قازىر عىلىمدا تاراز قالاسىنىڭ جاسى 2000 جىل دەگەن تۇجىرىم قالىپتاسقان. ال, وسىناۋ كونە شاھار جۇرتىندا جاقىندا عانا باستالعان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى بۇل تۇجىرىمدى وزگەرتەتىن سىڭايلى. ءبىز وسىعان وراي ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, باستىعى اكادەميك كارل بايپاقوۆقا جولىعىپ, بىرنەشە ساۋال قويعان ەدىك.
– كارل مولداحمەت ۇلى, اۋەلى عاسىرلار قويناۋىنداعى كونە تاراز تۋرالى ماعلۇمات بەرە كەتسەڭىز؟
– البەتتە, قازاقستان مەن قازاقتاردىڭ تاريحىندا بۇل قالانىڭ ورنى بولەك, ەرەكشە دەر ەدىم. شاھار ءاۋ باستان-اق ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ءىرى ەكونوميكالىق, ساياسي ءھام مادەني ورتالىق بولعان. جاي عانا ورتالىق ەمەس, كونە زامانداعى تۇركەشتەر, قارلۇقتار سىندى بىرقاتار تۇركى مەملەكەتتەرى ءۇشىن استانا مارتەبەسىن يەمدەنگەن. بۇل دەگەنىڭىز VIII, IX عاسىرلار, ءتىپتى, ءسال ەرتەرەك تە بولار. تارازدا تۇركەشتەر ۇستەمدىك ەتكەن ۋاقىت, ارابتارمەن جانە قىتايلىقتارمەن كۇرەس كەزەڭى. تاراز ۇنەمى حالىقارالىق اسا ماڭىزدى ساياسي وقيعالاردىڭ قازانىندا قايناعان. قالانىڭ ءوزى جازبا دەرەككوزدەرى ارقىلى كەڭىنەن ماعلۇم بولعان.
– ەندى تاراز قالاسىنداعى ارحەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ جايىنا توقتالساڭىز؟
– بۇل رەتتە بىرقاتار قيىنشىلىقتار دا بولىپ جاتىر. كونە تاراز اۋماعىنداعى العاشقى زەرتتەۋلەر ۇلى وتان سوعىسىنا دەيىن, 1936-1938 جىلدارى جۇرگىزىلگەن-ءدى. وسى جەتىسۋ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىن قازاق ۇكىمەتىمەن بىرلەسە وتىرىپ لەنينگرادتىق پروفەسسور الەكساندر بەرنشتام ۇيىمداستىردى. قازبا جۇمىستارى تاراز قامالىنا ءدوپ ءتۇستى. ول قامال تارازدىڭ ورتالىق بولىگى بولعان. ءيا, بەرنشتام قازبا كەزىندە وتە قىزعىلىقتى ماتەريالدارعا جولىققان. اتاپ ايتقاندا, ول ونداعى تاماشا ساراي مونشاسىن ارشىپ الدى. قامالدىڭ سارايىنا كەزىكتى. بۇلار كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن ءورىلگەن ەكەن. ەدەننىڭ استىنان جىلىتىلاتىن بولعان. قازىر وسى جەرلەردى ۇلكەن بازار الىپ جاتىر. قازبا جۇمىسىن قانات جايعىزىپ جۇرگىزۋ قيىنشىلىعى دا وسىعان بايلانىستى. قالاشىقتى تولىق كولەمىندە زەرتتەۋ ءۇشىن ونىڭ اۋماعىن بازاردان بىرتىندەپ بوساتۋ كەرەك.
– كونە قالا ورنى بەرنشتام ەكسپەديتسياسى كەزىندە كونسەرۆاتسيالانباعان با ەكەن؟
– ول كەزدە ويتۋگە مۇرشا كەلمەگەن. قيىن ۋاقىت ەدى عوي. كونە جۇرتتى قازعان, سۋرەتكە تۇسىرگەن. سيپاتتاپ جازعان, بىرنەشە ماقالالار جاريالاعان. سونىمەن شەكتەلگەن. ودان سوڭ قالاشىق ۇمىت قالعان, قيراعان. جادىگەرلەرى قولدى بولعان. ال, سوعىستان كەيىن, شامامەن 50-ءشى جىلدارى بازاردىڭ قالاشىق اۋماعىن تىعىز باسىپ قالعانى سونشالىق, وكىنىشكە قاراي, وندا قازبا جۇرگىزۋ مۇمكىن بولماي قالعان. بۇگىن تاڭدا قالا باسشىلىعى مەن قالالىقتار مىناداي پىكىرگە كەلىپ وتىر: قالاي بولعاندا دا تاراز ماڭىزدى تاريحي-مادەني ورتالىق, ونى زەرتتەۋ كەرەك. دەمەك, قازبا جۇمىسىن قايتا جاڭعىرتىپ, كونسەرۆاتسيالاپ, اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي ورتالىعىنا اينالدىرۋ – ۋاقىت تالابى.
– تاراز قالاسى جايلى العاش قاي كەزدە ايتىلعان؟ قالانىڭ انىق جاسى قانشادا دەي الامىز؟
– كەيدە قانداي دا ءبىر قالانىڭ جاسى العاشقى جازبا دەرەكتەرگە سايكەس كەلمەيتىن جاعدايلار بولادى. تاراز تۋرالى ءبىرىنشى رەت 568 جىلى ايتىلعان. سول جىلى تۇركىلەر قاعانىنىڭ ورداسىنا ۆيزانتيا يمپەراتورىنىڭ ەلشىلىگى ات باسىن تىرەگەن. قاعاننىڭ اتى دەزابۋل دەيدى. ءبىز ونى ەستەمي قاعان دەپ ەسەپتەيمىز. مارتەبەلى ەلشى قاعانعا كەلىپ, ولار يرانعا قارسى وداق جاساسقان. يران سول ۋاقىتتا ۆيزانتيامەن سوعىسىپ, قىتاي ءجىبەگىنىڭ اكەلىنۋىنە كەدەرگى كەلتىرگەن. ساياسي تەكەتىرەس وسىنداي. ارينە, بۇل جاعدايدا ۆيزانتيالىقتاردىڭ ءتۇركىلەردى ءوز جاعىنا تارتۋعا ۇمتىلۋى زاڭدى. بۇدان سوڭ جاۋاپ ەلشىلىك جاساقتالعان. تاراز اتىنىڭ العاش اتالۋى دا وسى ءجايتكە ورايلاسقان.
البەتتە, شىنتۋايتىندا تارازدىڭ پايدا بولۋ ۋاقىتى بۇدان اناعۇرلىم ارىدە. ياعني, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءى عاسىردىڭ ورتا شاماسىندا. سول كەزدە عۇنداردىڭ ءبىر بولىگىن شەلدجي ەسىمدى شانيۋ باسقارىپ تۇرعان. ول قىتايمەن سوعىسقان. تارازدا قۇرالىپ جاتقان قاڭلىلار مەملەكەتى ونى ۇيسىندەرگە قارسى كۇرەستە كومەككە شاقىرعان. مىنە, وسىنداي الماعايىپ تاريحي وقيعالار. شەلدجي اسكەرىن الىپ كەلەدى. بىراق ىزىنشە قاڭلىلار مەن شەلدجيدىڭ اراسىندا جانجال تۋادى. وسى ەكى ورتادا عۇندار مەن قاڭلىلاردىڭ كۇشەيۋىنەن سەكەم العان قىتايلىقتار قالىڭ قول اتتاندىرادى. بۇل شامامەن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءى عاسىردىڭ ورتاسى بولسا كەرەك. تاريحتان بىلەتىنىمىز, عۇن ساردارى شەلدجي تالاس وزەنىنىڭ جاعاسىندا قورعاندى قالا سالعان. ءبىز ونىڭ انىق اتاۋىن بىلمەيمىز. شەلدجي بەكىنىسى دەلىنەدى. تالاستىڭ جوعارعى اعىسىندا, قازىرگى تاراز اۋماعىندا, ءسىرا, تاۋعا تاياۋ جەردە. سونىمەن, قىتايلىقتار شەلدجيدى تىزە بۇكتىرىپ, تۇتقىنعا الىپ دارعا اسادى. قىتايلىقتاردىڭ تارازعا جورىعى وسىلاي اياقتالادى. وسى وقيعالاردىڭ ءبىز ايتىپ وتىرعان تارازعا قاتىستىلىعى انىق. كونە قامالدى زەرتتەگەن ارحەولوگ عالىمدار دا قالاشىقتىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءى عاسىردا پايدا بولعانىن دالەلدەپ وتىر.
– ەندى وسى زامانىمىزعا ورالساق, مۇندا قازبا جۇمىسىن قايتا جۇرگىزۋ يدەياسى قالاي تۋدى؟
– حالقىمىزدىڭ ماقتانىشى بولعان, تاريحىمىزدىڭ تۇعىرىنداي قالا, ءسىرا, قانبازاردىڭ استىندا قۇمىعىپ قالماۋى كەرەك شىعار. البەتتە, بازاردىڭ دا قاجەتتىگى ءتۇسىنىكتى. بازار – تىرشىلىكتىڭ, كۇنكورىستىڭ, ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى. دەي تۇرساق تا, وبلىس اكىمدىگى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا تالاس القابىنداعى ەسكەرتكىشتەردى, كونە تارازدىڭ ءوزىن زەرتتەۋ كەرەك دەپ شەشتى. ءسويتىپ, وبلىس اكىمدىگىنىڭ شەشىمىمەن قازبا جۇمىستارى جاقىندا باستالىپ تا كەتتى. ول ءۇشىن بازاردىڭ شاعىن اۋماعى, ۇزىنى مەن كولدەنەڭى 20 مەترلىك شارشى بوساتىلىپ بەرىلدى. العاشقى اپتانىڭ ءوزى-اق ءبىزدىڭ دۇرىس جولدا ەكەنىمىزدى كورسەتتى. بىردەن كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن ورىلگەن, مونۋمەنتتىك سيپاتتاعى زور عيماراتتىڭ ۇستىنەن تۇستىك. ەگجەي-تەگجەيىن ەجىكتەۋ قيىنىراق. ويتكەنى, قازبا جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ءبىرشاما ۋاقىت وتكەندە قازىرگىدەن الدەقايدا كوبىرەك بىلەتىن بولامىز. بىراق, ايبىندى قۇرىلىس – ساتتىلىكتىڭ ءبىرىنشى ايعاعى. تاقتا تاستاردان قالانعان ىرگەتاس جۇرناعى تابىلدى. ەڭ باستىسى, كەراميكادان, مەتالدان جاسالعان كوپتەگەن بۇيىمدار كونە ءجادىگەرلىك قورجىنىن تولتىرا ءتۇسۋدە. بۇلار ءحىى-ءحى عاسىرلارعا ءسايكەس كەلەدى. بۇل دەگەنىڭىز قاراحانيدتەر زامانى, ورتا ازيا مەن قازاقستان اۋماعىندا قالا مادەنيەتى مەن ۋرباندانۋ گۇلدەنىپ, كەمەلىنە كەلگەن مۇسىلماندىق رەنەسسانس كەزەڭى.
البەتتە, تاراز كوپساتىلى, كوپقاباتتى. تەرەڭدەگەن سايىن قۇپيا سىرىنا قانىعا تۇسەسىڭ. ارىگە بارساق, ەرتەدەگى ورتا عاسىرلار قاباتىنا جەتەمىز. بۇل ناعىز قارلۇقتار, اراب جاۋگەرشىلىگىنىڭ كەزەڭى. ءبىز تاراز تاريحىنىڭ جارقىن بەتى سانالاتىن وسىناۋ كەزەڭدەرگە بايلانىستى ماتەريالدىق ماعلۇماتتار الامىز دەپ ۇمىتتەنەمىز. ايتقانداي, تاراز قارلۇقتار زامانىندا تاۋەلسىز بولعان, ارابتارعا دا, سامانيدتەرگە دە قارسىلىق كورسەتكەن. 893 جىلى ىسمايىل ءسامانيدتىڭ تارازعا جورىق جاساعانى بەلگىلى. ول قالانى ءاۋپىرىممەن باسىپ الدى. كوپ ولجاعا كەنەلدى, كوپ تۇتقىن ولجالادى. وسىنىڭ ءبارى جازبا دەرەكتەردە كورىنىس تاپقان.
تاعى ءبىر قابات تومەنگە تۇسسەك, قاڭلى مەملەكەتىنىڭ كەزەڭى الدىمىزدان شىعادى. بۇل دەگەنىڭىز ءى عاسىر. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءبىرىنشى مىڭجىلدىعىنىڭ العاشقى جارتىسى. قاڭلىلار قۋاتتى يمپەريا قۇرعان. سول تەرەڭ قاباتتاردان قاڭلى وركەنيەتىنىڭ بەدەرلى ىزدەرىن تابامىز دەپ ويلايمىز. سەبەبى, قاڭلى يمپەرياسى قازاقستان اۋماعىنداعى العاشقى مەملەكەتتەردىڭ بىرىنەن سانالادى, ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ قۇرداسى, دۇنيەنى تىتىرەتكەن عۇندارمەن قاناتتاس. دەمەك, بۇل اسا ماڭىزدى كەزەڭ. ءبىز ناق وسى كەزەڭدەگى قالانىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتىن كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاۋعا ءتيىسپىز.
ءسىز ماعان تارازدىڭ جاسى ءجونىندە سۇراق قويىپ وتىرسىز. ءازىرگە ونىڭ جاسى 2000 جىل. ءيا, تەك ازىرگە عانا. ايتالىق, تاشكەنتتىڭ دە جاسىن كەڭەس كەزىندە عالىمدار 2000 جىل دەپ ايقىنداعان. قازىر بۇل قالاعا 2500 جىل تولعانى امبەگە ايان. جاڭا تابىلعان دەرەكتەر نەگىزىندە سامارقاند تا 200 جىلعا «قارتايدى». 1500 جىلدىعىن تويلاعان ءتۇركىستان قالاسىنىڭ باستاۋى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى جانە كەيىنگى 1 عاسىرلارعا تامىر تارتاتىن سياقتى. ارحەولوگتار تاراز قالاشىعىندا ءبىزدىڭ زامانىمىزدان ءارىدەگى عاسىرلارعا سايكەس كەلەتىن تەرەڭ قاباتتاردى زەرتتەۋدە. ءوز باسىم تارازدىڭ جاسى كەم دەگەندە 500 جىلعا كونەرەتىنىنە كامىل سەنەتىندەيمىن.
– وسى تارازدا ساق كەزەڭىنە جەتەتىن ىقتيمالدىق بار ما؟
– وتە قىزىق سۇراق. ارينە, مەن ساق مەملەكەتىنە دەيىن جەتەتىن بولجامدى مۇمكىندىكتى جوققا شىعارا المايمىن. ول كير پاتشامەن, الەكساندر ماكەدونسكيمەن قيدالاسقان ەرلىك ءداۋىرى. ساقتاردىڭ العاشقى مەملەكەتى جەتىسۋ جەرىندە, ارال ماڭىندا بولعان. قالانىڭ تەرەڭ قاباتتارىنان ساقتار قالاسىنىڭ تاريحىن ءتۇزىلدىرەتىن ماتەريالدار دا تابىلۋى كادىك. جۇمىستى وسى باعىتتا جالعاستىرساق, تاراز تاريحى نەعۇرلىم تەرەڭدەپ, نەعۇرلىم تولىعىراق بولا تۇسەتىنىنە كۇمان جوق.
– ەندى قازىرگى قازبا جۇمىستارى جايىن كەڭىرەك بايانداساڭىز؟
– جۇمىستى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا وبلىس اكىمدىگى قارجىلاندىرۋدا. بۇل باعدارلامانىڭ باستاماشىسى ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى ەكەنى ءمالىم. باستاپقى كەزەڭدە 30 جۇمىسشى, 10 ارحەولوگ جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەكسپەديتسيا باستىعىنىڭ مىندەتى ماعان جۇكتەلگەن. ورىنباسارىم دميتري الەكسەەۆيچ ۆوياكين كۇندىز-ءتۇنى قازبانىڭ باسى-قاسىندا. ءوزىم دە ءجيى بارىپ تۇرامىن. جىل اياعىنا دەيىن نەعۇرلىم كوپ اقپارات الۋ ماقساتىن كوزدەۋدەمىز.
– سوندا بۇل تاراز قالاسىنىڭ اۋماعى قانشا دەپ شامالايسىز؟
– سالىستىرمالى تۇردە العاندا قامال اۋماعى ايتارلىقتاي, ءسىرا, 5 گا شاماسى بولار. قامالدىڭ ىشىنە ساراي كەشەنى ورنالاسقان. ال, ونى جان-جاعىنان شاحريستان, ياعني قالا قاۋمالاي قورشاعان. وندا, بىلايشا ايتقاندا, قولونەرشىلەر, كوپەستەر مەن داۋلەتتى ادامدار, ءجاي تۇرعىندار مەن شەنەۋنىكتەر تۇرعان. مەنىڭ ويىمشا, شاھار 40 گەكتاردى الادى. بۇل دەگەنىڭىز كادىمگىدەي-اق ۇلكەن قالا.
– ولاي بولسا, كەلەشەكتە سول قالانى ارشىپ, ايداي الەمگە تانىتۋ ءۇشىن بازاردى باسقا جاققا كوشىرەتىن بولار؟
– ارينە, مەنىڭ ويىمشا سولاي. بىراق بۇل بىزگە بايلانىستى ەمەس. اكىمدىك تىعىرىقتان شىعار جول ىزدەپ جاتىر.
– بۇل ارادا بازارشىلار دا قينالماسىن, تاريحىمىز دا جاپا شەكپەسىن دەيمىز عوي سوندا؟
– ارينە, سونداي ءبىر ورتاق مامىلە تاپپاسا بولمايدى. ادامدار زارداپ شەكپەي جۇمىسىن جالعاستىرسىن, سونىمەن بىرگە اسىقپاي, بايىپپەن قالانى دا زەرتتەيىك. قازىلعان نىسانداردى مۋزەيلەندىرىپ, تارازدى ەلىمىزدىڭ تۋريستىك ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدىرعان ابزال. بۇل ءۇشىن مۇمكىندىك, نەگىز جەتكىلىكتى.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا جاقسى تارتۋ بولار ەدى-اۋ؟
– ءيا, تارتۋعا دا سايما-ساي. كەلەشەكتە تارازدى دەرەك كوزدەر ارقىلى عانا ءبىلىپ قويماي, بابالارىمىزدىڭ بىزگە قالدىرعان اسىل ميراس مۇراسىن ءوز كوزىمىزبەن, قولىمىزبەن ۇستاپ كورۋىمىز كەرەك. تارازداعى جۇمىستار وتە كۇردەلى بولماق. ءبىز ودان عىلىمي پروبلەمالاردىڭ عىلىمي ساليقالى جاۋاپتارىن, عىلىمي شەشىمدەر مەن تۇجىرىمدار كۇتەمىز. سونىمەن بىرگە تارازدى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋ مىندەتى تۇر. بۇل رەتتە شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزدىڭ كومەگىنە ارقا سۇيەمەسكە بولمايدى. ولاردىڭ, ايتالىق, تۇركىمەنستانداعى مەرۆ جانە باسقا ءىرى قالالار قازبالارىنداعى باعالى تاجىريبەسى بار. سوندىقتان, ءبىز بۇل جۇمىسقا اعىلشىن ارحەولوگتارىن تارتۋدامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول.
