مىرزا حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» اتتى جاۋھار ەڭبەگى تۋرالى بۇعان دەيىن دە بىرنەشە ماقالا جازىپ, كونفەرەنتسيالاردا باياندامالار جاساعان بولسام دا, ونى قايتا پاراقتاپ زەردەلەي وقۋىما سەبەپ بولعان ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ەڭبەگىندە كوتەرىلگەن كوكەيكەستى وي-پىكىرلەر ەدى.
تاريحي سانا دەگەنىمىز عاسىرلار قويناۋىنان بۇگىنگە جەتكەن تاريحي ادەبيەتتەر ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا باعدارشام بولىپ الدى-ارتىمىزدى جارقىراتىپ تۇراتىن ماڭگىلىك قۇبىلىس. تاريح تەك تاريح ءۇشىن جازىلمايدى. ونىڭ تۇپكى ءارى بەلسەندى قىزمەتى ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتىپ, بولاشاققا باعدار سىلتەۋ بولسا كەرەك. ەندەشە, «تاريح-ي-راشيدي» – ءمان-ماعىناسى ماڭگى ولمەيتىن, بۇگىنگى جاس تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ كوسەگەسىن قايتسەك كوگەرتەمىز دەپ تولعاناتىن بارلىق قازاقتار ءۇشىن تاعىلىمدىق-تاربيەلىك ماڭىزى وراسان زور جادىگەرلەردىڭ ءبىرى. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ تاريحي قاينار كوزىن وسى اسىل مۇرادان تاپقانداي بولدىم.
مىرزا حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» اتتى ەڭبەگىندە جازىلۋىنشا, «1514 جىلى ەرەجەپ (رادجيپ) ايىندا سۇلتان سايد حان قاشقاردا تاققا وتىرعان». ول ءوزىن موعولستاننىڭ ۇلى حانى دەپ جاريالادى, استاناسى قاشقار قالاسى بولدى. كوپ وتپەي استاناسىن جاركەنت قالاسىنا اۋىستىردى. وسىعان وراي بۇل حاندىق «جاركەنت حاندىعى» دەپ تە, «سايديا حاندىعى» دەپ تە اتالاتىن بولعان.
سۇلتان سايد حان شاعاتايلىق موعولستان حانى تۇعلىق تەمىردىڭ 8-ۇرپاعى ەدى. سايد حان قاشقاردىڭ بيلىگىن م.ح.ءدۋلاتيدىڭ نەمەرە اعاسى ابۋباكىر سۇلتاننان تارتىپ العان بولاتىن.
جاركەنت حاندىعىنىڭ العاشقى كەزىندەگى اۋماعى «تاريح-ي-راشيدي-دە» شىعىستا قىتاي (قىتايدى بيلەگەن چىڭ, ميڭ ديناستياسى) شەكاراسىنان, وڭتۇستىگى قوتانعا دەيىنگى ۇلان دالانى قامتيتىندىعى, ال حاندىق داۋىرلەگەن تۇستا ءتاڭىرى تاۋىنىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىنەن اسىپ, ىستىقكولدى بالقاش كولىنىڭ وڭتۇستىگىنەن فەرعانا ويپاتى مەن باداحشانا جانە ۋاحاندى كوكتەي ءوتىپ, تيبەت پەن كاشميرگە دەيىن-
گى كەڭ-بايتاق وڭىرگە بيلىك جۇرگىزگەندىگى بەلگىلى. «جاركەنت حاندىعى» داۋىرلەگەن زامان كەرەي مەن جانىبەك حاندار نەگىزىن قالاعان قازاق حاندىعىنىڭ دا بارىنشا كۇشەيىپ, ورتالىق ازياداعى اسكەري-ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني وقيعالارعا تىكەلەي ىقپال ەتىپ وتىرعانى «تاريح-ي-راشيديدە» ۇدايى ءسوز بولىپ وتىرادى.
تاريحتان بەلگىلى بولعانداي, «جاركەنت حاندىعى» قۇرىلۋدىڭ الدى-ارتىنداعى ورتالىق ازياداعى شايبان مەن شاعاتاي سۇلتاندارىنىڭ اراسىنداعى تاق تالاسى قوزدىرعان قاندى قىرعىن تۇتاستاي 3 عاسىرعا سوزىلىپ, قالالار قاڭىراپ, دالالار اڭىراپ, حالىق بارىنشا كۇيزەلدى.
موعولستان اۋماعىنىڭ تەرىستىگى مەن باتىسىندا كۇشەيە باستاعان قازاق حاندىعى مەن ونىڭ شىعىس-وڭتۇستىگىندە بوي كوتەرگەن «جاركەنت حاندىعىنىڭ» تاريح ساحناسىنا شىعۋى ورتالىق ازيانى جايلاعان وسىنداي كۇيزەلىستى جاعدايدى توقتاتۋعا تىكەلەي اسەر ەتتى.
164 جىلعا سوزىلعان (1514-1678 جىلى) جاركەنت حاندىعى تۇسىندا جاعداي تۇبىرىنەن وزگەردى. ەڭ ماڭىزدىسى, حاندىق اۋماعىندا تىنىشتىق ورنادى, شارۋاشىلىق جولعا قويىلىپ, حالىق تۇرمىسى جاقساردى. وقۋ-اعارتۋ, مادەنيەت قارقىنداپ ءوستى, دامىدى. وسىنداي يگىلىكتى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا ءوز زامانىنىڭ اسا ءبىلىمدار, كورەگەن ءارى يماندى كوسەمى, اكەلى-بالالى سۇلتان سايد حان مەن ءابدراشيد حاندار بولعانىن, سول ءبىر يگىلىكتى باستامانى جۇزەگە اسىرۋعا ءوزى دە بارىنشا ات سالىسقانىن مىرزا حايدار دۋلاتي تەبىرەنە جازعان بولاتىن.
م.ح.دۋلاتي تاريحي وقيعالاردى, تاريحي تۇلعالاردىڭ بەت-بەينەسىن قالاي اشىپ, قالاي بەرگەندىگى جونىندە بىلاي دەيدى: «...ءبىزدىڭ شەجىرەشىلەردىڭ سالتى – ۇرپاقتاردىڭ شەجىرەسىن قالاي بولسا ءدال سول قالپىندا بايانداپ بەرۋ كەرەك. ويتكەنى ءبىز پاتشالاردىڭ تەك جاقسى ادەتتەرىن عانا جازىپ, ءجونسىز قىلىقتارىن بۇگىپ قالماي, الەم جۇرتى تۋرالى تاريح ساقتالىپ قالۋ ءۇشىن, بارلىق وقيعانى تۇگەل بايانداپ قالدىرۋعا ءتيىسپىز. كەيىنگى ۇرپاق ءوز اتا-باباسىن ارىدەن (قايدان تارالاتىنىن) ءبىلىپ قانا كويماي, سونىمەن قاتار جاقسى مىنەز بەن ۇنامسىز قىلىقتىڭ قانداي پايدا-زيان اكەلەرىن باعامداپ وتىراتىن بولۋى كەرەك. بالكىم, بۇل ناسيحاتتى قابىلداپ, ىزگى ىستەرگە كىرىسەر, ءارى كەيىن ءوزىن قۇران وقىپ, ەسكە الۋى ءۇشىن تەنتەك قىلىقتاردان بويىن اۋلاق ۇستار».
مىرزا حايدار دۋلاتي تاريح جازۋدا ءوزى ۇستانعان وسى قاعيداعا بارىنشا ادال بولدى. ءوزىنىڭ نەمەرە اعاسى بولسا دا, ز ۇلىمدىعىمەن اتى شىققان سۇلتان ابۋباكىر (48 جىل قاشقاردى بيلەگەن) قاتارلى قاتىگەز حانداردى اياۋسىز اشكەرەلەپ وتىرادى. باسقالارعا قىلعان جاماندىق ءوزىن تاپپاي قويمايتىنىن سان تاعدىرلارمەن دالەلدەيدى.
م.ح. دۋلاتي پاتشالار جونىندە بىلاي وي تولعايدى:
«شىن مانىندە وپاسىز دۇنيە بايلىققا سۇيەنبەگەن پاتشا ناعىز پاتشا, ويتكەنى وپاسىز دۇنيە وتپەلى, تۇراقسىز. بايلىق دەگەنىمىز – ادىلەتتىلىك پەن يگىلىكتىڭ سالتانات قۇرۋى, ءارى يماندىلىق باقىتى – جۇماق باعىنا وسى الەمنەن جەتەدى».
«جاركەنت حاندىعىن» قۇرىپ, ونى گۇلدەندىرگەن سۇلتان سايد حان مەن ونىڭ تاق مۇراگەرى راشيد سۇلتان (1533-1569 ج.) جونىندە ءسوز بولعاندا تاريحشى مىرزا حايدار ەرەكشە قۇرمەت, ماداق-ماراپاتتارمەن اسپانداتا اسپەتتەيدى.
«تاريح-ي-ءراشيديدىڭ» 68-تاراۋىندا: «سۇلتان سايد حان قادىرلى, باقىتتى جانە قۋاتتى پاتشا ەدى. ءارتۇرلى قاسيەت دارىعان, ماقتان ەتەرلىك مىنەز-ق ۇلىق بويىنا بىتكەن. ...اڭگىمەسى وتە ايشىقتى, تۇرىكشە دە, پارسىشا دا سوزگە شەشەن بولاتىن. ...ونىڭ جومارتتىعىندا شەك جوق ەدى. مەن 24 جىل ونىڭ قىزمەتىندە بولدىم. ول ەرجۇرەكتىگىمەن دە ءوز قاتارلاستارى اراسىندا ەرەكشەلەنەتىن. ...مەن ءوز باسىم موعول ۇلىسىندا دا, وزبەكتەر مەن شاعاتايلاردان دا, سول سياقتى قۇرالايدى كوزگە اتاتىن مەرگەن جاندى كورگەن ەمەسپىن. ...مەن مۇنداي جاراتىلىسى ءمارت جاندى سيرەك كەزدەستىردىم. ...ال بىلىمدارلىعىنا كەلگەندە مەن وعان تەڭ كەلەر كىسى كورمەدىم. ... پارسىشا, تۇرىكشە, ارابشا وتە ساۋاتتى, دۇرىس, ءمىنسىز جازاتىن.
تۇركى تىلىندە ءمىنسىز, ادەمى ينشا-شىعارما جازعاندا وعان باسقالاردىڭ تەڭەسۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ولەڭ شىعارعاندا ونىڭ كۇش-قۋاتى مەن دارىنىنا تەڭ كەلەر ادام وتە سيرەك كەزدەسەتىن», دەپ اعىنان اقتارىلا سىر اشادى.
ءبىز كوركەم ادەبيەتتى 70 جىل بويى قازان توڭكەرىسىنىڭ تەتىگى مەن تەگەرشىگىنە بايلاپ بەرگەن سوتسياليزم دوگماسى بويىنشا باعالاپ كەلدىك.
مىرزا حايدار دۋلاتي تامسانا ۇلىقتاعان سايد حان, راشيد حاندار دەڭگەيىنە جەتكەن سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ۇلى پاتشالار الەم تاريحىندا وتە سيرەك كەزدەسەتىنىن بۇگىنگى ۇرپاق ەندى بىلە باستادى. تاريحشى مەن سىنشىلار, ادەتتە, ءوز زامانداستارى جونىندە ونشا ءادىل بولا بەرمەيتىنى بەلگىلى. ال م.ح.دۋلاتي كەرىسىنشە, ونىڭ سۇلتان سايد حاننىڭ بويىنداعى ەرەكشە قاسيەتتەرىن ساناپ تاۋىسا الماي قينالعانداي بولادى.
وسىنداي ەرەكشە قابىلەت پەن كىسىلىك نۇرىنا بولەنگەن سايد حان «جاركەنت حاندىعىن» از عانا جىلدار ىشىندە وركەندەۋدىڭ شەگىنە جەتكىزە الدى. حاندىق اۋماعىندا ديحانشىلىق پەن مال شارۋاشىلىعى بارىنشا دامىدى. قالالار كوركەيتىلىپ, جولدار, كوپىرلەر, بەكىنىستەر قايتا جاسالىپ, باۋ-باقشالى سالتانات سارايلارى بوي كوتەردى. مەكتەپ-مەدرەسەلەر كوپتەپ اشىلدى. ولار نەگىزىنەن مەملەكەت پەن ۋاحىپالەردىڭ قاراجاتىنا سۇيەندى.
سايد حان ءوزى وقىمىستى, جان-جاقتى جەتىلگەن ونەر يەسى بولعاندىقتان, جاركەنت حاندىعى اۋماعىندا تۇراتىن ايگىلى اقىن-جازۋشىلاردى, ونەرپاز مۋزىكانتتاردى, حاتتاتتار مەن ساۋلەتشىلەردى حان ورداسىنا الدىرىپ, ولاردىڭ شىعارماشىلىقپەن ەركىن, الاڭسىز اينالىسۋىنا بارلىق جاعدايدى جاساپ بەرەدى. سوندىقتان ول زاماندا حاندىق شەگىنەن شالعايدا جاتقان بۇحارا, سامارقاند, كاشمير, ءۇندىستان قالالارىنان وقىمىستىلار مەن ونەرپازدار جانە ءبىلىم, ونەر جولىن قۋعان جاس تالانتتار قاشقار مەن جاركەنتكە اعىلىپ جاتاتىن بولعان.
ورتالىق ازياعا داڭقى كەتكەن قاشقارداعى «حاندىق مەدرەسە» مەن جاركەنت قالاسىنداعى «حاندىق مەدرەسە» جانە سونداعى «ديۋانحانا» (مەملەكەتتىك كىتاپحانا) ءدال وسى جاركەنت حاندىعى تۇسىندا بوي كوتەرگەن ءبىلىم, عىلىم وردالارى ەدى. بۇل ءبىلىم وردالارىندا ءوز زامانىنىڭ ايگىلى عۇلامالارى قىدىرحان ياركەندي قاتارلى عالىمدار ساباق بەرەتىن. ولار اراب ءتىلى, پارسى ءتىلى, ۇردۋ ءتىلى, ەسەپ, تاريح, ادەبيەت, مادەنيەت, مەديتسينا, استرونوميا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بىلىمدەرىن كەڭىنەن وقىتىپ, ماماندار دايىندايتىن.
ءدىن عۇلامالارى يسلام نەگىزدەرى مەن قۇران كارىم, حاديس, شارىپتەردەن جان-جاقتى حاباردار يسلام فيلوسوفتارى مەن بىلگىر تەولوگتاردى تاربيەلەپ شىعاردى. سايد حاننىڭ مۇراگەر بالاسى راشيد حان تۇسىندا بۇل ۇردىستەر بارىنشا كوركەيىپ, كەمەلدەنە ءتۇستى.
م.ح.دۋلاتي ول جونىندە بىلاي دەپ جازدى: «بۇگىندە, 453 (1546-1547 ج.) جىلى, مارتەبەلى سايد حاننىڭ ورنىنا حان تاعىنا مۇراگەرى ءابدىراشيد حان وتىرىپ, بيلىك ەتۋدە. بۇل «تاريحتى» مەن, مۇحاممەد حايدار پاقىر, وعان ارناپ مۇحاباسىندا قادىرلى ەسىمىن اسپەتتەپ جازدىم».
ءابدىراشيد حاننىڭ سوزگە ەرگىشتىگىنەن مەملەكەتتىڭ تالاي كورنەكتى تۇلعالارى زارداپ شەككەنىن, ءوزىنىڭ دە كابۋل مەن كاشميرگە كەتۋىنە سەبەپشى بولعانىن وكىنە ەسكە السا دا, مىرزا حايدار تاريحي شىندىق الدىندا ادال, ءادىل, شىنشىل, يماندى قايراتكەر رەتىندە ءوزىن كورسەتە بىلەدى. ول بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى:
«حان ىستەردى تالداپ شەشۋدە, كىسى تاڭداۋدا وسالدىق كورسەتكەنىمەن, دەنساۋلىعى مىقتى, ءسوز ورايىن تاۋىپ سويلەۋدەن قاتارلارىنان الدا بولاتىن.
...ونىڭ ءمارت قولدارى الۋان ءتۇرلى ساز اسپاپتارىن شەبەر جانداندىرىپ ورىندايتىنى سونشالىق, ونىڭ جانىندا شولپان ەچانگى اۋەندەرى سولعىندانىپ (شولپان – باقىت جۇلدىزى, اۆتور ونى ءانشى-سازگەر دەپ العان, اۋد.) ءھام ساز باعىندا سايراعان بۇلبۇلدار اۋەنى كومەسكى تارتىپ قالاتىن. شاراپاتتى شابىتى قاراسوزدىڭ ءوزىن جاقۇت جىرعا اينالدىراتىن. ونىڭ قابىلەت دارىنى نازىك تە تالعامپاز سيپات بايقاتاتىن».
ءار ەل تاريحشىلارى «قاشقار حاندىعى», «جاركەنت حاندىعى», «سايديا حاندىعى», «سايديا موعول مەملەكەتى» دەپ اتاعان ەلدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى مەن ساياسي, مادەني احۋالى جانە حالقىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامى جونىندە ءبىر-بىرىنە مۇلدەم كەرەعار پايىمداۋلار مەن توپشىلاۋلار ايتىپ كەلەدى. اسىرەسە شىعىستۇركىستاندىق تاريحشى, ادەبيەتشى عالىمداردىڭ پىكىرلەرى تىم وقشاۋ ءارى بارىنشا وعاشتاۋ قالىپتاسقانىن بايقايمىز. ەندى سونداي پىكىرلەردىڭ ءبىر-ەكەۋىنە توقتالا كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز.
ءبىرىنشىسى – مىرزا حايداردىڭ وزىنە اتاتەك رەتىندە قولدانعان دۋلاتي – دوعلات اتاۋى جونىندە ۇرىمجىدە 1993 جىلى جارىق كورگەن «ۇيعىر ادەبيەتى تاريحىنىڭ» II تومىندا بىلاي دەپ جازىلعان: حيجرانىڭ 615 جىلى (1218 ج.) شىڭعىس حان التىنشاھار رايونىنا ۇيعىرلاردان ماڭلاي سۋۆيە دەگەن ءبىر ادامدى ءۋالي ەتتى. ماڭلاي سۋۆيەنىڭ ءبىر اياعى اقساق (كەمتار) بولعاندىقتان, شىڭعىس حان ونى «دوعلات» دەيتىن. (دوعلات – موڭعول تىلىندە «اقساق» دەگەن ءسوز – ءا.ر.). وسىعان وراي 1224 جىلعا دەيىن التى شاھاردى بيلەگەن ماڭلاي سۋۆيە اۋلەتى تاريحتا دوعلات اۋلەتى (ديناستياسى) دەپ اتالادى. دەمەك, دوعلات اۋلەتىنىڭ 1-بيلەۋشىسى – ماڭلاي سۋۆيە. ماڭلاي سۋۆيە دوعلات بولادى. ول ادام ۇيعىر بولىپ شىڭعىس حاننىڭ جاقىن ادامى ەدى».
بۇل جازبالار تاريحي شىندىققا ساي كەلمەيتىنىن باسقا ەمەس «تاريح-ي-ءراشيديدىڭ» اۆتورى م.ح.ءدۋلاتيدىڭ ءوزى بىلايشا جوققا شىعارعان بولاتىن.
شىڭعىس حان ءتورت بالاسىنا ۇلەس بەرگەندە: «موعولستاندى تولىق, قارا قىتايدى, تۇركىستان مەن ماۋرەناحردى شاعاتاي حانعا بەردى... سول بولىنگەن ۇلەستە دۋلاتتاردىڭ ۇلەسى شاعاتاي حانعا ءتيدى. شاعاتاي حان دۋلاتتارعا ماڭلاي سۇبەنى تاپسىردى. «ماڭلاي سۇبە» – «كۇنگەي جاق» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى». ماڭلاي سۇبە ءبىر جاعى شاشپەن, ەكىنشى جاعى شالىش, ىستىقكول جانە ءبىر تاراپى سارى ۇيعىرلارمەن شەكارالاسىپ جاتىر. وسى ءتورت تاراپتىڭ شەگىندە قاشقار مەن قوتان ورنالاسقان. دۋلاتتاردىڭ وسى ولكەسىنە العاش بيلىك ەتكەن ءامىر بايداحان (بايدوعان) ەدى. ءامىر بايدوحاننان (بۇل جەر) رۋدان-رۋعا, عاسىردان-عاسىرعا, پەرزەنتتەن-پەرزەنتكە مۇراعا قالىپ, جوعارىدا باياندالعان مىرزا ءابۋ باكىرگە وتكەن».
تاسقا باسىلعان وسى جازبالارعا قارسى قانداي ءۋاج ايتۋعا بولادى؟ وسىنشاما بۇرا تارتۋ كىمگە, نەگە كەرەك بولدى ەكەن؟ كەزىندەگى جانە بۇگىنگى تاڭداعى يمپەريالاردىڭ «بۇراتانالاردى بۇراتانالارعا قارسى ايداپ سالۋ ارقىلى ءبولىپ ال دا بيلەي بەر» ساياساتى ءبىزدىڭ تۇركى حالىقتارىنا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەنى وكىنىشتى-اق.
تاريح عىلىمىندا قالىپتاسقان وسىنداي ۇساق, قيسىق, سوندىقتان دا اسا زالالدى پىكىر اعىمى تاۋەلسىزدىككە قولى ارەڭ جەتكەن بۇگىنگى ءتۇبى ءبىر تۋىسقان دەلىنەتىن تۇركى حالىقتارى عالىمدارى اراسىندا دا ءجيى بوي كورسەتىپ كەلە جاتقانى وكىنىشتى-اق.
2002 جىلى تۇركىستان قالاسىندا وتكەن ء«بىرىنشى حالىقارالىق تۇركولوگيا كونگرەسى» قابىلداعان قاۋلىدا تۇركى حالىقتارىن ءبىر-بىرىنە جاقىنداستىرىپ, ورتاق تاريح جاساۋعا شاقىرعان سالدارلى ۇسىنىستاردىڭ كەيبىرىن ەستەرىڭىزگە سالايىق. وندا: ء«بىر جۇيەگە كەلتىرىلگەن ەجەلگى تۇركى حالىقتارى تاريحى مەن كونە ادەبيەتى وقۋ باعدارلامالارىندا كورىنىس تاپسىن. ەجەلگى تۇركىلەردىڭ تاريحى مەن ادەبيەتى بويىنشا تاريح, فيلوسوفيا, فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىندە ارنايى كۋرستان ءدارىس بەرىلسىن. ورتا عاسىرلارداعى ورتاق ادەبيەت تۋرالى ءارتۇرلى زەرتتەۋلەردى ورتالىقتاندىرۋعا, زەرتتەۋ جەمىستەرىن بىرلەسىپ پايدالانۋعا نازار اۋدارىلسىن».
عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن دابىرالى كونگرەستەر وتكىزۋدەگى ماقسات – تۋىسقان تۇركى حالىقتارىنىڭ باسىن قايتسەك قوسامىز, ورتاق عىلىمي مىندەتتەرىمىزدى قالاي جۇمىلا اتقارا الامىز دەگەن ىزگى نيەتتەن باستاۋ السا, باسقوسۋلار اراسىنداعى ساباقتاستىق پەن ءداستۇر جالعاستىعى ايقىندالۋى كەرەك بولماي ما؟ ءار جىلدارى ءوتىپ جاتاتىن م.ح.دۋلاتي وقۋلارى اراسىندا سونداي ءداستۇرلى ساباقتاستىق بار ما؟ بولسا قايسىلار؟ كەلەشەك دۋلاتي وقۋلارىندا قانداي جاڭالىق بولادى دەپ كۇتەمىز؟ م.ح.دۋلاتيدەي ورتاق ماقتانىشىمىزدى ءوز دەڭگەي-دارەجەسىندە تانىپ بىلدىك پە؟ م.ح.ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» اتتى ۇلى ەڭبەگىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ ارقىلى جاس تاۋەلسىز تۇركى رەسپۋبليكالارى بۇگىنگى ومىرىمىزگە قانداي تاعىلىم-تاربيە الا الادى؟ ورتا عاسىردا ەۋرو-ازيا مەن ءۇندى-قىتايدى ءدۇر سىلكىندىرگەن ۇلى تۇركى قاعاناتتارى قايدا كەتتى؟
«كەدەن كەدەن بولدى, كەدەرگى نەدەن بولدى» دەيتىن اتالى سوزگە بۇگىنگى تۇركى تۋمالارى بايسالدى انىقتاما تابا السا عانا «دۋلاتي وقۋلارى» ءوز ماقساتىنا جەتكەن بولار ەدى.
ۇلى ويشىل مىرزا حايدار تاريح جازۋدا بولسىن, باسقا ىستەردە بولسىن ۇستانار قاعيداسىن بىلاي تۇيىندەيدى: «...شىندىقتان شەگىنۋ قاتەلىك بولماق. [اڭگىمەنى بايانداۋدا] ارتىق نارسەلەرگە ۇستامدىلىق جاساۋ, سونىمەن قاتار [وقيعانى] جازۋدا ءۇنسىز قالماۋ – شىندىقتى ايتۋداعى پارىز».
تاريح تەك تاريح ءۇشىن ەمەس, ءبىزدىڭ بۇگىنىمىز بەن ەرتەڭىمىز ءۇشىن قىزمەت ەتكەندە عانا قۇندى ءارى ءماندى بولماق.
ءبىر عانيبەتى, «تاريح-ي-ءراشيديدى» وقىپ-زەردەلەۋ, تانىمدىق-تاعىلىمدىق ۇلگى-ونەگە الۋ جولىنداعى «دۋلاتي وقۋلارى» تەككە كەتپەگەنى, ءوز جەمىسىن بەرە باستاعانى ەدى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن استانادا شاڭىراق كوتەرگەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى قولعا العان يگى ىستەر وعان دالەل بولا الادى. «تۇركى حالىقتارى تاريحى» وقۋلىعىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى, ورتاق «تۇركى حالىقتارى ادەبيەتى» اتتى وقۋلىق پەن حرەستوماتياسىنىڭ جارىققا شىعۋى, م.ح.ءدۋلاتيدىڭ قايتا باسىلعان «تاريح-ي-ءراشيديدىڭ» كوپ تارالىممەن شىعۋى, تۇركى اكادەمياسى باسشىلىعىنىڭ جىگەرلى جاستار قاتارىنان تولىعۋى, ت.ب. يگى ىستەر قۋانتادى.
ۇلى بابامىز بۇگىنگى عىلىم جولىنا تۇسكەن ۇرپاقتارىنا بىلايشا ءتىل قاتىپ: «سوندىقتان عىلىمدى كۇنكورىستىڭ قۇرالى رەتىندە پايدالانىپ, ونى جوعارى دارەجەگە جەتۋگە قولداناتىن عالىمداردان اۋلاق بولۋ كەرەك. ...ال زىكىر سالىپ, بيلەيتىن, قولىنا تۇسكەن كەز كەلگەن نارسەنىڭ ءبارىن الىپ, تالعاۋسىز جەيتىن دارۋىشتەردەن ساق بولعان ءجون. سۋننيت سەنىمىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ماعريفات پەن ءتاۋحيدتى تىڭداۋدان قاشىق بولعان ءلازىم. اقيقاتتى تانۋ نۇرىنىڭ پايدا بولۋى ءۇشىن اللانىڭ ەلشىسى مۇحاممەدتىڭ [اللانىڭ وعان سالەمى بولسىن] ۇستانعان جولىمەن ءجۇرۋ كەرەك».
بۇل ۇندەۋ ءسوزدى بارلىق ۋاقىتتاعى بارشا عالىمدار مەن مۇمىندەرگە ايتىلعان عيبرات دەپ قابىلداعان ءجون بولار.
الىمعازى داۋلەتحان,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
