سۋرەتتەردى ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى ۇسىندى
– ابدوللا قارساقباەۆپەن كەزدەسكەن تاريحي كۇندى ەسكە الىڭىزشى.
– بۇل 1963 جىل ەدى. ءبىز وقيتىن №33 مەكتەپ الماتىداعى ەسكى كينوستۋديانىڭ قارسى بەتىندە بولاتىن, اراسىن جول ءبولىپ جاتاتىن. ءبىر كۇنى ساباقتان كەيىن كادىمگى ادەتىمە باسىپ, الدىمدا كەتىپ بارا جاتقان قىزداردىڭ شاشىن تارتىپ, ويناپ كەلە جاتىر ەدىم, ءبىر اعاي: ء«اي بالا, بەرى كەلشى!» دەمەسى بار ما؟ قورىققانىمنان زىپ بەرىپ, قاشىپ كەتتىم. ماعان ىزاسى كەلگەن قىزدار قاي مەكتەپتە, قاي سىنىپتى وقيتىنىمدى وعان تۇگەل ايتىپ بەرىپتى. كەلەسى كۇنى كوشەدە كورگەن كىسى مەنى ىزدەپ كەلىپ, كينوپروباعا شاقىردى.
– سودان كەيىن كينەماتوگرافيادا كورىنبەي كەتۋىڭىزدىڭ سىرى نەدە؟ قوجادان كەيىن كينوعا تۇسۋگە ۇسىنىستار بولدى ما؟
– ارينە بولدى. شاكەن ايمانوۆ «زەمليا وتتسوۆ» دەپ اتالاتىن فيلمگە شاقىردى. بۇل رولگە كەيىن مۇرات احماديەۆ ءتۇستى.
– ايمانوۆتاي رەجيسسەرمەن جۇمىس ىستەۋ كەز كەلگەن اكتەردىڭ باسىنا قونا بەرمەيتىن باق قوي. نەگە بۇل رولدەن باس تارتتىڭىز؟
– مەن قوجادان كەيىن ەشقانداي كينوعا تۇسكىم كەلمەدى. قاراپايىم عانا نۇرلان بولىپ, وزىمشە ءومىر سۇرگىم كەلدى.
– بالالىق بولار؟
– جوق. قوجانىڭ ءرولى شارشاتىپ جىبەردى. بۇل كارتينا 11 اي بويى كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي ءتۇسىرىلدى. قىسقاسى, ءبىر جىل بويى بالا بولىپ كۇلە المادىم. باياعى تەنتەكتىك پەن ويىننىڭ ءبارى جايىنا قالدى. مەنىڭ جاسىمدا بۇل وتە اۋىر جۇمىس بولاتىن. پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا قينالدىم. قوجا – ۇلكەن ءرول ەدى. «بىلاي ءجۇر, ولاي تۇر» دەگەن نۇسقاۋلاردان قاجىدىم. تاڭ اتقاننان كۇن باتقانشا باسقالاردىڭ امىرىمەن ءجۇرۋ ابدەن تيتىقتاتتى.
وسىدان كەيىن تەك 2006 جىلى عانا رەجيسسەر ارداق امىرقۇلوۆ «قوش بول, گۇلسارى» فيلمىنە تۇسۋگە كوندىردى. ەكىنشى باستى ءرولدى وينادىم. بۇل فيلمگە تەك امىرقۇلوۆقا كومەكتەسكىم كەلگەندىكتەن عانا كەلىسىم بەردىم دەسەم دە بولادى.
– ومىردە قوجا سياقتى تەنتەك بالا بولدىڭىز با؟
– تەنتەكتەۋ ەدىم... قوجاعا راحمەت! مەنى ەلگە تانىتتى.
– وسىلايشا مەكتەپكە تانىمال بولىپ ورالدىڭىز...
– مۇرنىمدى ءشۇيىرىپ كەتكەن جوقپىن. قاراپايىمدىلىعىمنان اينىمادىم. باسقالار دا مەنى رەنجىتكەن جوق, دوستارىم دا كوپ بولدى. ويتكەنى مەن ەشقاشان اتاقتى بولۋعا ۇمتىلعان ەمەسپىن.
– ەگەر سول كۇنى قارساقباەۆپەن كەزدەسپەگەندە ءومىرىڭىز قالاي جالعاسۋى مۇمكىن ەدى؟
– عىلىم جولىندامىن, تاعى دا عىلىم جولىن تاڭداۋشى ەدىم. بارلىق كەزدە مەندە ىزدەنۋگە, ءبىر نارسەنى زەرتتەۋگە دەگەن قۇشتارلىق بولدى. فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ءبىتىردىم. 3-كۋرستا جۇرگەندە-اق زەرتتەۋ جۇمىستارىم رەسپۋبليكا بويىنشا ءبىرىنشى ورىن الدى. اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ, بىراق تاستاپ كەتتىم.
ال عىلىمي ديسسەرتاتسيامدى 55 جاسىمدا قورعاپ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاندىم. ول مادەنيەت, كينەماتوگرافيا, تەلەۆيزيا فيلوسوفياسىنا قاتىستى تاقىرىپ بولاتىن. كەيىن مونوگرافيا جازدىم. بۇل كىتاپ ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسى مەن قازۇۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە جاقسى سۇرانىسقا يە. وعان قوسا بولاشاق جۋرناليستەردىڭ ەرەكشە توبىنا ارناپ وقۋلىق جازىپ, لەكتسيالار توپتاماسىن شىعارۋعا ارەكەت ەتىپ ەدىم. بۇل جۋرناليستەرگە دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرۋگە, كوركەم فيلمدەر مەن تەلەسەريالداردى رەداكتسيالاۋعا كومەك قۇرالى رەتىندە جازىلدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل كىتاپتار ءوز ەلىمىزدە جارىق كورگەن جوق. جالپى, شەتەلدەردە تەلەسەريالداردى جۋرناليستەر جاسايدى, ياعني تەلەۆيدەنيەنىڭ ءوزى تۇسىرەدى.
ءبىراز جىلدان بەرى عىلىمي-پەداگوگيكالىق جۇمىسىمدى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنداعى كوركەم فيلمدەردىڭ رەداكتورلىعى قىزمەتىمەن ۇشتاستىرىپ ءجۇرمىن. قىسقاسى, كىتاپتار, ستسەناري جازامىن.
– بۇرىن سىزبەن ءبىر ديدارلاسقاندا ءۇش ادامعا العىس بىلدىرگىڭىز كەلگەن...
– وسى ارادا مىنانى ايتا كەتەيىن. اتاقتى دا, باسپانانى دا كەيىن الدىم. يمانعالي تاسماعامبەتوۆ الماتىعا اكىم بولىپ كەلگەننەن كەيىن ءۇيلى بولدىم. بۇل كۇندى 25 جىل بويى كۇتتىم دەسەم دە بولادى. وسىدان 9 جىل بۇرىن مۇحتار قۇل-مۇحاممەد حابارلاسىپ, جاعدايىمدى, قانداي اتاق-دارەجەمنىڭ بار ەكەندىگىن سۇراستىردى. حالىقتىڭ ءوزى بەرگەن «حالىق ءارتىسى» دەگەن اتاعىمنان باسقا مەملەكەتتىڭ بەرگەن اتاعى جوق دەدىم قالجىڭداپ. «جوق, بۇلاي بولۋى ءتيىس ەمەس» دەدى ول كىسى قىنجىلىپ. وسىدان كەيىن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» دەگەن اتاقتى الۋىما ىقپال ەتتى. ال ءۇشىنشى ادام «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى – ەرمەك امانشاەۆ. ول ۇلتتىق كينوستۋديانى تۇپكىلىكتى قايتا قۇرۋعا ارەكەت ەتتى. قازىر دە «قازاقفيلم» زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالۋدا. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا جاس رەجيسسەرلەر شەتەلدەردە تاجىريبە بايىتىپ ءجۇر. كوركەم كارتينالار ءتۇسىرىلىپ, دەرەكتى فيلمدەر جۇيەلى تۇردە ءتۇسىرىلىپ جاتىر.
– 25 جىل دەمەكشى, قۇداي اقى, كوڭىلىڭىزگە تيمەسىن, شيرەك عاسىر جالعىز تۇرعانىڭىز راس پا؟
– قازىر مەن وتباسىلىمىن. زايىبىم – دارىگەر. ەكى بالالى بولدىق. ۇلكەن قىزىمىز بيىل مەكتەپ ءبىتىردى. شەت تىلدەرى ينستيتۋتىنىڭ, اۋدارماشىلىق بولىمىنە تۇسسە دەپ ارمانداپ وتىرمىز. شىنىمدى ايتسام اياۋلى اۋدارماشى-زەرتتەۋشى عالىم بولعانىن قالايمىن. قىزىم مەنىڭ عىلىم مەن ونەردەگى جولىمدى جالعايدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ەكىنشى ۇلىم ءالي. ول ءالى 8-سىنىپتا وقيدى. بالالارىم قازاق مەكتەپتەرىنە بارادى. ويتكەنى ءبىزدىڭ بۋىنعا مۇنداي مۇمكىندىك تۋعان جوق. اينالامىزدا تەك ورىس مەكتەپتەرى بولدى.
– اكتەر نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ ءسىزدى ابدوللا قارساقباەۆتىڭ التى بالاسىنىڭ ءبىرى دەيدى عوي؟
– بۇل كۇندە حالىققا تانىلعان نۇرجۇمان ىقتىمباەۆتىڭ, مەنىڭ, دوسحان جولجاقسىنوۆ, گۇلنارا دۋسماتوۆا, بولات قالىمبەتوۆ جانە قىرعىزستاننىڭ حالىق ءارتىسى اشير چوكۋباەۆ سىندى تالانتتى اكتەرلەردىڭ ونەردەگى ورتاق اكەمىز – ابدوللا كارساقباەۆ. وسى التاۋىمىزدىڭ ىشىنەن كينوعا ءبىرىنشى كەلگەندىكتەن, ولاردىڭ مەنى اعا تۇتاتىنى بار.
– ءسىزدى قازىر جۇرت كوشەدە تاني ما؟
– كەيدە ءبىر ادامدار تانىپ: «مىناۋ قوجا» عوي دەپ, بالالارىنا كورسەتىپ جاتادى. ال ولار قوجانىڭ ەندى جاس ەمەس ەكەندىگىن كورىپ, تاڭدانىس بىلدىرەتىندىكتەرىن دە بايقايمىن. بىردە تروللەيبۋس كوندۋكتورى تانىپ, العىس ايتىپ, ءتىپتى جول اقىسىن الۋدان باس تارتتى. جىلدار وسىلاي ءوتىپ جاتىر. بىراق مەن ءۇشىن ءومىر ەندى باستالاتىن سياقتى.
– ءدال وسى كۇندەرى نەندەي تىرلىكتەرمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟
– مەنىڭ دە ماقتاناتىن تىرلىكتەرىم بار. جوعارىدا ايتقان, جوعارى وقۋ ورنى ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان ەكى بىردەي عىلىمي كىتابىم جارىققا شىقتى. بۇل كىتاپتار ەۋروپاداعى ەڭ ءىرى «لامبەرت» باسپاسىندا جارىق كوردى. قازىر كىتاپتارىم «امازوندا» ساتىلىپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي, ولار وتە قىمبات – 56 ەۋرو. ال مەن بۇل كىتاپتاردى ءوز ستۋدەنتتەرىمىز تەگىن پايدالانۋ ءۇشىن جازعان بولاتىنمىن. بىراق كەزىندە ءبىزدىڭ اكادەميالار مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر جۇمىستارىما قىزىعۋشىلىق تانىتا قويمادى. وكىنىشتى! ەندى وسى كىتاپتاردى قازاق تىلىنە اۋدارتىپ, ستۋدەنتتەرگە بەرسەم دەپ ويلاپ ءجۇرمىن. تەك دەمەۋشى تابىلسا عوي.
سول سياقتى «ورالمان» ءفيلمىمىز جارىققا شىقتى. وسى كارتينانىڭ ستسەناريىن جازدىم. ول بەس بىردەي حالىقارالىق كينوفەستيۆالدىڭ باس جۇلدەسىن جەڭىپ الدى. ازيا مەن ورتالىق ازيانىڭ ەڭ ۇزدىك كارتيناسى رەتىندە مويىندالدى. ال گەرمانيادا ەڭ كورنەكتى فيلم دەپ اتاندى.
بيىل دا جاڭا ءبىر ءفيلمنىڭ تۇساۋىن كەسەمىز. ءبىزدىڭ بۇل كارتينامىز دا تابىستى بولادى دەپ ويلايمىن. قازىرگە فيلم رەجيسسەرى كىم جانە نە تۋرالى ەكەندىگىن قۇپيا ۇستاي تۇرالىق.
ەڭ باستىسى, قازىر ۇزدىك ستسەناريلەر مەن پروزادان تۇراتىن 3 تومدىعىمدى ازىرلەۋ ۇستىندەمىن. بۇل كىتاپتاردى ەندى ءوز مينيسترلىگىمىز قارجىلاندىرىپ قالار دەپ, ءۇمىتىمدى ۇزبەي وتىرمىن. ايتپاقشى «انگەلوچەك» اتتى پوۆەسىم قازاقستانداعى بەستسەللەرگە اينالدى, تەز تارالىپ كەتتى. ەندى باسپا وسى پوۆەستى قايتا باسىپ شىعاراتىن شىعار دەپ كۇتىپ ءجۇرمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
