ازاتتىق ءۇشىن اتا جاۋلارىمەن ايقاسقان باتىر بابالارىمىزدىڭ باعزىدان بەرگى اسىل ارمانىن اقيقاتقا اينالدىرعان تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاننان كەيىن دە قازاقستاننىڭ بىردەن قاعاناعى قارىق, ساعاناعى سارىق بولا قويعان جوق. ادىم اشتىرماس قيىندىقتار باستان اساتىن. الاساپىران زاماننىڭ اسپانى بولجاپ بولماستاي ب ۇلىڭعىر-تۇعىن.
مىنە, سول تاعدىرشەشتى تۇستا اللا تاعالا بىزگە حالقىمىزدى قاپتاعان قالىڭ تۇماننان اداستىرماي الىپ شىعار العىر باسشى بەردى. مەرەيى وسكەن مەملەكەتىمىز وركەنيەت ۇردىسىمەن وركەندەدى. ەستەن تاندىرار ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ تالاي تايعاق كەشۋلەرىنەن وتتىك. باعىمىز بار ەكەن, ءبازبىر ەلدەردەگى بەرەكەسىزدىكتىڭ باتپاعىنا باتپادىق. تاباندى تۇردە العا تارتتىق.
ەلى سۇيگەن ەلباسىنىڭ ەڭ ۇلكەن ەڭبەگى – ارينە, جەتىسۋ تورىندەگى استانانى ارقا تورىنە كوشىرۋى. بۇل – ۇلت تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلار ۇلى وقيعا. ونىڭ ورنى بولەك, باعاسىن بارشامىز بىلۋگە ءتيىسپىز.
كەڭەستىك كەزەڭدەگى ۇيرەنشىكتى ادەتپەن «موسكۆا نە سرازۋ سترويلاس» دەپ ماتەلدەيتىنىمىز بار عوي. سول سياقتى قازىر كوز سۋىرار سۇلۋ سۋرەتىن اي بەتىنە ءىلىپ قويىپ تامسانا قاراعانداي تاماشا استاناڭىز دا ءبىر كۇندە ورناي قالماعانى امبەگە ايان. بۇيىرسا, بۇل «ەلوردا ەپوپەياسى» ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ ەسىندە جۇرەر جىر-اڭىزعا اينالادى ءالى. ال وسىناۋ تاريحي وقيعانى باسىنان وتكەرگەن بۇگىنگى بۋىن وكىلدەرىنىڭ ءبىر تامىرى قاشاندا ارتىق سوعارى انىق.
تاراتىپ ايتار تاقىرىبىمىزدىڭ كىرىسپەسى ۇزاڭقىراپ كەتتى بىلەم. الايدا ەلباسى مەن ەلوردانى ايتپاي نەگىزگى ماسەلەگە كوشۋىمىزدىڭ ءجونى كەلىڭكىرەمەيدى. ونىڭ سەبەبىن قازىر تۇسىنەسىزدەر, قادىرلى وقىرمان قاۋىم.
كەشەگى اقمولانىڭ كەيپى كوبىمىزدىڭ كوز الدىمىزدا. وبلىس ورتالىعىنا لايىقتالعان ورتاقول قالالاردىڭ قاتارىنان بولاتىن. ونىڭ سىرتىندا ومبى قارى, ارقىراعان ايازى, تىنباي سوعار تەنتەك جەلى, ىزىڭداعان ماساسى, اياق الىپ جۇرگىسىز مي باتپاعى, تاعىسىن تاعىلارىن تىزبەلەسەك تىم ۇزاققا سىلتەۋىمىز مۇمكىن. وسىنداي قولايسىزدىقتارىنا قاراماستان قالانىڭ باسىنا استانالىق سيپات بەرەتىن قالپاق كيگىزۋ قاجەت ەدى. ەلباسى الدىمەن وتاندىق ارحيتەكتورلاردى جيناپ جاڭا بايتاقتى يگەرۋ جوسپارىن جاساۋدى تاپسىردى. شارۋا شاشەتەكتەن. قالا اۋماعىن كەڭەيتۋ جولدارى قاراستىرىلدى. ەسكى ۇيلەر مەن اكىمشىلىك عيماراتتاردىڭ ءبىرازى قايتا ارلەنىپ جاڭعىرتىلدى. وبالى نەشىك, قىسقا مەرزىمدە قىرۋار جۇمىس ءبىتتى. قالاي بولعاندا دا كەمەل كەلەشەكتىڭ كىرپىشى قالانىپ جاتتى.
بىراق ۋاقىت تالابى جاڭا جوبالاردى, تىڭ ىزدەنىستەردى قاجەت ەتتى. قالىپتاسقان جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, استانانى دامىتۋدىڭ باس جوسپارىن دايىنداۋعا اشىق حالىقارالىق كونكۋرس وتكىزۋ جونىندە ۇيعارىم جاسالدى. مۇنىڭ ءوزى الەمدىك قالا ساۋلەتى ورتالىقتارى تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. كونكۋرسقا جاپونيا, اقش, اۋستراليا, يتاليا, فرانتسيا, گەرمانيا, رەسەي, فينليانديا, كورەيا, بولگاريا, پاكىستان, پولشا, چەحيا, ۋكراينا, وزبەكستان, قىرعىزستان, لاتۆيا ەلدەرىنەن 50-دەن استام ەسكيز-يدەيالار ءتۇستى. ونىڭ بارلىعى كونگرەسس-حولعا قويىلىپ, كوپشىلىكتىڭ كورىپ, باعالاۋىنا مۇمكىندىك جاسالىندى. اينالاسىنان ات وزدىرعان 27 جوبا جوعارى بىلىكتى قازىلار القاسىنىڭ الدىنا باردى. جارىس شارتىنا سايكەس جان-جاقتى تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا قاتارىنان قارا ءۇزىپ شىققان زامانىمىزدىڭ زاڭعار ساۋلەتشىلەرىنىڭ ءبىرى جاپونيالىق كيسە كۋروكاۆا جەڭىمپاز اتاندى. تاڭداۋدىڭ جاپوندىق جامپوزعا نەگە تۇسكەندىگىنە بايلانىستى ويلارىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «ەۋرازيا جۇرەگىندە» اتتى كىتابىندا (الماتى, «اتامۇرا» 2005 ج.) بىلايشا ورتاعا سالادى: ء«وز اتىمنان قوسار بولسام, قالانىڭ تارامدالعان-ساقينالى كومپوزيتسياسى مەن ونى ءورىستى نىسانىن ۇسىناتىن كۋروكاۆانىڭ باس جوسپارى ءبىزدىڭ كوشپەلى اتا-بابامىزدان جەتكەن ۇلتتىق سەرپىندى سەزىمدى ەسكەرەتىندىكتەن جانە قالانىڭ ورتالىق بولىگىنىڭ لاندشافت ەرەكشەلىگى نومادتاردىڭ ەجەلگى كوشپەلى تۇراقتارىنىڭ ءپىشىنىن ەسكە سالاتىندىقتان كوپ جاعدايدا جانىما جاقىن سەزىلەدى».
ەلباسى ۇناتقان جوبانىڭ ەرەكشەلىگى, سونداي-اق ونىڭ وتە تەرەڭ كونتسەپتۋالدىق يدەياسىندا ەدى. ونىڭ ءمانى مىنادا: XXI عاسىردا شاھارلار جاڭا فيلوسوفيالىق دوكترينا بويىنشا بوي كوتەرگەنى ءجون. قىسقاسى, قالانى الەمدە بولىپ جاتقان عالامدىق ۇدەرىستەردىڭ تۇرعىسىنان قاراستىرۋ كەرەك. وسى ورايدا كۋروكاۆا مەتابوليستىك, سيمبيوزدىق تۇجىرىمدامانى ۇستانادى. مۇندا تابيعاتتى ساقتاۋ, جاسىل جەلەكتى كوبەيتۋ ۇستانىمى باستى نازارعا الىنادى. بۇل ارادا بيولوگيالىق مەتابوليزم ۇعىمى زات الماسۋ پروتسەسى ەمەس, ۇزدىكسىز ءوسىپ-وركەندەۋ ماعىناسىندا ۇسىنىلادى. دەمەك, قالالار ءبىر قالىپتا قاتىپ قالماۋى ءتيىس. ولار ادەمى گەومەتريالىق فيگۋرالاردىڭ بەينەسىندە تۇيىقتالماعانى دۇرىس. XX عاسىردىڭ اياعىنا قاراي اتالمىش تەوريانىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋعا دارمەنسىزدىگى بايقالعان. ءدال سول ۋاقىتتا سيمبيوزدىق ساۋلەت ءتاسىلى دۇنيەگە كەلەدى. سيمبيوز – ءارتۇرلى اعزانىڭ قاتار ءومىر ءسۇرۋى. كۋروكاۆاشا كەسكىندەگەندە – ۋرباندالعان جانە تابيعي ورتانىڭ ۇيلەسۋى.
مامانداردان سۇراپ بىلگەنىمىزدەي, قازاقستاندىق ساۋلەتشىلەر باس جوبانى سىزعاندا ەسىل وزەنىن قالانىڭ كومپوزيتسيالىق كىندىگى رەتىندە سيپاتتاعان ەكەن. ارنانىڭ اينالاسىنا كوپ قاباتتى ۇيلەر كەشەنىن تۇرعىزۋ ويلاستىرىلىپتى. بۇعان كۋروكاۆا قارسىلىق بىلدىرگەن كورىنەدى. ونىڭ ويىنشا, بۇكىل وڭىرگە تىرشىلىك ءنارىن بەرىپ تۇرعان سۋ كوزىن قالا قوقىستارى اينالاسى ەكى-ءۇش-اق جىلدا لاستاپ تاستايدى. سوندىقتان ونداي ەكولوگيالىق وسپادارلىققا جول بەرۋگە بولمايدى.
راس, كەيىن كۋروكاۆانىڭ باس جوسپارىنا وتە كوپ وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ويتكەنى كەلىستى ساۋلەتتىڭ كەمەڭگەرى ەپتەپ قاتەلەسىپ, شاھار تۇرعىندارىنىڭ سانى جىلدام وسەتىندىگىن ەسەپكە الماعان سىڭايلى. ال بۇل دەگەنىڭىز, باستى بازالىق كورسەتكىش بولاتىن. كەلەشەكتىڭ بولجامى سوعان قاراپ جاسالىنادى. كەزىندە اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا بەلگىلى ارحيتەكتور امانجول چيكاناەۆتىڭ ايتۋىنشا, كيسە-سان وسى ماسەلەگە بايلانىستى قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرىمەن اجەپتاۋىر ايتىسىپتى. ول ءوزى 2030-شى جىلعا قاراي ەلوردالىقتار سانى 1 ميلليونعا جەتەدى دەپ ەسەپتەگەن. ال گوللانديالىق ارىپتەسى ء«سىز دە سويلەيدى ەكەنسىز, قايداعى ميلليون, ونداي بولمايدى ەشقاشان» دەپ قاسارىسىپ وتىرىپ الىپتى. سودان ءارى-بەرى تارتىسىپ, 800 مىڭدىق كورسەتكىشكە توقتاپتى. استانالارىن اۋىستىرعان ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرىن زەرتتەپ, وزدەرىنشە وي قورىتقان تۇرلەرى عوي. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ كەيدە دۇنيە جۇزىندە قالىپتاسقان قاعيدالارعا باعىنا بەرمەيتىنىن قايدان ءبىلسىن؟! باسقانى بىلاي قويعاندا, از عانا ۋاقىتتا ايدى اسپانعا شىعارىپ, سامالاداي استانا سالىپ تاستاعانىمىزدىڭ ءوزى اڭىزعا بەرگىسىز اقيقات ەمەس پە؟! وسىدان عوي, دوستارىمىزدىڭ ءسۇيىنىپ, دۇشپاندارىمىزدىڭ كۇيىنەتىنى... تالاي جۇرتتى تاڭداندىرىپ, وزىمىزدەن دە بار-اۋ...
ايتسە دە قازاقستاندىقتار كۋروكاۆانى قاتتى قادىرلەيدى. ەلباسىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي «ونىڭ يدەيالارى قازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, جالپى ادامزاتتىڭ دا وي-پىكىرىمەن تولىق ۇندەسەدى. ويتكەنى جاڭا جيىرما ءبىرىنشى عاسىر تابيعاتتىڭ قالاعا قايتا ورالعان عاسىرى بولادى دەپ تەگىن ايتىلىپ جۇرگەن جوق. ال بۇل ۇردىستەرگە كيسە كۋروكاۆانىڭ مەكتەبىنەن باسقا كىم سايكەس كەلەدى؟ ونىڭ ۇستىنە كۋروكاۆانىڭ ساۋلەت ونەرى ءىس جۇزىندە كالليگرافيا ونەرىمەن تۋىستاس. ءتىپتى كيسە كۋروكاۆانىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ ءوزىن ساۋلەتشىلىك كالليگرافيا دەپ ايتۋعا بولادى». (نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ەۋرازيا جۇرەگىندە», الماتى, «اتامۇرا», 2005).
قازاقتىڭ كىندىك قالاسىندا قايتالانباس قولتاڭباسىن قالدىرعان كيسە كۋروكاۆا وكىنىشكە قاراي, 2007 جىلى ومىردەن ءوتىپ كەتتى. جاپونيانىڭ ايتي پرەفەكتۋراسىندا ونىڭ تۋعان اكەسى دە ارحيتەكتور. وننان ەندى اسقان ويىن بالاسى بولسا دا امەريكا تاستاعان اجال بومباسىنان استاڭ-كەستەڭى شىققان عيماراتتاردى كورىپ, اكەسىنىڭ قالاي قامىعىپ جىلاعانى جادىندا ءجيى جاڭعىراتىن. بالكىم, بولاشاق كاسىبى جايىنداعى وي ءدال سول ساتتە جۇرەك تۇكپىرىنەن ورىن العان بولار. مەكتەپتى اياقتاعان سوڭ ساۋلەتشىلىك ماماندىقتى قالاپ, كيوتو جانە توكيو ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىدى. جاس كۇنىندە كەڭەستىك كونسترۋكتيۆيزمنىڭ اسەرىنەن كوپكە دەيىن ارىلا الماپتى. ونى ايتاسىز, كوممۋنيزم ەلەستەرىنە ەلىتىپ 1958 جىلى ماسكەۋگە بارعان. كسرو-عا كوشپەك تە بولعان دەي مە ...
وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى ك.كۋروكاۆا كيەكوري كيكۋحاكە جانە فۋميحيكو ماكي سىندى ارىپتەستەرىمەن بىرگە ساۋلەت ونەرىندەگى جاڭا باعىت مەتابوليزمنىڭ نەگىزىن قالادى. سونىعا سوقپاق سالعان توپتىڭ سەركەسى قيراعان حيروسيمانى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن باسقارعان حەندزو تانگە ەدى. مەتابوليزم ەكىنشى جاھاندىق سوعىستان كۇيرەگەن جاپونيانىڭ قايتا ورلەۋىنە بالاندى. مەتابوليزم ىلىمىندەگىلەر قالانى ءتىرى اعزاعا تەڭەيدى. ولارعا بيولوگيالىق پروتسەستەر مەن ماركسيزم يدەياسى دەم بەردى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, بيولوگيالىق قۇرىلىمدار ءتارىزدى ارحيتەكتۋرا ەلەمەنتتەرى دە ۋاقىتتىڭ ۋىتىنا شىداماي ەسكىرەدى, سوندىقتان ونى باسقا بىردەڭەمەن اۋىستىرعان ابزال. ساۋلەتشىلەر قوعامداستىعى مۇنى العاشىندا عاسىردىڭ كەزەكتى فۋتۋريستىك ۋتوپياسى رەتىندە قابىلدادى. كەيىنىرەك كەڭىنەن مويىندالعانى بەلگىلى. مەتابوليزم يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋداعى ساۋلەتشىنىڭ نەگىزگى جوباسى – «ناكاگين» مەيمانحاناسى. عيمارات جان-جاعىنان 144 بولات كاپسۋلالارمەن بەكىتىلگەن ەكى بەتون مۇنارادان تۇرادى. ءار كاپسۋلانىڭ ىشىندە قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي قۇيتاقانداي پاتەرلەر ورنالاسقان. ىشىنە توسەك, شاعىن ۇستەل, شكاف جانە جۋىنىپ-شايىنۋ كابيناسى بار ءبىر ادامعا ارنالعان مەكەنجاي.
ومىرىندە قىرىققا جۋىق حالىقارالىق كونكۋرسقا قاتىسىپ, سونىڭ بارىندە باس جۇلدەنى يەمدەنگەن كيسە كۋروكاۆانىڭ ايگىلى تۋىندىلارى الەمنىڭ ءار شالعايىنان تابىلادى. ماسەلەن, وساكاداعى ۇلتتىق ەتنولوگيا مۋزەيى, كۋالا-لۋمپۋرداعى جانە استاناداعى حالىقارالىق اۋەجايلار, سانكت-پەتەربۋرگتەگى «زەنيت-ارەنا» ستاديونى, توكيوداعى ونەر ورتالىعى, سينگاپۋردەگى «رەپابليك پلازا», «سوني» كومپانياسىنىڭ كەڭسەسى جانە باسقا ساۋلەتتىك ءسانى كوز اربايتىن كەرەمەت نىساندار اۆتورىنىڭ اتىن وشىرمەيتىنى داۋسىز.
...ەلوردامىزدىڭ ەڭ كورىكتى جەرلەرىن ارالاعان ساتتەرىمىزدە, اسىرەسە سول جاعالاۋداعى سۋلى-نۋلى جەلەكجولمەن سەرۋەندەگەندە, استاناداعى اەروپورتتان ءارى-بەرى ۇشقانىمىزدا جاتقان جەرى جايلى بولعىر جاپون ساۋلەتشىسىنىڭ ەسىمى ەسكە تۇسەدى. مىناۋ مەرەيتويلىق مەرەكە تۇسىندا ەڭبەگىن ەلباسىمىزدىڭ ءوزى جوعارى باعالاعان كيسە كۋروكاۆانىڭ ارۋاعىن ءبىر اۋناتىپ قويعاندى ءجون كوردىك.
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان»
