىنىنە ۇڭىلە قاراپ, ماتىندەردىڭ تەكستولوگيالىق نۇسقالارىن شولىپ, شىعارمانىڭ شىعۋ تاريحىن بايانداپ, عالىم الاش اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارماشىلىق لابوراتورياسىن اشقان بولاتىن. اتا-بابالارىمىز ءبىر توپىراقتان, قارقارالى – ابىرالى وڭىرىنەن بولسا دا, ءبىز كەش تابىسىپ ەدىك. رىمعالي – ارقادا, مەن – جەتىسۋدا وستىك, ال ءبىزدى تابىس­تىرعان قازاق دەگەن حالىقتىڭ ءسوز ونەرى ەدى. وسى ونەردى زەرتتەۋدە, باعالاۋدا, نا­سيحاتتاۋدا رىمعالي از تەر توككەن جوق, وسى جولدا ۇلى ءىستىڭ راحاتىن دا, ميح­ناتىن دا كوردى. قوش, اسىل قۇرداسىم, باقۇل بول! حال­قىڭا, قوعامعا سىڭىرگەن ەڭبەگىڭ سەنى ۇمىت­تىرمايدى! اللا الدىڭنان جارىلقاسىن! سەيىت قاسقاباسوۆ. التى الاشتىڭ اسىلى ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ اسا كورنەكتى عىلىم قايراتكەرى, ارداقتى ۇستازىمىز رەكەڭ كەنەتتەن بۇل دۇنيەدەن باز كەشەدى دەپ كىم ويلاعان. وسىدان ونشاقتى كۇن بۇرىن سويلەسىپ, قازىرگى جاستار پروزاسى جايلى اڭگىمەلەسىپ ەدىك. جەتپىسكە تولعان الديار جاسىن اتاپ ءوتۋ ءارى مەرەي, ءارى سالماق بولىپ, بايىز تابا الماي جۇرگەنىن سەزدىرگەن سوندا. – سەندەر جاقتىڭ, جاڭاارقانىڭ قىمىزى بال عوي, تويىما الدىرارسىڭ, – دەپ ءازىل-شىنى ارالاس قولقا دا سالعان. رەكەڭ بىزگە سوناۋ الپىسىنشى جىلداردا كازگۋ-دە ءدارىس وقىدى. وتىزعا تولماعان جاس عالىمنىڭ عالام ادەبيەتى تۋرالى وربىتكەن اسەرلى لەكتسياسىنا قۇمارىمىز قانبايتىن. ساعات اشىمباەۆ, نۇرلان ورازالين, الما قىراۋباەۆا, ريزابەك ءادۋوۆ, سايلاۋبەك جۇمابەكوۆ, اشىربەك كوپىشەۆتەر وسى ۇستازدىڭ اسەرىمەن ادەبيەت الەمىنە ءبىرجولا ەندى. رەكەڭنىڭ ۇلاعاتىمەن تالاپشىل بولدىق, اقيقاتتى قادىرلەدىك, ۇلتتىق نامىستىڭ قۇدىرەت كۇشىنە يلاندىق. كوركەم ءسوزدىڭ كيەلى ەكەنىن ۇقتىق. ءتالىم بەرگەن ۇستازىڭ دانا بولسا, شاكىرت بولۋ ءبىر باقىت, الدىڭداعى اعاڭ مەيى­رىمى توگىلگەن ابزال بولسا, ءىنى بولۋ زور باقىت. رەكەڭ ادەبيەت كەڭىستىگىن ەركىن يگەر­گەن ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمى بار اسا دارىندى عالىم ەدى. ۇقساپ باعۋعا تىرىس­تىق, شاكىرتى بولعانىمىزدى ماقتان تۇتتىق. تالاپتىنى ورگە, زەردەلىنى تورگە وزدىرعانشا تاعات تاپپايتىن قامقور اعا ەدى. جاقسىلىعىن كوپ كوردىك, جاقسى­لىق­پەن قايتارۋدى پارىز سانادىق. كەيىنگى جارىق كورگەن ىرگەلى ەڭبەگى – “قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرى” ارقىلى الاش ارىستارىنىڭ مول مۇراسىن قايتا زەردەلەدى. ەندى رەكەڭ الەمىنىڭ ءوز التىن عاسىرىن بىزدەرگە زەردەلەۋگە جازىپتى. اۋىر ءتيدى, الديارداي ارداقتىنىڭ قازاسى. احاڭنان سوڭ, قازاقتىڭ اقسە­لەۋىنەن سوڭ تىنشىدى ما بۇل جالعان دەسەك, سابىر تاپپاپتى. قوش اياۋلى اعا, التى الاشتىڭ اسىلى! الدان سمايىل, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى. قوش, بەدەل-دوس! قاپ! توسىن حاباردىڭ وقىس جەتكەنىن قاراشى... سۋىق حابار جۇرەكتى ەزدى-اۋ... استانادان كۇنى كەشە عانا كەلىپ ەدىم, دوسىمدى تابا الماي كەتىپ ەدىم... تەلەفونىن الماعان... ەندى, مىنە... جالعان-اي, سەن دە كوشتىڭ بە بۇل جال­عان­­نان... سەنۋ قيىن... وتكىنشى دۇنيە دەگەن... وتكەن كۇندەر ەسكە تۇسپەي مە مۇن­دايدا. رىمعاليدى العاش كورگەنىم ەستە. شيدەي ارىق, قۇلاعى قالقيعان, اشاڭ جىگىت كىسىگە بارلاي قارايدى ەكەن. ءبىر بايقاعانىم: سويلەپ تۇر, ەركىن كوسىلەدى, ءتىپتى تارپاڭداۋ ما قالاي؟ ول كەزدە ءبىز وقيتىن جۋرناليستيكا ءبو­لىمى كازگۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە تىركەۋلى ەدى. رىمعالي فيلفاكقا ءتۇسىپتى. بۇل جىگىتتى كوبىنە-كوپ كىتاپحانالاردان كو­رەمىز, كىتاپتى كوزى قىزارعانشا وقي­تىنىن بايقادىق... العاشقى كۋرستاردى فيلفاكتا وقىعان رىمعالي 3-ءشى كۋرستان ءبىزدىڭ جۋرنا­ليستيكا بولىمىنە اۋىستى. بىردەن جاقىن ارالاسىپ كەتتىك. رىمعاليدىڭ كەلۋىمەن ءبىزدىڭ ءبىراز ءجى­گىتتەر كىتاپحانا ەسىگىن اشاتىن بولدى, كو­بىنە ساباقتارىن سوندا دايىنداپ, سوندا “تىرشىلىك” ەتەتىن قالىپقا ءتۇستى. كىتاپتى جارىسا وقيتىن دارەجەگە جەتتى. رىمعا­ليدىڭ وقۋى جاقسى ەدى, سول زەرەكتىگىن بىزگە كەلگەسىن دە تانىتتى. جۇيرىك قاشان دا جۇيرىك! سوڭعى كۋرستارعا تامان رىمعالي گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە ماقالالارىمەن ءجيى كورىندى. جازۋ-سىزۋىندا تىڭ ەكپىن بار, ماقالا, وچەرك, سىني ماتەريالدارى توسىن باستالىپ, توسىن اياقتالاتىن, زاتى بولەك ەستى دۇنيەلەر... ونىڭ جازعاندارى وقۋشىسىن بىردەن ەلەڭ ەتكىزەتىن... “لەنينشىل جاس” – رىمعاليدىڭ قولى بولدى. ءستيلى جاستار باسىلىمىنا وڭ كەلدى, سودان توپەدى-اي كەلىپ. قۇلاش-قۇلاش, ەتەكتەي-ەتەكتەي ماقالالارى ءجيى شىعادى. ءوستىپ ءجۇرىپ ول ادەبي سىنعا كوشتى, ونەر تاقىرىبىنا ويىستى. اسىرەسە تەاتر جاعىن قاۋزادى. باقساق, رىمعالي تەاتردى تەككە قۋىپ كەتپەگەن ەكەن, الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان كانديداتتىق جۇمىسىن جازىپ جۇرگەنىن كەيىن بىلدىك. بۇل ءىسىن جانە ءساتتى اياقتادى. سودان دوكتورلىعىنا كىرىستى, قورعادى. بىراق بۇل جول وعان وڭاي بولعان جوق. بارىنە ءتوزدى, توزە ءجۇرىپ قيىندىقتى جەڭدى. جانە بىلىمىمەن جەڭدى, سۇيەۋ بالداقسىز, جەكە كۇرەسىپ ءجۇرىپ مۇراتىنا جەتتى. عۇلاما عالىم بولدى. اكادەميكتىك اتاق الدى. ءتۇبى جاقسىنىڭ تەگى جاقسى. قازاقتىڭ جالپى نەگىزى جاقسى حالىق قوي, تاربيەسى بەسىكتەن قالىپتاساتىن مۇنداي ۇلت جەر بەتىندە از. رىمعاليدىڭ ءتالىمى جورگەگىنەن قالىپتاسقان دەسەك ورىندى. رىمعاليدىڭ تابيعي دارىنىن شىنايى زەردەلەگەن كىسى ونىڭ شىن تالانتتى جان ەكەنىن باعدارلار ەدى. مۇنداي جانداردى “ۇلتتىق ۇلگى” دەيدى وسەر ەل. ەڭبەگى حالقى ءۇشىن, قالامى رۋح ءۇشىن, اقىلى زامان ءۇشىن جۇمسالاتىن تۇلعالار ومىردە كوپ ەمەس. رىمعالي جان-جاعىنا ساۋلە ءتۇسىرىپ جۇرەتىن جان-تىن. وسى رەتتەن دە ونىڭ شاكىرتتەرى كوپ. ءبىر ءجايت ەسكە تۇسەدى. مەنىڭ رومان جازىپ جۇرگەنىمدى بىلەتىن (امانكەلدى باتىر جايلى) دوسىم بىردە ماعان تەلەفون شالدى. – سەنىڭ رومانىڭدى “جالىن” باسپاسىنىڭ تاقىرىپتىق جوسپارىنا “قىزىل جالاۋ” دەگەن اتپەن كىرگىزىپ جىبەردىم. جانرىن تاريحي-رەۆوليۋتسيالىق رومان دەدىم, – دەيدى. – اۋ, مەن ءالى رومانىمدى بىتكەن جوقپىن عوي, – دەسەم, ول: – وقا جوق, بىتپەسەڭ بىتىرەسىڭ! – دەپ, مەنى بيلەپ-توستەپ الدى. اقىرى مەنى كوندىردى. ماعان ەندى رومانىمدى جازۋدى جەدەلدەتۋگە تۋرا كەلدى. قامشىنى باستىم. كۇزىندە جۋرنالدىق نۇسقاسى (1977 ج) “جۇلدىزدا” جارىق كوردى. ۇزاماي “قىزىل جالاۋ”دەگەن اتپەن كىتاپ بولىپ شىقتى. ەندى از كۇندە 70-كە تولاتىن رىمعالي نۇرعالي ۇلى عۇلاما عالىم, زيالى ۇستاز, كوپتەگەن توم-توم كىتاپتار, ءوزىنىڭ 7 تومدىعىن شىعارعان جازۋشى ەدى. بۇگىندە كوپ جۇرت الاششىل. ءوز باسىم سوعان سەنە بەرمەيمىن. ال رىمعاليعا سە­نە­تىنمىن. ويتكەنى, ول احاڭدى, الەكەڭدى (اح­مەت بايتۇرسىنوۆ, ءاليحان بوكەي­حانوۆتى) شىن اقتارىلا – قانىمەن, جانىمەن جازعان عالىم-ىزدەنۋشى ەدى. مۇنى ونىڭ ادەبيەتكە, جالپى تۇركى الەمىنە سىڭىرگەن اسا قۇندى ءىسى دەپ باعالاعان ورىندى. رىمعاليمەن قازاق قاۋىمى ماقتانسا بولادى. قوش, ار-ۇيات, رۋحتى, قيماس نامىستى – رىمعاليىم, بەتكە ۇستار بەدەلىم, از كۇنگى عۇمىردا سىيلاسىپ وتكەن دوسىم! قوعاباي سارسەكەەۆ, جازۋشى. ۇلت نامىسىن ۇستانعان قارا حابار... اياق استى... توسىن-اي... قالدى-اۋ قۇلاپ كوڭىل دەگەن قوسىم-اي. التى الاشتى قازاسىمەن جىلاتقان, ارىسىم-اي! اياۋلىم-اي! دوسىم-اي! قارا كوزدەن اققان جاستىڭ جوسىنى-اي, قايران جۇرەك قايدان تۇرسىن شوشىماي. باسى سايران, ءتۇبى ويران دۇنيەدەن ويدا جوقتا وتكەنىڭ بە وسىلاي؟! ءوزىڭسىز بۇل ءومىر-دۇنيە بوسىن-اي. تىرلىگىڭە تىلەك, نيەت قوسىپ-اي, جەتپىسىڭدى تويلايمىز دەپ جۇرسەك ءبىز, الدىڭدا اجال تۇر ەكەن اۋ توسىپ-اي! ءىرىسى ەدىڭ, ءبىرىسى ەدىڭ الىپتىڭ, الاش دەسە, ايتادى ەندى جانىپ كىم؟! يەسى ەدىڭ ۇلت نامىسىن ۇستانعان, كيەسى ەدىڭ قازاق دەگەن حالىقتىڭ. اسىل سوزدەن مونشاق تىزگەن, لاعىلدان, ارىسىم-اي, ارعا عانا باعىنعان! اكادەميك رىمعالي ەڭ ءبىز ءۇشىن جيىرماداعى ستۋدەنتتىك شاعىڭنان. جاپ-جاسىل سول كەزىڭنەن-اق جالىن جاس, ەر ەدىڭ سەن جالعاندىققا قانىڭ قاس. “ەۋرازياعا” ۇستاز اعا تابىلار, ەسەنبايعا وزىڭدەي دوس تابىلماس! ەسسىز اجال بەرگەن كىمگە ەسەنى, قۇلاپ تاۋىم, قايتتى كوڭىل مەسەلى... دوستارىڭمەن قوشتاسۋىڭ ەكەن-اۋ – “ساعىنىشتىڭ ءبىر تامشىسى” كەشەگى... ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلى. ناعىز اكادەميك ەدى... رىمعالي نۇرعاليەۆ قازاق ادەبيەتى تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن ۇلكەن عالىم, تانىمال كوسەمسوزشى, ۇلاعاتتى ۇستاز. ول 60-شى جىلداعىلار دەپ اتالاتىن اعىمنان بولاتىن. بۇل توپتىڭ وكىلدەرى توتاليتارلىق ويلاۋ جۇيەسىنىڭ سانالىق تىنىنە سىزات ءتۇسىردى, قازاقتىڭ كونە ادەبيەتىنىڭ ادامزات وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى تۋرالى تولعاقتى ماسەلەلەر كوتەردى. ارداقتى اعادان اياق استىندا ايىرى­لىپ قالدىق. دۋبايدان جەتكەن قارالى حابار جانىمدى جەتىمسىرەتىپ, باسىلماي­تىن وكىنىش, جۇبانبايتىن وكسىككە ۇلاستى. كوزدەن دە, كوڭىلدەن دە كەتپەيتىن كورى­نىستەر كوز جاسىما شىلانىپ, بۋالدىر, ساعىم دۇنيەگە اينالىپ بارادى. ...1966 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە قۇجاتتارىمدى تاپسىرىپ, ەمتيحانعا دايىندالىپ جۇرگەنبىز. كونسۋلتاتسيانى ر.نۇرعاليەۆ جۇرگىزدى. بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, تۋرا سويلەيتىن جاس جىگىت ەكەن. ول: “ەگەر مۇعالىم بولعىلارىڭ كەلسە, پەداگوگيكالىق ينستيتۋتقا بارۋ كەرەك, ال ءوز تاعدىرىڭدى قازاق ادەبيەتىن دامىتۋعا ارناعىلارىڭ كەلسە, كازگۋ-گە كەل. مەن سەندەردى سونداي قىز-جىگىتتەردىڭ قاتا­رىنان كورگىم كەلەدى”, – دەگەن. كەرەمەت ستۋدەنتتىك كۇندەر باستالدى. ابيتۋريەنتتىك شاقتان باستاۋ العان رەكەڭ ەكەۋمىزدىڭ اعالى-ءىنىلى, ۇستازدى-شاكىرتتىك جىلى قارىم-قاتىناسىمىز ورنىقتى. سول سىيلاستىق بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇزبەي جالعاسىپ كەلگەن. ەندى ۇستازىمنىڭ نۇرلى ءجۇزىن, بايىپتى دا سالماقتى ءسوزىن ساعىنىپ وتەتىن شىعارمىن. ءار ادامنىڭ تاعدىرى ءارتۇرلى. رەكەڭنىڭ تاعدىرى وڭاي بولعان جوق. قازاقتىڭ كىلەم استى ويىندارىنىڭ قۇربانى بولىپ, دوكتورلىق ديسسەرتا­تسياسى بەكىمەدى. بىرەۋلەردىڭ ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ, عىلىمنان قول ءۇزىپ, ءوزىن جوعالتىپ الار ما ەدى؟ ال ر.نۇرعالي كۇرەسكەر ادام. ول كۇيىنسە ىشىنەن كۇيىندى, بىراق جاۋلارىن توبەسىنە شىعارعان جوق. باسقا جۇمىس جازدى. دوكتورلىق اتاق الدى. بەدەل دە, ءبىلىم دە ونىڭ ىرگەلى عالىمدىق تۇلعاسىن كوتەرە ءتۇستى. ءجيى كەزدەسىپ, تەلەفون شالىسىپ, ءتىپتى كەيدە ساعاتتاپ سويلەسەتىن ادەت تە پايدا بولدى. كەيىن كورشى تۇردىق. بىرگە سەرۋەن قۇرىپ, ەسەنتاي وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا وتكەن-كەتكەندى, بولاشاقتىڭ باعىت-باعدارلامالارى تۋرالى دا پىكىر الىسىپ تۇردىق. مەن اكادەميك رىمعالي نۇرعاليەۆتى ءوزىمدى ابيتۋريەنتتەن دوكتورلىققا دەيىن جەتكىزگەن ۇستازىم دەپ بىلەمىن, ءارى اعا رەتىندە كوزى جۇمىلعانشا كەڭەسىپ ءجۇردىم. ادەبيەتتىڭ, مادەنيەتتىڭ قوعام دا­مۋىنداعى, قوعامدىق سانانى قالىپتاس­تىرۋداعى ءرولى تۋرالى جاساعان زەرتتەۋ­لەرىنىڭ بارىنەن ر.نۇرعاليدىڭ ەنتسيكلو­پەديالىق ءبىلىم دەڭگەيى كورىنىپ قانا قويماي, ونىڭ ازاماتتىق تۇلعاسى مەن بولمىسى تانىلادى. رىمعالي نۇرعاليەۆ ءوزىنىڭ 70 جىلعا جەتپەس عۇمىرىندا 14 عىلىم دوكتورىن, 42 عىلىم كانديداتىن دايىنداپ, ۇلكەن ۇستاز رەتىندە, ابىروي مەن بەدەل بيىگىندە دۇنيەدەن ءوتتى. قوش, ناعىز اكادەميك, باقىل بول, اسىل اعا, ۇمىتىلماس ۇستاز! ءۋاليحان قاليجان, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى. مۇراسى بولاشاققا قىزمەت ەتەدى رىمعالي اعا قايتىس بولدى دەگەن حابار توبەدەن جاي تۇسكەندەي ەتتى. اياۋلى, ابزال اعا ومىردەن ءوتتى وزەكتى ورتەپ. اقىلشى ۇستاز, حالقىنىڭ اسىل تەكتى پەرزەنتى, دار­حان دارىن يەسى, قازاق ءسوز ونەرى شەبەر­لە­رىنىڭ ءبىرى, تالانتتى عالىم, الاششىل قاي­راتكەر رىمعالي نۇرعالي كەتتى ارامىزدان ماڭگىلىك ساپارعا اتتانىپ. ابىرجىعان كوڭىل-كۇيدەن ويعا دا ەشتەڭە ورالمايدى ەكەن. ىستەرگە شارا جوق. اياۋسىز اجال تاعى دا ارداقتىمىزدى الىپ تىندى. مەن ءۇشىن رىمعالي اعانىڭ ورنى ءبو­لەك ەدى. عىلىم جولىندا دا, ءومىر جولىم­دا دا اقىلشىم بولىپ ەدى. تۋعان ءىنىسى اي­عاليدان كەم كورمەي, اعالىق قامقورلىعىن اياماپ ەدى. تۋعان جەرى سەمەي پوليگو­نىنىڭ اۋماعى ەكەنىن ايتىپ سىر ءبولىسۋشى ەدى. ومىردەن ەرتە كەتكەن اعاسى مەن ەكى ءىنىسىنىڭ, قارىنداسىنىڭ جايىن بايانداپ مۇڭاياتىن. ءبارى دە پوليگوننىڭ كەسىرى دەۋشى ەدى. ءوزىن دە سول پوليگوننىڭ زاردابىنان پايدا بولعان ءتۇرلى سىرقات مازالاپ جۇرگەنىن ايتاتىن. اعانىڭ قىرىق جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى ۋنيۆەرسيتەت اۋديتورياسىندا وقىعان لەكتسياسى الدىنان ءدارىس تىڭداعان مىڭ­داعان ستۋدەنتتەردىڭ جۇرەگىندە ۇيالاپ, كو­ڭىل­دەرىندە توقىلعانى ءسوزسىز. شەبەر ستيل, شەشەن تىلمەن ورىلگەن ءدارىس ماز­مۇنى تىڭداۋشىسىن ۇيىتىپ, سانالارىنا ادەبيەت الەمىنىڭ قاسيەتىن سىڭدىرگەن, الاش رۋحىن ۇيالاتقان ساتتەر شاكىرت كوڭىلىنەن وشپەك ەمەس. اعانىڭ ارتىندا قالعان مۇراسى ەشقا­شان ولمەيدى. بولاشاق ۇرپاققا قىزمەت ەتىپ, بىرگە جاساي بەرەدى. قوش بول, اسىل اعا, ارداقتى ۇستاز! قۇنىپيا الپىسباەۆ. ۇستازدىقتى ۇلتىنىڭ ۇياتىنا بالايتىن كورنەكتى عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز, قازاق رۋ­حا­نياتىنىڭ ايتۋلى وكىلى, قوعام جانە ءما­دە­نيەت قايراتكەرى رىمعالي نۇرعالي ومىردەن ءوتتى. سانالى عۇمىرىن ۇلت مادەنيەتى مەن ادە­بيەتىنە ارناعان, عىلىم جولىندا ايانباي تەر توككەن, ادەبيەتتانۋ سالاسىندا ەلەۋلى مەكتەپ قالىپتاستىرعان عالىم-ۇستازدىڭ حالقىنا بەرگەنى كوپ, بەرەرى ودان دا كوپ ەدى. اكادەميك ر.نۇرعالي 2000 جىلى جاڭا­دان بوي كوتەرگەن استاناعا قونىس اۋدارىپ, ەلوردانىڭ ەڭسەسى بيىكتەۋىنە, مۇنداعى ادە­بي-مادەني ءومىردىڭ جاندانۋىنا قوماقتى ۇلەس قوستى. سونىمەن بىرگە جاڭا استانا­مىز­داعى عىلىمي-رۋحاني ورتانىڭ قالىپ­تا­سۋىنا ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى. استانا قالاسىندا ەلباسى باستاماسىمەن كوتەرىلگەن رۋحاني-مادەني ماسەلەلەردىڭ بارلىعىنا بەلسەندى ارالاسىپ, كوپ ىسكە باسشىلىق جاساي ءبىلدى. رىمعالي نۇرعاليدىڭ شاكىرت تاربيەلەۋ ىسىندەگى ۇستازدىق ءتالىمى تالاي جاستىڭ تا­نىم كوكجيەگىن كەڭەيتتى. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق ادەبيەتى كافەدراسىن باسقارا ءجۇرىپ, شاكىرتتەرگە وقىعان دارىستەرى جاۋقازىن كە­لەشەك ۇرپاقتىڭ قاناتىن بەكىتىپ, باعىتىن تۇزەۋىنە داڭعىل جول سالدى. ءبىرشاما جىل ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى بولدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي كەڭەسى ءماجىلىس­تەرىندە ماڭىزدى ويلارىن ورتاعا سالىپ ءجۇردى. عالىم ورتا جانە جوعارى مەكتەپكە ارناپ وقۋ قۇرالدارىن دايىندادى. سونداي-اق رەسپۋبليكا جوعارى وقۋ ورىندارىنا عى­لىمي كادر دايىنداۋ ىسىنە دە ايرىقشا ۇلەس قوسىپ, ون ءتورت عىلىم دوكتورى مەن قىرىق ەكى عىلىم كانديداتىن دايىنداپ شىعاردى. رىمعالي نۇرعالي ۇلى قوعام ومىرىنە دە بەلسەنە ارالاستى. ماسەلەن, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ تەرمينولوگيا جانە ونو­ماستيكا كوميسسيالارىنىڭ مۇشەسى رەتىندە تۇتاس ەلىمىزدەگى جەر-سۋ اتتارىنىڭ جانە استانا قالاسىنداعى كوشە اتتارىنىڭ ۇلتتىق باعىتتا قالىپتاسۋىنا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. “عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى” دەگەندەي, اكادەميك رىمعالي نۇرعاليدىڭ جارقىن بەينەسى عىلىمي ورتا مەن ۇجىمىنىڭ ەسىندە ساقتالىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىندا جۇرەدى. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى. ادىلدىكتىڭ الداسپانى “رىمعالي باقيلىق بولدى” دەگەن سۋىق ءسوز جۇرەكتى ايازداي قارىپ, قانجارداي ءتىلىپ ءوتتى. بىرەۋ توسىننان باسقا سوققانداي, بۋىن-بۋىنىمنان ءال كەتىپ, ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىنداعىداي ەسەڭگىرەپ وتىرىپ قالدىم. قۇلاعىم ەستىگەن ءسوزدى ميىم مەن جۇرەگىم قابىلدار ەمەس. اپىرماۋ, كۇنى كەشە عانا ەمەس پە ەدى, ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكەننەن سوڭ تانىسىپ, تابىسىپ, دوستىقتىڭ قيماس سەزىمى كوڭى­لىمىزدە ءبۇر جارعانى. ءۇشىنشى كۋرستان كەيىنگى جۋرناليستىك العاشقى پراكتيكا­مىزدى ەكى وبلىستا وتكىزگەنمەن, ءتورتىنشى كۋرستان كەيىنگى پراكتيكامىزدى بىرگە ءوت­كىزەيىك دەپ كەلىسىپ, قاراعاندى وبلىستىق “ورتالىق قازاقستان” گازەتىنە بىرگە بارعانبىز. ودان كەيىنگى جول-ساپارىمىز دا بىرازعا دەيىن قاتار ءورىلدى. ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقىپ ءجۇرىپ سول كەزدەگى جاستاردىڭ سۇيىكتى گازەتى “لەنين­شىل جاستا” قىزمەتتى بىرگە اتقاردىق. وقۋدى ءبىتىرىپ, ديپلوم قولعا تيگەن سوڭ وبلىستارعا ءتىلشى بولىپ بارىپ, ءومىردى بىلە تۇسەيىك دەگەن نيەتپەن رىمعالي سول كەزدەگى تسەلينوگراد وبلىسىنا, مەن قاناتتاس جاتقان قاراعاندى وبلىسىنا “لەنينشىل جاستىڭ” مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ قاتار اتتاندىق. ودان كەيىنگى جولىمىز ەكى ايرىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اسپيرانتۋراسىنا تۇسكەن رىمعالي از-اق جىلدىڭ ىشىندە عىلىم كانديداتى, عىلىم دوكتورى اتاقتارىنا يە بولىپ, جازۋ­شىلار وداعىندا جىل قورىتىندىلارى بويىنشا جاساعان باياندامالارىمەن, ادەبي-سىن ەڭبەكتەرىمەن قازاق ادەبيەتىنىڭ ەلەۋلى تۇلعالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. رىمعالي نۇرعاليدىڭ ۇلتتىق قۇندى­لىقتارىمىزعا – ادەبيەت تانۋ مەن تەاتر تانۋعا ۇلەس قوسىپ جازعان, جىلىك مايى تولىمدى, ساليقالى ەڭبەكتەرى جوعارى باعالانىپ, مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولعاندا ول قۋانىشىن دا بىرگە تويلاپ, مار­قايعان ەدىك. “تۋرا بيدە تۋعان جوق” دە­گەندەي, ادەبي شىعارمالارعا پىكىر ايتقان­دا دا ول ارقاشان ءادىلى مەن شىندىعىن ايتىپ, ءتىلىپ تۇسەتىن. ونىڭ وت اۋىز, وراق تىلىنەن تالايلار-اق ىعىپ جۇرەتىن. بىراق ول ەشكىمدى دە ورىنسىز كۇستانالاۋعا بارمايتىن. كىشكەنتاي بالا كەزىنەن سەمەي پولي­گونىنداعى ازاپ پەن توزاق سياقتى اتوم بومبالارى جارىلىستارىنىڭ زاردابىن شەگىپ, ءومىر مەن تۇرمىستىڭ دا نەبىر كۇردەلى سىناقتارىنان سىر بەرمەي وتكەن اسىل ازاماتتىڭ ىستىق تا اساۋ جۇرەگى ماڭگىلىككە توقتاپ تىندى. بىراق ارتىندا ۇلتىمىزعا قىزمەت ەتە بەرەتىن, ولمەيتىن شىعارمالارى مەن ادەبي ەڭبەكتەرى قالدى. ۇلدارى مەن قىزدارى قالدى. ونىڭ ەندىگى عۇمىرى سولارمەن جالعاسادى. قوش بول! جانىڭ ءجانناتتا بولىپ, نۇرىڭ پەيىشتە شالقىسىن, اسىل دوس! بولات بوداۋباي, جازۋشى.