كريمينوگەندىك احۋالدىڭ ناشارلاۋى جانە ۇيىمداسقان قىلمىستىڭ ءوسۋى
قىلمىستىق ورتا بارعان سايىن نەعۇرلىم ۇيىمداسقان تۇرگە ەنىپ, كاسىپكەرلىك جانە قارجى-بانك قىزمەتى سالاسىنا ەنۋگە, مەملەكەتتىك اپپاراتتى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن ءوز مۇددەلەرىنە پايدالانۋعا بارىنشا ۇمتىلۋدا. اشىعىن ايتايىق: تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر بەدەلىن ەسكەرە كەلگەندە, كريمينالدىق الەمنىڭ ءىس-ارەكەتتەرى تابىسسىز دا ەمەس.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ. 1996 جىلعى 7 قازانداعى
قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان, الماتى ق.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلدىڭ الدىنا جاڭا سىناقتار قويدى. ەسكى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قيراۋى قىلمىس پەن ءبانديتيزمنىڭ كەڭ جايىلۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. ەل مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ تولىق دارمەنسىزدىگى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قاۋقارسىزدىعى ايماعىنا سىرعىپ كەتۋ تابالدىرىعىندا تۇردى. ول جىلداردا تىركەلگەن قىلمىستار تاسقىنى ەكى ءجۇز مىڭدىق شەكتەن اسىپ, قاتىگەز دە ورەسكەل سيپات الا باستادى. ول كەزەڭدە كولەڭكەلى ەكونوميكا قارقىندى قالىپتاسىپ, ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ ىقپال ەتۋ سالالارى كەڭەيە ءتۇستى, ولاردىڭ كوبى ترانسۇلتتىق سيپاتقا يە بولدى. وسىنىڭ ءبارى جاڭا مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىندە جانە ونىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ مۇشەسى رەتىندەگى قابىلەتتىلىگىندە ماسەلە تۋىنداتتى. *** ەلدە پايدا بولعان ەكونوميكالىق داعدارىس, مەملەكەتتىڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ ناشارلاۋى ول كەزدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جاعدايىنا اسەر ەتپەي قالا المادى. ەڭبەكاقىنىڭ ازدىعى, كۇردەلى جۇمىس جاعدايلارى ءتاجىريبەلى, بىلىكتى قىزمەتكەرلەردىڭ جاپپاي كوممەرتسيالىق قۇرىلىمدارعا كەتۋىنە سەبەپكەر بولدى. جەكە قۇرامنىڭ مورالدىق دەڭگەيى تومەندەپ, كوپتەگەن جاستار ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا قىزمەت ەتۋ ءوزىنىڭ تارتىمدىلىعىن جويدى. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋ دا جەتكىلىكسىز بولدى. دەگەنمەن, وتپەلى كەزەڭدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قىلمىسقا قارسى تۇرىپ, قاجەتتى قۇقىق ءتارتىبىن ساقتاۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
2010 جىلى قىلمىستاردىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ ۇشتەن ءبىرى كەم تىركەلدى. نەگىزگى كۇش-جىگەر ۇيىمداسقان قىلمىسپەن, ءدىني ەكسترەميزممەن جانە تەرروريزممەن, ناشاقورلىقپەن جانە ەسىرتكى بيزنەسىمەن, زاڭسىز كوشى-قونمەن كۇرەس, سول سياقتى پروفيلاكتيكالىق قىزمەت جانە كوشەلەر مەن وزگە دە قوعامدىق ورىنداردا قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ سياقتى كوكەيكەستى پروبلەمالاردى شەشۋگە جۇمىلدىرىلدى.
بىرقاتار قىلمىستار قۇرامىن بەيكريمينالداۋ مەن ىزگىلەندىرۋ قىلمىستاردىڭ ءوسۋىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە جاعداي تۋعىزدى (شامامەن 15 پايىز). وسىلايشا, ەگەر قىلمىستىلىقتىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى ورىن العان 1993 جىلى ەلدە كريمينالدىق پوليتسيا جەلىسى بويىنشا 175 مىڭ قىلمىس تىركەلسە, سوڭعى جىلدارى ول بىرقالىپتى قىسقارىپ, 2010 جىلى 120 مىڭ قىلمىستى قۇرادى. قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىن باقىلاۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرى كۇشەيتىلدى. اتاپ ايتقاندا, قوعامدىق ءتارتىپتى, كامەلەتكە تولماعاندار مەن ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ارتتىرىلدى, پارلامەنتكە تەررورلىق جانە ەكسترەميستىك قىزمەتتەر, ۇيىمداسقان قىلمىستار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتەتىن زاڭ جوبالارى ەنگىزىلدى. ىشكى ىستەر ورگاندارى وزدەرىنە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردان بوساتىلدى.
بالاما تەرگەۋشىلىك ايتارلىقتاي قىسقاردى. ەندى كوررۋپتسيالىق ىستەردى قارجى پوليتسياسى ورگاندارى تەرگەيدى, ال ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا بايلانىستى قىلمىستارمەن ىشكى ىستەر ورگاندارى اينالىسادى, مۇنىڭ ءوزى ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ كاسىبيلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جاعداي جاسادى. ۇيىمداستىرۋشىلىق سيپاتتاعى شارالار شەڭبەرىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا 15 پايىز قىسقارتۋ جۇرگىزىلدى.
***
بۇتىندەي العاندا, بۇگىندە قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋ ءتيىمدى, الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن, ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ كۇتكەندەرىنە جاۋاپ بەرەتىن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا باعىتتالعان.
