جانبەكتىڭ دە عىلىم جولىنا تۇسۋىنە بولار ەدى. ولاي دەۋگە نەگىز, ول زيالىلار وتباسىندا تاربيەلەندى. اكەسى نىعمەت ساۋرانباەۆ – فيلولوگيا سالاسى بويىنشا قازاقتان شىققان تۇڭعىش عىلىم دوكتورى, اكادەميك, ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتى قۇراستىرىپ, جارىققا شىعارعان بىلىكتى مامان جانە دە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءمانى مەن ماڭىزىن جوعالتپاعان اسا قۇندى 100-دەن اسا عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى. كەيىننەن قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولدى. اناسى – ماريا يوسيفوۆنا شەت تىلدەر ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, اكەلى-بالالى ساۋرانباەۆتار ءبىر كۇندە تۋعان ەكەن. نىعمەت ءتىنال ۇلى 1910 جىلدىڭ 5 مامىرىندا جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىندا ومىرگە كەلسە, ارادا تۋرا 30 جىل وتكەننەن سوڭ ءدال سول كۇنى جانبەك نىعمەت ۇلى الماتى قالاسىندا جارىق دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشتى.
اكەگە تارتقان ۇل مەكتەپتە جاقسى وقىپ, ءوز قاتارىنىڭ الدى بولدى. بارلىق پاننەن اركەز ۇزدىك باعا الىپ ءجۇردى. اسىرەسە حيمياعا كەلگەندە ول الدىنا جان سالمايتىن. ونىڭ ۇستىنە, زيالى وتباسىندا وسكەندىكتەن جانبەك سول كەزدەگى قازاقتىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ تۇگەلگە جۋىعىنىڭ ءجۇزىن كوردى. قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحاممەد قوناەۆتان باستاپ, باسقا دا لاۋازىم يەلەرى ساۋرانباەۆتاردىڭ شاڭىراعىنا ارا-تۇرا ات باسىن بۇرىپ تۇراتىن. عالىمدار مەن جازۋشىلاردىڭ دا قاراسى ۇزىلمەيتىن. اسىرەسە قانىش ساتباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, ىسمەت كەڭەسباەۆتار سول ۇيگە ءجيى كەلەتىن. وسىنداي ورتادا وسكەن بالانىڭ دا عىلىم جولىنا تۇسكىسى كەلەتىنى بەلگىلى عوي. ءاۋ باستا جانبەك حيميا سالاسىنىڭ مامانى بولۋدى ارماندادى. بالانىڭ تاڭداۋىن اتا-اناسى قۇپتادى. سول ماماندىق بويىنشا كاز گۋ-گە وقۋعا دا ءتۇستى.
جانبەك اعامىز ايتاتىن: مەنىڭ ۆولەيبولمەن شۇعىلدانۋىما تىكەلەي سەپتىگىن تيگىزگەن – گەننادي پارشين. ۋاقىت وزا اتاقتى ويىنشى جانە مايتالمان مامانعا اينالعان ول مەنىڭ دوسىم ەدى. ءبىر كۇنى گەنا مەنى وزىمەن بىرگە ۇيىرمەگە ەرتىپ اپاردى. سول كەزدەن باستاپ, ۆولەيبولعا اڭسارىم اۋدى. باسقا شارۋانىڭ بارلىعىن ىسىرىپ قويىپ, ۇنەمى جاتتىعۋ زالىنا اسىعاتىن ادەت شىعاردىم. وسىلايشا بۇل ونەردىڭ قىر-سىرىنا ابدەن قانىقتىم. ونىڭ ۇستىنە, 1958 جىلى اكەم ومىردەن وزدى. ول نەبارى 48 جاسىندا باقيلىق بولدى. سول كەزدە مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەردىڭ بارلىعىنان ايرىلدىق. تىپتەن بۇرىنعى م.گوركي كوشەسىنىڭ بويىنداعى عالىمدار ۇيىندەگى 7 بولمەلى كەڭ پاتەرىمىزدى شاعىن باسپاناعا ايىرباستاۋعا تۋرا كەلدى. ويتكەنى پاتەراقىنى تولەۋدىڭ ءوزى وتباسىمىزعا قيىن سوقتى. سودان مەن كازگۋ-دەن دەنە شىنىقتىرۋ ينستيتۋتىنا اۋىستىم. اتالمىش ءبىلىم ورداسىندا ءتاۋىر ونەر كورسەتكەن سپورتشىلارعا ارنايى ستيپەنديا بەرىلەتىن جانە باسقا دا جەڭىلدىكتەر بولاتىن. ءسويتىپ اناما قولعابىس تيگىزۋ ءۇشىن وسى سوقپاققا تۇسۋگە تۋرا كەلدى.
ويىن الاڭىندا جايدىڭ وعىنداي قيمىلدايتىن جانبەك كوپ كەشىكپەي ەلىمىزدىڭ ماڭدايالدى ويىنشىلارىنىڭ بىرىنە اينالدى. الماتىنىڭ «بۋرەۆەستنيك» كلۋبىنىڭ ساپىنا قابىلدانىپ, ايگىلى باپكەر وكتيابر جارىلعاپوۆتان ءتالىم-تاربيە الدى. عۇلاما ۇستاز ءوزىنىڭ ەڭ ۇزدىك شاكىرتىنە بار بىلگەنىن ۇيرەتتى. قازاقستاننىڭ ۆولەيبولشىلارى اراسىنان كسرو قۇراماسىنا العاشقى بولىپ قابىلدانعان دا سول جانبەك ساۋرانباەۆ ەدى. تىپتەن كەيىننەن وليمپيا ويىندارىندا التىن تۇعىرعا كوتەرىلگەن ۆالەري كراۆچەنكو مەن ولەگ انتروپوۆ سىندى ساڭلاقتاردىڭ وزدەرى قازاقتىڭ ءور مىنەزدى ۇلىنان كەيىن عانا سول كوماندانىڭ جەيدەسىن كيدى. جانبەك باقانداي بەس جىل بويى كسرو قۇراما ساپىندا ۇيلەستىرۋشى (سۆيازۋيۋششي) مىندەتىن اتقاردى. ونداي جاۋاپكەرشىلىك ەكىنىڭ بىرىنە جۇكتەلە بەرمەيتىنى بارشاعا ءمالىم.
قۇرامىندا ساۋرانباەۆتاي سەركەسى بار كسرو قۇراماسى 1965 جىلى پولشادا الەم كۋبوگىن ولجالادى. 1966 جىلى چەحوسلوۆاكيادا الەم چەمپيوناتىنىڭ قولا مەدالىن موينىنا ءىلدى. 1967 جىلى تۇركيادا ەۋروپا چەمپيونى اتاندى. دۇنيەجۇزىلىك ۋنيۆەرسيادادا ەكى رەت توپ جاردى. كوپتەگەن حالىقارالىق جارىستاردا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلدى.
ويىن الاڭىندا جاسىنداي جارقىراپ, كسرو قۇراماسىنىڭ بايراقتى باسەكەلەردە وراسان زور تابىسقا جەتۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسسا دا, جانبەككە وليمپيا ويىندارىندا باق سىناۋ باقىتى بۇيىرمادى.
جانبەك اعامىز ايتاتىن: سول كەزدەگى قۇراماداعى ويىنشىلاردىڭ تالايىنان شوقتىعىم بيىك بولدى. ونى مەن نىق سەنىممەن ايتا الامىن. سول سەبەپتى 1964 جىلعى توكيو وليمپياداسىندا نەگىزگى قۇرامدا ويناۋىم كەرەك ەدى. بارلىق بالە مىنادان باستالدى: ءبىر كۇنى كوماندا كاپيتانى يۋري چەسنوكوۆ مەنى ۇيىنە قوناققا شاقىردى. كسرو ۆولەيبولىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەر اراسىندا ول كەزدە ودان بەدەلدى تۇلعا جوق ەدى. تىپتەن باس باپكەر يۋري كلەششوۆتىڭ ءوزى چەسنوكوۆتىڭ ايتقانىمەن جۇرەتىن. داستارقان باسىندا ول: «الماتىنى قايتەسىڭ, ودان دا ماسكەۋگە كەل, تسسكا-نىڭ ساپىندا ويناساڭ, بايراقتى باسەكەلەردىڭ بارلىعىنا قاتىساسىڭ. سەندەي ويىنشى بىزگە قاجەت», – دەپ ۇگىتتەي باستادى. ونىڭ بۇل ۇسىنىسىنان مەن باس تارتتىم. سودان كەيىن كسرو قۇراماسىنىڭ جاتتىقتىرۋشىلارى ماعان سەبەپ-سالدارسىز كيلىگە باستادى. اقىماق ەمەسپىز عوي, بۇل چەسنوكوۆتىڭ ايتاقتاۋىمەن ىستەلىپ وتىرعان «تىرلىك» ەكەنىن لەزدە اڭعاردىم. اقىرى توكيوعا اتتانارعا بiر اپتا عانا قالعاندا باس باپكەردiڭ اتقوسشىلارى: «جانبەك, ايىپقا بۇيىرما, سەن تiزiمدە 13-شi بولىپ تۇرسىڭ, ال وليمپياداعا تەك 12-اق ويىنشىنىڭ باراتىنىن ءوزىڭ دە جاقسى بىلەسىڭ», – دەگەن «سۋىت» حابار جەتكىزدى. وسىلايشا مەن ەلدە قالدىم.
جاپونياداعى ويىنداردان كسرو ۆولەيبولشىلارى باس جۇلدەمەن ورالدى. ءوز نەسىبەسىنەن قاعىلعان قازاقتىڭ ۇلىنىڭ وكىنىشتەن وزەگى ورتەندى. بىراق قولدان كەلەر ەش دارمەن جوق. بۇل وپاسىزدىققا دا كونۋگە تۋرا كەلدى. سودان جانبەك جانكەشتى جاتتىعۋلارىن قايتا جالعاستىردى. ويىن الاڭىندا بارىن سالىپ, ءدۇبىرلى دودالاردا وداق قۇراماسىن ورگە سۇيرەدى. ونىڭ ەندىگى ارمانى – 1968 جىلى مەحيكو وليمپياداسىندا ونەر كورسەتۋ ەدى. بىراق تاعى دا قيتۇرقى ويىننىڭ قۇربانى بولدى. بۇل جولى دا ءتۇرلى جەلەۋدى العا تارتقان باپكەرلەر جانبەكتى ۇلى دۇرمەككە قاتىستىرماۋدىڭ جولىن تاپتى.
جانبەك اعامىز ايتاتىن: كسرو قۇراماسىنان كەتكەننەن كەيىن بارلىق كۇش-جىگەرىمدى «بۋرەۆەستنيكتىڭ» ءوسىپ-ورلەۋى ءۇشىن جۇمسادىم. 1967 جىلى ءبىز كسرو بىرىنشىلىگىندە قولا مەدالدى يەلەنىپ, كەلەسى ماۋسىمدا كۇمىس جۇلدەنى ەنشىلەدىك. ال 1969 جىلى كسرو چەمپيونى دەگەن اسا مارتەبەلى اتاققا قول جەتكىزدىك. 1970 جانە 1971 جىلدارى قاتارىنان ەكى رەت ەۋروپا چەمپيوندارى كۋبوگىن ولجالادىق. ەكى رەتىندە دە فينالدا چەحوسلوۆاكيانىڭ اتاقتى «زەتور زبرويوۆكا» كلۋبىن قاپى قالدىردىق. وسىنىڭ بارلىعى دا ايگىلى باپكەر وكتيابر جارىلعاپوۆتىڭ بىلىكتىلىگى مەن كورەگەندىگىنىڭ ارقاسى ەكەنىن ايتۋدان ەشۋاقىتتا جالىققان ەمەسپىن. شىن مانىندە ول ءوز ءداۋىرىنىڭ عۇلاما باپكەرى, تەڭدەسسىز تۇلعاسى ەدى. ىرگەتاسى قالانعانىنا اسا كوپ ۋاقىت بولا قويماعان «بۋرەۆەستنيكتىڭ» بيىككە سامعاي الاتىنىنا ول ءوزى دە سەندى, ءبىزدى دە سەندىردى. ونىڭ ۇستىنە, الماتىلىق كلۋبتىڭ ساپىندا نەگىزىنەن جەرگىلىكتى ويىنشىلار ونەر كورسەتتى. وكتيابر تاجىكستاندا تۇرىپ جاتقان ۆالەري كراۆچەنكونى عانا كومانداعا الدىردى. ول كەزدە كراۆچەنكو ورتاڭقول ويىنشى بولاتىن. قازاقستانعا قونىس اۋدارعاننان كەيىن عانا ونىڭ دەڭگەيى ءوستى. ال گەننادي گونچاروۆ جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاعاننان سوڭ الماتىعا جولدامامەن كەلگەن. باسقالاردىڭ بارلىعى ءوزىمىزدىڭ ءتول تۇلەكتەرىمىز. وسىلايشا بارلىعىمىز ءبىر جۇدىرىق بولىپ جۇمىلىپ, بيىك بەلەستەردى باعىندىردىق.
32 جاسىندا ۇلكەن سپورتپەن قوش ايتىسقان جانبەك ساۋرانباەۆ ءبىراز ۋاقىت الماتىداعى «دوروجنيك» كلۋبىنىڭ باس باپكەرى بولدى.1980 جىلى كەلىسىمشارتپەن كۋۆەيتكە كەتتى. ودان كەيىنگى عۇمىرىنىڭ بارلىعىن ەلىمىزدىڭ ستۋدەنتتەر سپورتىن وركەندەتۋگە ارنادى. 1988 جىلدان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن داڭقتى ۆولەيبولشى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەنە شىنىقتىرۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتتى.
عالىم سۇلەيمەن,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
