قازاقستاندا سەكسەن بەس مىڭنان اسا ءىرىلى-ۇساقتى وزەن بار. وسى وزەندەردىڭ جەتەۋى عانا ءبىر مىڭ شاقىرىمنان ءارى سوزىلا اعادى. استانانىڭ ورتاسىن قاق جارىپ اعىپ جاتقان ەسىل – سول جەتەۋدىڭ ءبىرى. سارىارقاداعى نياز تاۋىنان باستالىپ, باتىس سىبىرگە جەتكەندە ەرتىسكە قوسىلاتىن وزەننىڭ ۇزىندىعى – 2450 شاقىرىم.
1830-1832 جىلدارى ەسىلدىڭ جاعالاۋى, قازىرگى قوسشىدا اقمولا اسكەري وكرۋگى قۇرىلدى. ۇلان دالادا اسكەري بەكىنىستەر قاپتاپ, قارۋلى كازاكتاردىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا زورلىق-زومبىلىعى كوبەيدى.
حان كەنە اتقا قوندى
1838 جىلدىڭ 28 مامىرىندا كەنەسارى حان اقمولاداعى اسكەري بەكىنىستى باسىپ الدى. وسى كۇندى جاڭا ستيلگە كوشىرگەندە 10 ماۋسىم شىعادى. حان كەنە اقمولا بەكىنىسىن العان كۇننەن تۇپ-تۋرا 160 جىل وتكەندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. بۇل 1998 جىلدىڭ 10 ماۋسىمى بولاتىن.
كەنەسارى حاننىڭ ارمان-ماقساتىنا جەتپەگەنى تاريحتان بەلگىلى. دالا ىشتەن تىندى. ال قالا باياۋ دا بولسا, ىرگەسىن كەڭەيتە بەردى. 1862 جىلدىڭ 23 قازانىندا اقمولاعا رەسەي يمپەرياسىنىڭ قالاسى دەگەن دارەجە بەرىلدى. قالانىڭ ۇزاق جىلدار بويى نەگىزگى كاسىبى ساۋدا-ساتتىق بولدى. كەيىنگى عاسىردا عانا مۇندا مادەني مەكەمەلەر سالىنىپ, ارحيتەكتۋرالىق عيماراتتار بوي كوتەردى.
قازىرگى استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى ورنالاسقان عيمارات, 1961 جىلى كەڭەس وداعىندا سالىنعان ەڭ ءزاۋلىم كومپارتيا مەكەمەسى. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باس حاتشىسى نيكيتا حرۋششەۆ ەلىمىزدىڭ سولتۇستىكتەگى بەس وبلىسىن اقمولا, كوكشەتاۋ, قوستاناي, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستاندى بىرىكتىرىپ «تىڭ ولكەسى» دەگەن ايماق قۇردى. كەلەسى شەشىم ونى رەسەيگە قوسۋ بولىپ جوسپارلانادى. وسى 1961 جىلى اقمولا قالاسى تسەلينوگراد بولىپ وزگەرتىلەدى.
ەل بيلىگى ءوز قولىندا بولماسا, ساياسي سۇرقيالىلىقتى ادامنىڭ كوز جاسى دا, كۇناسىز قۇرباندىقتار دا توقتاتا الماسى بەلگىلى. كوممۋنيستىك پارتيا باسشىسىنىڭ ۆوليۋنتاريستىك قوزقاراسىنا سول كەزدە تويتارىس بەرە العان ازاماتتار ەسىمدەرى بۇگىنگى ەلوردا كوشەلەرىنە بەرىلدى.
ۋاقىتتان وتكەن ادىلقازى جوق. قاي كەزدە دە مىقتىنى مىقتى ءتۇسىنىپ باعالاعان.
1997 جىلى استاناعا كوشىپ كەلدىك. سول كەزدەگى ەلوردا تىنىسىن بايقاتاتىن رەسپۋبليكا داڭعىلى ەدى. ول ارمەن قاراي جۇمابەك تاشەنوۆ كوشەسى بولىپ جالعاسادى. تاشەنوۆ كوشەسى تاۋەلسىزدىك داڭعىلىمەن جالعاسىپ ۇلتتىق مۋزەي مەن تاۋەلسىزدىك سارايىنا اپارادى.
استاناسىنا قاراپ ەلىن تانيدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ التىن بەسىگى, مەملەكەتتىگىمىزدىڭ التىن دىڭگەگىن قۇراعان الماتىدان استاناعا ۇلى كوش يدەياسى قالاي تۋدى؟
ايگىلى جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە 1992 جىلى 17 شىلدەدە جاريالانعان «پرەزيدەنتتىڭ ءبىر اپتاسى» ەسسەسىن وقىعاندا, سول كەزدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل بولاشاعى ءۇشىن ەرەكشە شەشىمدى ىشتەي قابىلداعانىن اڭعارامىز.
«وسى جەتى كۇندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەر شارىنىڭ جارتىسىن ارالاپ شىقتى دەۋگە بولادى. قاي جەرگە بارساق تا سول جەردەن قازاقستاننىڭ كۇن ارقالاپ سالىنعان قىران قۇسى بار كوك تۋىن كوردىك. قۇداي-اۋ, ءبىزدى دە الەم تاني باستاعان, الەم مويىنداي باستاعان, ەگەمەندى ەل بولدىق-اۋ, ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن دەپ تىلەدىك», دەگەن ورالحان بوكەي سان عاسىرلار اتا-بابالارىمىز اڭساعان ۇلتتىق ساناداعى ورەلى وسيەتكە ورالادى.
«ۇلكەن ساپار اقمولادان باستالدى. كوڭىلىمە تۇيگەنىم: الداعى حالىقارالىق ۇلكەن كەزدەسۋلەرگە بارار جولىندا پرەزيدەنت ارۋاقتى جەر سارىارقاعا ارنايى بۇرىلىپ, اتاجۇرتقا ءتاۋ ەتكەنى, باتىرلار باس قوسقان جەرگە تابانىن تيگىزىپ, رۋحاني قۋات, مەدەت العانى ەدى», دەپ ءبىر ويدان حابار بەرەدى ورالحان اعامىز.
قازاقستان, رەسەي, ەۋروپادا جەتى كۇن نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن ساپارىنداعى وتە قىزۋ دا قىزىقتى كەزدەسۋلەردى جۋرناليستىك كوزقاراسپەن باقىلاعان ورالحان بوكەي جازۋشىلاردىڭ باس گازەتىندە وسىنداي قورىتىندىعا كەلەدى.
اتا تاريحتان بىلەتىنىمىزدەي استانا بولعان قالالاردىڭ بارلىعى دا ۇلتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە تىكەلەي اسەر ەتكەن. ارادا ەكى اي وتە 18 قىركۇيەكتە «قازاق ادەبيەتىندە» پىكىرالىسۋ ورايىندا «استانانى اقمولاعا كوشىرسەك» اتتى باس تاقىرىپپەن ۇلكەن ماقالا شىقتى. اپتا سايىن بۇل ماسەلە زيالىلاردىڭ باسىلىمىندا ەكى جىل قاتارىنان تالقىلانىپ وتىردى.
1994 جىلى 6 شىلدەدە رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى استانانى اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىن قولداپ, داۋىس بەردى.
جاڭا استانادا ادامداردىڭ دا ساناسى جاڭارۋىنا جول اشىلدى. ەكى اپتادا اقمولاداعى باستى كوشەلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ۇلتتىق تۇلعالار اتىمەن جاڭارتىلدى.
تاريح جولى قاشاندا تايعاق. ءتول تاريحىمىزداعى قاسيەتتى بابالارىمىز ءجۇرىپ وتكەن ءومىر سالتىنان ۇيرەنەر ونەگەلى ۇلگىلەر از ەمەس. اسىعىس جاعدايدا وزگەرتىلگەن كوشەلەردىڭ قالا سىرتىنداعى 200 مەترلىك بولىگى قاراكەرەي قابانباي باتىرعا بۇيىردى. ەل ءوستى, مەملەكەت وركەندەدى. قازىر بۇل داڭعىل 20 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. مەملەكەتتىك قابانباي قورىعى, ۇلتتىق پانتەون سالىنۋدا.
جەر ءجۇزى دۇنيەتانىمى وزگەرىس ۇستىندە. عىلىم مەن تەحنولوگيالار سالاسىندا ۇلكەن توڭكەرىستەر كۇن سايىن تىركەلۋدە. بۇل وزگەرىستەردە العا تارتقان وزادى. كەيىن كەتكەن توزادى.
ەلوردادا 100 مەكتەپ, 20 كوللەدج, 20 جوعارى وقۋ ورنى بار.
ولاردىڭ قاتارىندا حالىقارالىق ستاندارتپەن ساباق بەرەتىن مەكتەپتەردەگى وقۋشىلار, سول استاناداعى تاپسىرعان قورىتىندى ەمتيحاندارىنىڭ ناتيجەسىمەن دۇنيە جۇزىندەگى كەز كەلگەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلدانا الادى.
ءبىز دە استانانىڭ, استانا دا ءبىزدىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىمىزدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتە تۇسەدى. وسىلايشا باس قالا ءبارىمىزدى رۋحاني جاڭعىرۋعا باستاي بەرمەك.
ماحات سادىق,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جۋرناليست
