«ەگەمەن قازاقستان». 2001 جىل. جەكسەنبى, 16 جەلتوقسان.
ەلباسىن جوعارى اتاققا ۇسىندى
وسىدان 10 جىل بۇرىن, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعى مەرەكەسى تۇسىندا دا قازاقستان پارلامەنتى ەلباسىن «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا ۇسىنىپ, بۇل ءجونىندە ارنايى قاۋلى قابىلداعان ەكەن. جوعارىداعىداي تاقىرىپپەن بەرىلگەن گازەت حابارىندا وسى تۋرالى ايتىلادى.
«كەشە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ كەزەكتەن تىس بىرلەسكەن وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى ماسەلەنى قارادى. بىرلەسكەن وتىرىستا ءسوز العان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قاراتاي تۇرىسوۆ ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىكتىڭ اياسىندا قول جەتكەن تابىستاردى ەڭ الدىمەن قازاقستان حالقى ءوز تاعدىرىن سەنىپ تاپسىرعان ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرۋعا تولىق حاقىمىز بار دەدى. سونداي-اق دەپۋتات قازاق ەلىنىڭ دۇنيە ءجۇزى قاۋىمداستىعىنداعى وزگە ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەت رەتىندە تانىلعاندىعى, 10 جىل ىشىندەگى ەتنوسارالىق رۋحاني بىرلىك, ازاماتتىق كەلىسىمنىڭ ورنىعۋى, ەلباسىنىڭ ايرىقشا ىنتاسى مەن ىقىلاسىنىڭ ءىس جۇزىندەگى كورىنىسى ەكەندىگىن جەتكىزدى» دەلىنگەن وندا.
قاراتاي تۇرىسوۆ وسىلاي دەي كەلە, ءسوزىنىڭ سوڭىندا ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ «حالىق قاھارمانى» اتاعى – جوعارى دارەجەلى ەرەكشە بەلگىسىنە ابدەن لايىق ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ق.سۇلتانوۆ, ۆ.دۆورەتسكي, ل.بۋرلاكوۆ, س.قالدىعۇلوۆا, ج.ءابدىلدين سەكىلدى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىراۋىزدان قولداۋىمەن پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىندا مەملەكەتتىلىكتىڭ نىعايتۋ ىسىندەگى وراسان زور قىزمەتى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدايدى.
وكىنىشكە وراي, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل اتاقتى قابىلداماعاندىعى بەلگىلى.
ءبارىمىز بىلەتىندەي جۋىقتا, ياعني ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا پارلامەنت ەلباسىنا جوعارىداعىداي اتاقتى بەرۋ جونىندە ەكىنشى رەت شەشىم قابىلداعان بولاتىن. بىراق بۇل جولى دا حالىق قالاۋلىلارىنىڭ شەشىمىن ەلباسى قابىلدامادى. مۇنىڭ ءوزى ءۇشىن قاعيداتتى ماسەلە ەكەندىگىن ايتىپ, «حالىق قاھارمانى» اتاعىنان ەكىنشى رەت باس تارتتى. (رەد.)
ون جىلداعى ون ولجامىز
گازەتتىڭ ەكىنشى بەتىنە وسىنداي اتپەن «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان قوعامىن جۇيەلى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور توقتار ەسىركەپوۆتىڭ ماقالاسى بەرىلگەن.
«تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق كاسىپورىندارى مەن مەكەمەلەرى, قالالارى مەن اۋداندارى, وبلىستارى ون جىلدىققا وراي كورنەكتى ون ءىستى تارتۋ رەتىندە ازىرلەگەنى بەلگىلى. ال ەندى بۇكىل ەلىمىز تۇرعىسىنان قاراعان كەزدە, وسى ون جىلدىڭ ايرىقشا جەتىستىگى, قول جەتكىزگەن ولجامىز دەپ قانداي تابىستاردى ايتۋعا بولار ەدى؟ ەكونوميست رەتىندە ون جىلدىق جولىمىزدى وي سارابىنان وتكىزگەندە, مەن تۇزگەن ءتىزىم مىنانداي بولىپ شىقتى» دەپ باستالىپتى ماقالا.
مۇنان ءارى اۆتور ءبىزدىڭ ەڭ ءبىرىنشى ولجامىز – ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تالماي ايتىپ جۇرگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءوزى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتەدى.
«ون جىل تاۋەلسىز دامۋدىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە اكەلگەن ەكىنشى ولجاسى – مەملەكەتتىگىمىز, قازاقستان رەسپۋبليكاسىن بۇكىل الەم تانىدى, ەلىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا (بۇۇ) مۇشە بولدى. ياعني ءبىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىز دە باسقا مەملەكەتتەر سياقتى تەرەزەسى تەڭ ەلدەر قاتارىنا قوسىلدى. بۇل تاۋەلسىزدىك بەرگەن جەتىستىك ەكەنىنە ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق بولار» دەيدى اۆتور.
تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرگەن ءۇشىنشى ولجاسى رەتىندە – ەكونوميكامىزدىڭ نارىق قاتىناستارعا ءوتۋى ايتىلادى. «جەتپىس جىل بويى جولدان اداسقان ادامنىڭ كەيپىن كيگەن ەكونوميكامىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا وركەنيەتتى ەلدە ءجۇرىپ كەلە جاتقان نارىقتىق ەكونوميكا جولىنا ءتۇستى» دەلىنگەن.
ءتورتىنشى جەتىستىك – جەكە مەنشىك سەكتورىنىڭ قالىپتاسىپ, دامىعاندىعى.
بەسىنشى جەتىستىك – دەموكراتيا ينستيتۋتتارى مەن ءداستۇرلەرىنىڭ قالىپتاسا باستاۋى. «نارىقتىق ەكونوميكا مەن دەموكراتيا – مەدالدىڭ ەكى بەتى سياقتى. ءبىرىنسىز ءبىرى بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەيدى اۆتور.
التىنشى جەتىستىك – كاسىپكەرلىكتىڭ قالىپتاسىپ دامۋى. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2001 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە بارلىعى تىركەۋدەن وتكەن 147170, ونىڭ ىشىندە 2012 ۇلكەن, 10185 شاعىن زاڭدى تۇلعالار بولىپتى. ونىڭ 23968-ءى مەملەكەتتىك مەنشىكتەگى, 119073-ءى جەكە مەنشىكتەگى, ال 4129-ى شەتەلدىڭ مەنشىگىندەگى كاسىپورىندار ەكەن.
جەتىنشى جەتىستىك – ۇلتتىق كاپيتالدىڭ جانە ۇلتتىق «كاپيتاليستەرىمىزدىڭ» پايدا بولۋى. «كەز كەلگەن دامىعان وركەنيەتتى ەل ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق كاپيتالعا, ۇلتتىق «كاپيتاليستەرگە» ارقا سۇيەيدى», دەپ تۇجىرىمدايدى اۆتور ءوزىنىڭ بۇل تۇسىنىگىن.
سونىمەن قاتار, اۆتور تاۋەلسىز ون جىلدىقتىڭ بەرگەن سەگىزىنشى جەتىستىگى رەتىندە ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي باسقارۋىمەن جاسالعان «قازاقستان – 2030» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن اتاپتى.
توعىزىنشى جەتىستىك – حالقىمىزدىڭ نارىق زاڭدارىنا ۇيرەنە باستاۋى, ونىڭ ۇستانىمدارىمەن جۇمىس ىستەپ, ءومىر سۇرە باستاۋى.
ونىنشى جەتىستىك – حالقىمىزدىڭ اماندىعى, ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا اۆتور «تاۋەلسىزدىك بەرگەن جەتىستىكتەردى, ولجالاردى سانامالاۋدا, بالكىم, ەكونوميكا جاعىنا «بۇرا تارتىپ» كەتكەن بولارمىن. مۇنىڭ سىرتىندا قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ قالىپتاسۋى, تاۋەلسىز سوت ءجۇيەسىنىڭ قۇرىلۋى, رۋحاني تۇلەۋ سەكىلدى جەتىستىكتەرىمىز دە بارشىلىق», دەپتى اۆتور.
جاڭا جۋرنال
گازەت ءتىلشىسى سەيفوللا شايىنعازىنىڭ وسىنداي تاقىرىپپەن بەرىلگەن حابارىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ون جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قارساڭىندا تاعى ءبىر جاڭا باسىلىم – «استانا» جۋرنالى جارىق كورگەندىگى ايتىلادى. «بىردەن ايتۋ كەرەك, جوعارى ساپالى قاعازعا باسىلىپ, پوليگرافيالىق جاعىنان اسەم بەزەندىرىلگەن جۋرنال ەرەكشە كوز تارتادى. بولاشاقتا مازمۇنىنا مازمۇن قوسىلارىنا ءسوز جوق, ال سىرت تارتىمدىلىعى جاعىنان بۇرىن-سوڭدى مۇنداي باسىلىم قازاق تىلىندە بولعان ەمەس», دەيدى اۆتور.
بۇل باسىلىمنىڭ تۇڭعىش مەرەكەلىك نومىرىندە كۇن ساناپ كوركەيىپ كەلە جاتقان ەلوردانىڭ اسەم كورىنىستەرىمەن قاتار, اتتارى دۇنيە جۇزىنە ءمالىم بولعان قايراتكەرلەرى مەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ استانا تۋرالى پىكىرلەرى دە بەرىلگەن ەكەن.
قالامداستىڭ قوس قۋانىشى
قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ وسىنداي تاقىرىپپەن بەرىلگەن ماقالاسى بىلاي دەپ باستالادى.
«ءتۇپ باستاۋى الەمدىك ۇشتىكتەن تاراتىلىپ, ارقاۋى اڭىزبەن ايشىقتالىپ, ءتىنى شىنايى وقيعالارمەن ورىلگەن تاريح جەلىسىنىڭ ۇزىنا بويىنا وي كوزىن جۇگىرتىپ, بايىپتاي قاراساق, تابيعاتپەن قويىنداسا بۇلا وسكەن حالقىمىزدىڭ قاي كەزدە دە باس بوستاندىعىن بارىنەن دە جوعارى قويعانى ەرەكشە بايقالادى. اتا-بابامىز قاشاندا ءتاۋەلسىزدىگىن, باس ەركىندىگىن باعا جەتپەس بايلىعىم, بار باقىتىم دەپ بىلگەن. ونىسىن «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن مۇراتتى ۇعىممەن ءوركەندەپ, وسى جولدا تىنىمسىز كۇرەس ءجۇرگىزگەن. ءتول تاريحىمىزدى تۇبەگەيلى تانىپ, تانىم-تۇسىنىك ءورىسى كەڭەيىپ, كوكىرەك سارايى اشىلعان سايىن, بۇعان كوزىمىز بۇرىنعىدان دا ايقىنىراق جەتە تۇسكەندەي».
بۇدان ءارى اۆتور وسى تاۋەلسىزدىك جولىندا كۇرەسكەن تالاي ەرلەردىڭ ءوتكەندىگىن ايتا كەلە تاريح قويناۋلارىنا تىپتەن تەرەڭدەي بارىپ, وسىدان جيىرما التى عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن جىلقىشى شىراقتىڭ (شيراقتىڭ) ەرلىگىن اتايدى. ول ءوز دەنەسىن ءوزى قان-جوسا قىلىپ جارالاپ, باسقىنشىلىقپەن كەلگەن پارسى پاتشاسى ءداريدىڭ الدىنا شىعىپ, ونى الداپ, شولگە اكەتىپ, بۇكىل اسكەرىن قىرعىن تاپتىرادى.
بۇدان كەيىن سەگىزىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن باساماننىڭ (باچمان) ەرلىگىن اتايدى. ونىڭ تۇسىندا قىپشاق حاندارىنىڭ اۋىز بىرلىگى بولماي, سودان ەل جەڭىلىسكە ۇشىراعان ەكەن. جاۋ اسكەرى باساماننىڭ ءوزىن قولعا ءتۇسىرىپ, كەسكىلەپ, ازاپتاي باستاعان كەزدە باتىر جانۇشىرا: «باۋىرلارىم, قىپشاقتار بارسىڭدار ما؟ مىنە, كورىڭدەر! كورىڭدەر دە بىرىگىڭدەر! بىرىكپەگەن ەلدىڭ ەرىنىڭ قاشاندا كورەرى وسى بولماق», دەپ ايقايلاپتى.
«عاسىرلارمەن كومكەرىلىپ, مىڭجىلدىقتارمەن ادىپتەلگەن اتا تاريحتى زەردەلەي پاراقتاساق, باقىت قۇسىنىڭ قونار تۇعىرى – بىرلىگى بەرىك ەلدىك ەكەنىن كورەمىز. ەلدىك تۇعىرى بار جەرگە باقىت قۇسى اينالىپ كەلىپ, قونادى ەكەن دە, ەلدىك بەرەكە ب ۇلىنسە بولدى, پىر ەتىپ, ۇشىپ كەتەدى ەكەن», دەيدى اۆتور.
بۇدان ءارى اۆتور وسى بەرەكەسىزدىك سالدارىنان ءتۇركى حالقىنىڭ توزعىنداعاندىعىن ايتادى. جەتىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن كۇلتەگىن باتىردىڭ: «بەكتەرىنىڭ, حالقىنىڭ ىمىراسىزدىعىنان, تابعاش حالقىنىڭ تەپكىسىنە كونگەندىگىنەن, قارباۋىنا سەنگەندىگىنەن, اعالى-ىنىلەر داۋلاسقاندىعىنان, بەكتى حالقىنىڭ جاۋلاسقانىنان تۇركى حالقى ەلدىگىن جويدى, بەك ۇلى قۇل بولدى, پاك قىزى كۇن بولدى», دەپ تاسقا ويىپ جازعان ءسوزدەرىن كەلتىرەدى.
