نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ەل يگىلىگى ەل حالقىنا قىزمەت ەتۋى كەرەك
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وسىدان 9 جىل بۇرىنعى, ياعني 2002 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى مەرەكەلىك ءنومىرى ەلباسىنىڭ جوعارىداعىداي سوزىمەن اشىلىپتى. وندا استانادا ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن اكىمدەردىڭ قاتىسۋىمەن رەسپۋبليكالىق كەڭەس بولىپ وتكەندىگى, كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءسوز سويلەگەندىگى ايتىلادى.
«وسى جىلى ءبىزدىڭ حالقىمىز تابىستى دا جەمىستى ەڭبەكتەندى. ونى قۋانا ايتامىز. بارلىق دارەجەدەگى اكىمدەر ءوز مۇمكىندىكتەرىنشە جۇمىس اتقاردى. 2003 جىلدىڭ بيۋدجەتى ءوز دارەجەسىندە ويداعىداي بەكىتىلدى», دەپ باستاپتى ءوز ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى.
مۇنان ءارى ەلباسى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى قارقىندى سيپات العاندىعىنا توقتالىپتى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا جالپى ىشكى ءونىمنىڭ ءوسۋى 9,4 پروتسەنتتى, ونەركاسىپتىڭ ءوسۋى – 9,8 پروتسەنتتى, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءوسىم – 2,5 پروتسەنتتى, قۇرىلىستا 19 پروتسەنتتى قۇراعالى وتىرعانى انىقتالعان. «بۇل جايىندا الەمدىك ەكونوميكالىق تەندەنتسيالاردىڭ اياسىندا اڭگىمە ەتۋ وتە-موتە جاعىمدى. الەمدىك ۆاليۋتا قورىنىڭ بولجامى بويىنشا الەمدىك جالپى ىشكى ءونىمنىڭ ءوسۋ قارقىنى 2002 جىلى 2,8 پروتسەنت دەڭگەيىندە بولماق. ونەركاسىبى دامىعان ەلدەردە جالپى ىشكى ءونىمنىڭ ءوسىمى 1,7 پروتسەنتتى, دامۋشى ەلدەردە – 4,3, ءترانزيتتى ەكونوميكالىق ەلدەردە 4,5, تمد-دا – 4,5, رەسەيدە – 4,4 پروتسەنتتى قۇراۋعا ءتيىس» دەگەن ەلباسى ەلىمىزدە ءۇش جىل قاتارىنان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاندانىپ كەلە جاتقانىن ايرىقشا اتاپ وتكەن. «بيىلعى جىل شىن مانىندە بەرەكەلى جىل بولدى. ديقاندارىمىز ەرلەدى. رەكوردتى ءونىم جينالدى. بارشاڭىزدى وسى تابىسپەن قۇتتىقتايمىن», دەپتى.
ەلباسى جاريالانىپ وتىرعان اۋىل جىلدارىنىڭ مىندەتتەرى ءوز جولداۋىندا جاريالانعاندىعىن ايتقان. «ءۇش جىلدىق مەرزىمگە بەلگىلەنگەن مەملەكەتتىك اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسى بەكىتىلدى. جاڭا جەر كودەكسى دايىندالىپ, پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلدى. وسى قۇجاتتا اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەرلەرگە جەكە مەنشىكتى ەنگىزۋ العاش رەت كوزدەلىپ وتىر» دەپ مۇنان ءارى 2003-2005 جىلدارداعى بيۋدجەت جوسپارلارىندا اۋىل-سەلونى, ونىڭ بارلىق مۇددەلەرىن قارجىلاندىرۋدى ەداۋىر ۇلعايتۋ كوزدەلىنگەندىگىنە توقتالىپتى.
ەلباسى وسى سوزىندە ۇكىمەتتىڭ الدىنا بىرنەشە مىندەت قويىپتى.
بىرىنشىدەن, ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ بارىنشا جوعارى قارقىنىنا قول جەتكىزۋ.
ەكىنشى مىندەت – مەملەكەتتىك, سونداي-اق وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسۋ قارقىنىن ساقتاۋ.
ۇشىنشىدەن, الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋداعى كۇش-جىگەردى تەك اۋىلدا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تۇتاستاي ەل بويىنشا ءوسىرۋ. وسى رەتتە ەلباسى كەدەيلىكپەن جانە جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس پروبلەماسىن ايرىقشا اتاپ كورسەتكەن.
ءتورتىنشى مىندەت – شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ. وسى رەتتە ەلباسى «جاڭا يندۋستريالىق ساياساتقا كەلەتىن بولساق, ول ءالى دە قالىپتاستىرىلماعان, تالقىلانباعان, بەكىتىلمەگەن. الايدا ناقتى نۇسقاۋلار قاشان كەلەدى دەپ كۇتىپ وتىرماي, قازىردەن باستاپ جۇمىس ىستەڭىزدەر» دەپ ۇكىمەتتى قامشىلاي ءتۇسىپتى.
وسىعان وراي ايتارىمىز, قازاقستان قازىرگى كۇنى ەلباسىنىڭ سول سوزىندە ايتىلعان جاڭا يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىن كەڭ كولەمدە قولعا الىپ, ناقتى جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندە. سوڭعى ەكى جىلدىڭ اياسىندا ىسكە قوسىلعان, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءار نومىرىندە كۇن سايىن جارىق كورىپ جاتقان سول جۇزدەگەن جوبالار ەلباسىنىڭ الىستان كوزدەيتىن جانە كوزدەگەن ءىستى ناقتى شىندىققا اينالدىراتىن كورەگەندىگى مەن قايراتكەرلىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى دەپ ەسەپتەيمىز (رەد.).
جوعارىداعى اتالعان جيىندا ەلباسىنىڭ ۇكىمەت الدىنا قويعان بەسىنشى مىندەتى – جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى كەڭەيتۋ. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى مۇنىڭ ءبارى قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ پروتسەسىن تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان زور ساياسي ماڭىزى بار ماسەلە ەكەندىگىن اتاپ كورسەتىپتى.
التىنشى مىندەت – ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ. «بۇل ماسەلەگە بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارى مەن دەڭگەيلەرى بارعان سايىن بەلسەندىرەك جانە تىكەلەي قاتىساتىن ۋاقىت جەتتى» دەپ اتاپ كورسەتىپتى ەلباسى.
پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ سوڭىندا «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەگەندەي, ورتاق ماقسات جولىنداعى بىرلەسكەن ىستەرگە ساتتىلىك تىلەپتى.
بوستاندىقتىڭ ءبىر بالاماسى بولعان استانانىڭ ارحيتەكتۋرالىق اجارى ەلباسىنىڭ ۇدايى نازارىندا
وسىنداي تاقىرىپپەن بەرىلگەن گازەت ءتىلشىسى بەرىك سادىردىڭ حابارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «استاناباسجوبا» كاسىپورنىنىڭ جاڭا عيماراتىندا بىرقاتار مينيسترلىكتەر جەتەكشىلەرىمەن, قالا باسشىلىعىمەن, ساۋلەتشىلەرمەن جانە ءىرى قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ وكىلدەرىمەن كەڭەس ءوتكىزىپ, وندا ەلوردانى دامىتۋدىڭ باس جوباسى جان-جاقتى تالقىلانعاندىعى تۋرالى ايتىلادى.
«جۋىردا عانا مەملەكەت ورتالىعى سارىارقا توسىنە قونىس اۋدارۋىنىڭ بەس جىلدىعى اتاپ وتىلسە, وسى مەرزىمدە قالا تانىماستاي وزگەرىپ, الەم نازارىن وزىنە اۋدارىپ وتىر. كەڭەس بارىسىندا مۇنداي ىلگەرىلەۋشىلىكتى اتاپ كورسەتكەن پرەزيدەنت ەلورداداعى جاڭا ورتالىقتىڭ ايشىقتالا باستاعاندىعىن, تاياۋ كۇندەرى «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ جانە ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ عيماراتتارى ىسكە قوسىلاتىنىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى جاڭا قۇرىلىستار سالۋمەن قاتار, قالانىڭ ەسكى ۇيلەرىن بۇزىپ, ول جەردە ساۋلەتتى جاڭا عيماراتتار تۇرعىزۋعا تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. قازىر كونە دە قۇلاعالى تۇرعان وسىنداي ۇيلەردەن 120 گەكتار جەر تازارتىلعان. كەلەسى جىلى قالا قۇرىلىسىنا 49 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر, مۇنىڭ ءوزى بيىلعى ءبولىنگەننەن 75 پايىزعا ارتىق. سونداي-اق, قالانىڭ بىرقاتار كوشەلەرى قايتا جوندەلەدى, شاعىن اۋدانداردا اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى», دەپ جازىپتى ءتىلشى.
حاباردا 2003 جىلى پرەزيدەنتتىڭ رەزيدەنتسياسى, سەنات پەن ءماجىلىستىڭ عيماراتتارى, ۇكىمەت ءۇيى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ عيماراتى جانە باسقا دا ماڭىزدى نىسانداردىڭ ىسكە قوسىلۋى ءتيىس ەكەندىگى ايتىلعان.
قازىرگى كۇنى بۇل عيماراتتاردىڭ بارلىعى ىسكە قوسىلىپ, ەلوردا كوركىنە كورىك قوسىپ تۇرعاندىعى بارشا جۇرتقا بەلگىلى (رەد.).
باقىت باعاسىن بىلگەننىڭ عانا باسىندا تۇرادى
بەلگىلى جۋرناليست ەربول شايمەردەن ۇلى بىرقاتار جىلداردان بەرى ەلباسىنىڭ ايتقان قاناتتى سوزدەرىن ۇقىپتاپ جيناستىرىپ جۇرەدى ەكەن. تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىنداعى ءنومىردە گازەت رەداكتسياسى ە.شايمەردەن ۇلى جيناستىرعان وسىنداي قاناتتى ءسوزدەردىڭ بىرقاتارىن «وي-قازىنا» ايدارىمەن وقىرمانعا ۇسىنىپتى. گازەتتىڭ ءبىر بەتىن الىپ تۇرعان ەلباسى ايتقان وسى سوزدەردەن ءۇزىندىلەر كەلتىرە كەتكەندى ءجون كوردىك (رەد.).
بىلە بىلسەك, وسى ون جىلداعى ەڭبەگىمىزدىڭ ەڭ باستى قورىتىندىسى – ەل بولعانىمىز. ەل بولا العانىمىز. ءبىز مەملەكەت قۇردىق. قۇرعاندا دا اتى بار دا زاتى جوق مەملەكەت ەمەس, بۇكىل ادامزات تانيتىن, تانىپ قانا قويماعان – مويىندايتىن, قۇرمەتتەيتىن مەملەكەت قۇرا الدىق.
***
ادامزاتقا اقىل-پاراسات ءوز ءومىرىن جاقسارتۋ ءۇشىن بەرىلگەن.***
تاريح جولى قاشاندا تايعاناق.***
شىعىستىڭ ساياسي مۇددەلەرى كوبىنە-كوپ ءداستۇرلى توپتاردىڭ قولداۋىنا ارقا سۇيەيدى.***
كوزسىز كونتەرىلىك تە, ەسسىز كۇستانالىق تا – بىردەي قاۋىپتى.***
كونستيتۋتسيا – كەمەل كەلەشەكتىڭ كەپىلى.***
ءبىزدىڭ دەموكراتيامىزدىڭ نەگىزى – ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ۇلتارالىق كەلىسىم.***
دەموكراتيا جارلىقپەن ورناتىلمايدى.***
ۇلت ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ امبەباپ ادىستەرى بولمايدى.***
وتكەنگە قاراپ, ەرتەڭىڭدى تۇزە.***
تاريح پەن ءتىل تامىرلاس.***
قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن.***
كۇشتى ۇلت بولۋ ءۇشىن الدىمەن ىشكى بىرلىك, ۇيىمشىلدىق پەن تاتۋلىق قاجەت.***
قازاق تا ەندى ۇلكەن ۇلتقا ءتان ءتوزىم مەن سابىرلى مىنەز كورسەتۋى كەرەك.***
قابىرعالى حالقى بولماسا قانداي باسشىنىڭ دا تاۋى شاعىلماي, تاۋانى قايتپاي قويمايدى.***
تەڭىزدە داۋىل تۇرعاندا تۇبىندەگى قوقىستىڭ ءبارى سۋدىڭ بەتىنە شىعا كەلەدى.***
قاۋەسەت دەگەن قارا كۇيە سياقتى; كۇيدىرمەيدى, كۇيەلەيدى.***
ساياسات بەزبەندەۋشىسى – ەل. اۋىل جىلىنىڭ ماقساتى ايقىندالدى, مىندەتى بەلگىلەندى
گازەت ءتىلشىسى سۇڭعات ءالىپبايدىڭ بۇل كەڭ كولەمدى رەپورتاجىندا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن اگروونەركاسىپ كەشەنى ماسەلەلەرى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كەڭەستە قامتىلعان جايتتار ءسوز بولادى.
كەڭەستەگى نەگىزگى باياندامانى جاساعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى احمەتجان ەسىموۆتىڭ سوزىنەن دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. وندا ەكى جىل قاتارىنان ەلىمىزدە ميلليارد پۇتتان استام استىق الىنىپ, جۇگەرى ءوندىرىسى 40 پايىزعا, مايلى داقىلدار 22 پايىزعا, قانت قىزىلشاسى 53 پايىزعا ارتقاندىعى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى 2002 جىلدى 10 ميلليارد تەڭگەدەن استام تازا پايدامەن قورىتىندىلايتىندىعى ايتىلادى.
وسى ۋاقىتتاردىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ سالاسىندا دا تابىستار بولىپ, ىشكى وڭدەۋ ونەركاسىبى دامىعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزگە سىرتتان كەلەتىن شۇجىق يمپورتى 4 پايىزعا, ەت كونسەرۆىسىنىڭ يمپورتى 20 پايىزعا, ال سارى مايدىكى 20 پايىزعا تومەندەگەن. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ساتىپ الۋعا جۇمسالعان قارجى 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,5 ەسە ءوسىپ, 13 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. 2002 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا 30 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى بولىنگەن. بۇل وسىدان ەكى جىل بۇرىنعىدان 4 ەسە كوپ.
جيىندا اگروونەركاسىپ كەشەنى قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداعى رەسپۋبليكالىق كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ءجازيت قۇدايقۇلوۆ, اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي كۋلاگين, جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ, الماتى وبلىسى ىلە اۋدانىنىڭ اكىمى ن.ن. لەگۋتوۆ جانە باسقالارى ءسوز الىپ, ءوز ءوڭىرلەرىندە قول جەتكەن تابىستار مەن الداعى اتقارىلاتىن ىستەرگە توقتالىپتى.
2003 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى
گازەتتىڭ ءبىر بەتىنە وسىنداي تاقىرىپپەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى بەرىلىپتى. وندا 2003 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تۇسىمدەرى 631 ميلليارد 555 ميلليون 690 مىڭ تەڭگە بولىپ بەلگىلەنگەندىگى, ال شىعىستارى 714 ميلليارد 395 ميلليون 690 مىڭ تەڭگە بولىپ بەلگىلەنگەندىگى, بيۋدجەت تاپشىلىعى 82 ميلليارد 840 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىندىعى كەلتىرىلگەن.
ءبىزدىڭ بۇل تسيفرلاردان بايقاپ وتىرعانىمىز, 1998 جىلمەن سالىستىرعاندا, ياعني 5 جىلدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 3 ەسەدەن استامعا وسكەندىگى. ماسەلەن, 1998 جىلدىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتىنىڭ كىرىسى مۇنىڭ الدىنداعى ءنومىرلەردە ايتقانىمىزداي, 196 ميلليارد 503 ميلليون 609 مىڭ تەڭگە, ال شىعىسى 281 ميلليارد 334 ميلليون 379 مىڭ تەڭگە بولىپ بەلگىلەنگەن بولاتىن. ال 2003 جىلعى بيۋدجەتتىڭ كىرىسى 631 ميلليارد تەڭگە 555 ميلليون تەڭگە بولىپ بەلگىلەنىپ وتىر.
بىراق بۇل كورسەتكىشتىڭ ءوزى 2011 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىسى مەن شىعىسىنان شامامەن العاندا 7 ەسەدەن استامعا تومەن ەكەن. ويتكەنى, جۋىقتاعى وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ بيۋدجەتتىك كورسەتكىشتەرى ءوسۋ باعىتىنا قاراي قايتا ناقتىلانعان كەزدە قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ 2011 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تۇسىمدەرى بۇرىنعىعا قاراعاندا 183,3 ميلليارد تەڭگەگە ارتتىرىلىپ, جالپى كورسەتكىش 4 تريلليون 439,9 ميلليارد تەڭگە بولادى دەپ قايتا جوسپارلانعاندىعىن جەتكىزگەن بولاتىن. ەلىمىزدىڭ سودان بەرى قانشالىقتى دامىپ, قانداي ۇلكەن ءمۇمكىندىكتەرگە يە بولعاندىعىن وسىعان قاراپ-اق بايقاي بەرىڭىز (رەد.).
بەتتى ازىرلەگەن سۇڭعات ءالىپباي.
