يىلدىز دوعان – وتانىمىزعا تابان تىرەگەن تۇرىك جىگىتى. قازاقستانعا 1995 جىلى قونىس اۋدارعان. قازىر استانادا تۇرادى. تۇركياداعى «جيھان» اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ ەلىمىزدەگى وكىلى.
– يىلدىز مىرزا, ەڭ الدىمەن ءوزىڭىز, ءومىربايانىڭىز جايلى ءبىر-ەكى اۋىز اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز.
– مەن 1974 جىلى تۇركيانىڭ كارس قالاسىندا دۇنيەگە كەلدىم. اكە-شەشەم اۋىلدا تۇرادى. فەرمامىز بار. مال ۇستايدى, ەگىن ەگەدى. وتباسىندا 3 بالامىز. اعام جانە ءىنىم بار. اعامنىڭ ماماندىعى تاريحشى. ءىنىم – گەوگراف.
– قازاقستانعا كەلۋىڭىزگە نە تۇرتكى بولدى؟
– قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن الار الدىندا تۇركياداعى مەكتەپتەردە تۇرىك مەملەكەتتەرى تۋرالى كوپ وقىتاتۇعىن. ەكى مەملەكەت اراسىندا ستۋدەنتتەر الماسۋ باعىتىنداعى باعدارلامالار دا ءبىزدىڭ قىزىعۋشىلىعىمىزدى وياتتى. مەنىڭ دە بۇرىنعى اتا-بابالارىمىزدىڭ جەرىنە بارىپ, كورسەم, وقىسام دەگەن ارمانىمنىڭ بولعانى راس. 1995 جىلى قازاقستان جەرىنە وسى ءبىر ىزگى ارمانىمنىڭ جەتەگىمەن كەلدىم. وسكەمەندەگى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعىلشىن ءتىلى فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. سول جىلدارى قازاق-تۇرىك ليتسەيىندە تاربيەشى بولىپ جۇمىس ىستەدىم. 1998 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامامداپ, سول جىلى استاناداعى ۇل بالالارعا ارنالعان قازاق-تۇرىك ليتسەيىنە اعىلشىن ءتىلى مامانى بولىپ جۇمىسقا ورنالاستىم. 1998 جىلدان 2003 جىلعا دەيىن ليتسەيدە جۇمىس ىستەدىم. قازاقستاندا دوستىق ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى بار. وسى ورتالىقتا 2003-2006 جىلدار ارالىعىندا قىزمەت اتقاردىم. كەيىن 1 جىل الماتى قالاسىنا بارىپ, باستاۋىش مەكتەپتە تۇركيانىڭ بالالارىن وقىتتىم. ءبىر جىلدان كەيىن, 2007 جىلدارى استاناعا قايتا ورالىپ, ەلباسىمىز اشقان «نۇر وردا» حالىقارالىق مەكتەبىندە ديرەكتور بولىپ جۇمىس ىستەدىم.
– قازاقستانعا بارام دەگەن نيەتىڭىزگە العاش اتا-اناڭىز قالاي قارادى؟
– ارينە, باسىندا قارسى بولعانى راس. اكە عوي. كورمەگەن, بىلمەيتىن ەلگە قالاي بارادى دەگەن وي بولعان دا شىعار. بىراق, وتكەن جىلى اكەم قازاقستانعا العاش رەت كەلدى. ءوزىمنىڭ وقىعان ۋنيۆەرسيتەتىمە اپاردىم. قازاقستانعا العاش تابان تىرەگەندىكتەن, وعان وتە ۇنادى. العان اسەرى دە جاقسى بولدى. ال انام ءالى قازاقستاندى كورگەن جوق.
– بۇگىندە تۇركيانىڭ «جيھان» اگەنتتىگىنىڭ قازاقستانداعى وكىلى بولىپ قىزمەت اتقارادى ەكەنسىز. ەندى وسى اگەنتتىكتىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى تاريحىنا قىسقاشا توقتالىپ وتسەڭىز.
– «نۇر وردا» ليتسەيىندە ديرەكتور بولىپ جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن 2009 جىلدان بەرى تۇركيانىڭ «جيھان» اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ قازاقستانداعى وكىلى بولىپ قىزمەت اتقارىپ ءجۇرمىن.
ءبىزدىڭ اگەنتتىك 1992 جىلى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قۇرىلعان. بىراق اگەنتتىك رەتىندە, دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە 1994 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا 55 مەملەكەتتە وكىلدىگى بار. قازاقستاندا ءوزىنىڭ ءجۋرناليسى بۇرىننان بار بولاتىن. بىراق, وكىلدىك رەتىندەگى قىزمەتى مەنىڭ 2009 جىلى جۇمىسقا كەلۋىممەن باستالدى. قازىرگى تاڭدا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن اقپاراتتىق اگەنتتىكتەرمەن قارىم-قاتىناسىمىز ورنىققان. ەكىجاقتى مەموراندۋمدارعا قول قويعانبىز. ولاردىڭ ىشىندە اسسوشەيتەد پرەسس, ريا-نوۆوستي, قازاقستانداعى «حابار» سەكىلدى اگەنتتىكتەرمەن تىعىز بايلانىستامىز. ءبىزدىڭ اگەنتتىگىمىز تاراتاتىن ماتەريالدارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى – بەينەماتەريالدار, دەرەكتى فيلمدەر, فوتوسۋرەتتەر. سونداي-اق, جازباشا تۇردە حابارلار تاراتامىز. تۇركياداعى كەيبىر تەلەارنالاردا تاپسىرىستىق نەگىزدە باعدارلامالار تۇسىرىلەدى. تۇركيادا 1 مەملەكەتتىك اگەنتتىك بار. قالعاندارى جەكە مەنشىك. ءبىزدىڭ اگەنتتىك جەكە مەنشىك بولىپ سانالادى. تۇركيانىڭ ءوز ىشىندەگى جانە باسقا دا سىرتقى ەلدەردەگى وكىلدەرىن قوسقاندا 2000-نان استام قىزمەتكەرى بار. ءبىزدىڭ ورتالىق ازياداعى ەلدەردىڭ ىشىنەن قازاقستاندى تاڭداۋىمىز دا كوپ نارسەنى اڭعارتادى دەپ ويلايمىن.
– «جيھان» اگەنتتىگىنىڭ قۇرىلۋداعى كوزدەگەن ماقساتى نە؟
– ءبىرىنشى ماقساتى – كەز كەلگەن اقپاراتتى جىلدام, ءوز ويىن, پىكىرىن قوسپاي تۋرا جەتكىزۋ. وسىنداي قاسيەتىمىز ءۇشىن قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ اگەنتتىك دەڭگەيى جاعىنان كوش باسىنداعى 3 اگەنتتىكتىڭ قاتارىندا تۇر. ياعني, ءبىز نەنى كوردىك, نەنى ەستىپ, بىلدىك سونى وقىرمانىمىزعا جازىپ, جەتكىزەمىز. بۇل ءبىز ۇستاناتىن نەگىزگى قاعيدا. ال ءبىزدىڭ قازاقستانداعى ۇستانىمىمىز باسقاشا. ءبىز كوپ جىلدار بويىنا وسى ەلدە قىزمەت اتقارىپ جاتىرمىز عوي. سوندىقتان بۇل جەردەگى مىندەتىمىز – قازاقستاندى حالىقارالىق ارەناعا دۇرىس, ءوز دەڭگەيىندە تانىستىرۋ. وسى ەلدە بولعان حالىقارالىق ءىس-شارالاردى الەمگە ناسيحاتتاۋ. بۇل ماقساتتا دا بىرنەشە ءۇلكەن ءىس-شارالار اتقارىپ جاتىرمىز. قازاقستان جاس مەملەكەت بولعاننان كەيىن, تۇركياعا بەلگىلى بولعانىمەن, باسقا ەلدەر ونشا بىلە بەرمەۋى ءمۇمكىن عوي. ال ءبىزدىڭ وسى جەردەن جىبەرگەن اقپاراتتارىمىز تەك تۇركياعا عانا ەمەس, 55 مەملەكەتكە تارايدى. قازاقستاندا 2009 جىلدان باستاپ ۇلكەن ءىس-شارالار ءوتتى. 2009 جىلى ەلباسىمىز ءتۇركياعا ساپارىنىڭ الدىندا تۇركى الەمىنە بەلگىلى اتاتۇرىككە ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ نەگىزى قالاندى. ودان ءبىر جىل وتكەن سوڭ ابدۋللا گۇل مىرزانىڭ قازاقستانعا ساپارىنان كەيىن دە انكارادا ن.نازارباەۆتىڭ ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى. وسى جىلدار ىشىندە ەكى مەملەكەت باسشىسى 3-4 رەت كەزدەستى. قازاقستان ەقىۇ, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى سامميتتەرى سىندى ۇلكەن ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ, ولاردى جوعارى دەڭگەيدە وتكىزدى. ءبىز اگەنتتىك بولعانىمىزبەن تۇركيانىڭ ءوز ىشىندە بىزبەن ارىپتەستىكتە جۇمىس ىستەيتىن گازەتتەر, جۋرنالدار, تەلەارنالار بار. ولار اگەنتتىك جىبەرگەن اقپاراتتاردى تاراتادى. 60-تان استام تەلەارنا, 100-گە تارتا گازەت-جۋرنالمەن بايلانىسىمىز ورنىققان.
ال قازاقستاننىڭ ىشىندە جۇرگەننەن كەيىن مۇنداعى قالىپتاسقان جاعدايعا, كەز كەلگەن شاراعا وڭاي ساراپتاما جاساي الاسىز. باسقا ەلدەرمەن سالىستىرا الاسىز. بۇگىندە استاناداعى وكىلدىكتە 1 جۋرناليست, 1 وپەراتورىمىز بار. سونداي-اق, الماتىدا ءبىر جۋرناليست قىزمەت ەتەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «جيھان» اقپاراتتىق اگەنتتىگى قازاقستانداعى جاقسىلىقتاردى الەمگە جاقسى دەڭگەيدە جەتكىزۋدى مۇرات تۇتادى. وسىنىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە «تاريح تاڭباسى» دەگەن فوتوالبوم تۇرىندەگى كىتابىمىزدى ايتۋعا بولادى. بۇل ەڭبەك 2009-2010 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا بولعان وقيعالاردى كوز الدىڭىزعا اكەلەدى. كەلەر ايدىڭ ورتاسىنا قاراي كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى بولادى. ءبىز مۇندا ەلىمىزدە بولعان تەك ساياسي وقيعالاردى عانا ەمەس, مادەنيەت, سپورت سالاسىنداعى ءىس-شارالاردى دا ەنگىزدىك. بولاشاقتا «تاريح تاڭباسىن» جىل سايىن شىعارۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
– وتباسىلىق جاعدايىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز. قازاق قىزىنا ءۇيلەنگەن ەكەنسىز.
– قازاقستاندا وقىدىق. كوردىك. ۇنادى. ارتىنان 1999 جىلى وسكەمەندە ءۇيلەندىم. بالالى-شاعالى بولدىق. جۇبايىم – قازاق. ەسىمى – ءلايلا. ەكى بالام بار. ۇلىمنىڭ اتى – حامزا, قىزىمنىڭ ەسىمى – ەليف. ءلايلا دا شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اعىلشىن ءتىلى ماماندىعى بويىنشا مەنەن تومەنگى كۋرستا وقىعان. ارينە, وسكەمەن ورىس ۇلتى كوپ قونىستانعان جەر عوي. بىراق مەن قازاقتىڭ قىزىنا ءۇيلەندىم. وعان وكىنبەيمىن. قىزىم ءالى كىشكەنتاي. ۇلىم 11 جاستا. ول 6 جاسقا دەيىن ورىسشا سويلەدى. 3-سىنىپتان كەيىن «نۇر وردا» حالىقارالىق مەكتەبىنە بەردىك. قازاق, ورىس, تۇرىك, اعىلشىن تىلدەرىن مەڭگەرگەن. مەكتەپتە بولسىن, دوستارىنىڭ اراسىندا جۇرگەندە بولسىن قازاقشا سويلەيدى. ال جەكە ءوز باسىم قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ كەزىندە سونشالىقتى قينالعان جوقپىن.
– قازاقستانعا كەلگەنىڭىزگە 15 جىلدان استام مەرزىم ءوتىپتى. وسى جىلداردى سارالاي كەلە, قازاقستان تۋرالى جەكە ويىڭىز, كوزقاراسىڭىز قانداي؟
– 1995 جىلدارمەن سالىستىرعاندا قازاقستاننىڭ قازىرگى دەڭگەيى اناعۇرلىم جوعارى. مەن سول جىلدارى وسكەمەنگە كەلگەندە تۇركيامەن بايلانىس وتە ناشار بولاتىن. دۇكەندەرگە بارساڭىز دا ءبىر نارسەنى تابۋ قيىنعا سوعاتىن. بۇل – حالىق داعدارىستى باسىنان كەشىپ جاتقان كەز ەدى. ال قازىرگى جاعداي قانداي؟ قازىرگى جاعداي مۇلدەم باسقاشا. ينتەرنەتتىڭ جىلدامدىعىنان باستاپ, بارلىق جاعداي قامتاماسىز ەتىلگەن.
كەيىن 1998 جىلى استاناعا كەلدىم. بۇل كەزدە استانا وزگەشەلەۋ ەدى. مەن كەلگەن جىلدار استانانىڭ العاش ەلوردا رەتىندە بوي كوتەرە باستاعان كەزى ەدى. 15 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ وسكەندىگىن كورىپ, وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتارىنىڭ كۋاگەرى بولدىق. كوزىمىز جەتتى. تۇركيادان كەلگەن قوناقتارىمىزدىڭ استانانى كورگەن كەزدە اۋىزدارى اشىلىپ كەتەدى. مۇنداي ادەمى قالا بولادى دەپ ەشقاشان ويلاعان جوقپىز دەگەن ويلارىن دا جاسىرمايدى. ءبىر سوزبەن ايتساق, استانا – قازاقستاننىڭ بارلىق وزگەرىستەرىن, جەتىستىكتەرىن كورسەتەتىن قالا.
قازىر استانانىڭ اۋا-رايى دا وزگەرىپ جاتىر عوي. 1999 جىلدارى ناۋرىز مەيرامى كەزىندە قاتتى بوران بولاتىن ەدى. قازىر اۋا-رايى دا جىلى, ادامداردىڭ كوڭىلدەرى دە جىلىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, پرەزيدەنتىمىزدىڭ كورەگەن ساياساتكەرلىگى, ەلدى دۇرىس باسقارۋى, باسقا ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋداعى شەبەرلىگى قازاقستاندى الەمدىك دەڭگەيگە شىعاردى. مىسالى, ەشبىر ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ءدال قازاقستانداعىداي جوعارى دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار وتكىزىلگەن جوق. بۇل كوپ نارسەنى اڭعارتادى.
قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى بايلانىس جاقسى دەڭگەيدە ورىستەپ كەلەدى. تۇركيا مەملەكەتى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاشقىلاردىڭ قاتارىندا مويىنداعان ەل بولعاندىقتان, ءوزارا قارىم-قاتىناسىمىز دا جاقسى جولعا قويىلعان. بۇل رەتتە ەلباسىنىڭ ەكى مەملەكەت اراسىنداعى بايلانىسقا سەرپىن بەرۋدەگى ەڭبەگى زور. ناحچىۆاندا باستالعان تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ورتاق كەلىسىمىنەن باستاپ, تۇركيا اكادەمياسىنىڭ اشىلۋىنا دەيىنگى قادامدارعا ەلباسىنىڭ ىقپالى مول بولدى. پرەزيدەنتتىڭ ءبىلىم سالاسىن دامىتۋ باعىتىنداعى جوبالارىن دا ايرىقشا اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, «بولاشاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قازاقستاننىڭ بولاشاعىنىڭ نەگىزىن قالاۋ باعىتىنداعى يگى باستامالارىنىڭ ءبىرى دەپ ويلايمىن.
مەنىڭشە, مۇنداي وزگەرىستەردىڭ بارلىعى قازاقستانداعى جاعدايدىڭ جاقسارعاندىعىنىڭ, جاقسارىپ قانا قويماي, مەملەكەتىمىزدىڭ كۇن ساناپ دامىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ ايقىن دالەلى دەر ەدىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءلايلا ەدىلقىزى.
