ال وتارلاۋ ساياساتىنىڭ ەڭ ءتيىمدى ءادىسى – الدىمەن ولاردىڭ ساناسىنان اتامەكەنى, تۋىپ-وسكەن جەرى, وزەن-كولىنىڭ اتاۋىن ءوشىرۋ. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتى ماڭگۇرتكە اينالدىرۋ. كۇنى كەشەگە دەيىن ءبىر عانا اۋدان ەمەس تۇتاس ەلدى جايلاپ كەتكەن لەنين, ستالين, كالينين, مولوتوۆ, مالەنكوۆ, تاعى باسقا كەڭەستىك قايراتكەرلەردىڭ اتىمەن كولحوزداردىڭ, مەكتەپتەردىڭ جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ كەتكەنىن قالاي ۇمىتا الارسىڭ. ول ول ما, قازاقستانعا «كىشى وكتيابر ورناتامىن» – دەپ تۇتاس ءبىر ۇلتتى اشتىققا ۇشىراتىپ, حالىقتى قىناداي قىرىپ تاستاعان قۋ جاق گولوششەكين مەن اشتان قىرىلعان حالىقتىڭ باس كوتەرگەن ازاماتتارىن جۇيەلى تۇردە جويىپ, ماسكەۋدەن قوسىمشا جوسپار سۇراعان ميرزويانداردى دا توبەمىزگە كوتەرىپ دارىپتەگەنىمىز جالعان ەمەس. وتارلاۋ جۇيەسىنىڭ ءبىر مىسالى ءوزىمىز مەكەندەپ جاتقان ءوڭىر – ورال قالاسى مەن اتىراۋدىڭ ارالارىنداعى كارى جايىقتى بويلاي جايلاعان اۋىلدار كرۋگلووزيورنىي, سەرەبرياكوۆو, شاپوۆ, ۆلاديميروۆكا, بۋدارين, چاپاەۆ, انتونوۆ, يندەر, زەلەنىي, كۋلاگينو وسىلايشا جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ۇلتتى باسىپ-جانشۋدىڭ, ونىڭ تاريحي قۇندىلىعىن, ءتىلىن, ءدىلىن ءوشىرۋدىڭ بۇدان اسقان سوراقىلىعى بولار ما؟
وكىنىشكە قاراي, وسىلاردىڭ ءبىرازى ءالى كۇنگە دەيىن مۇرتى مۇقالماستان, قاي اۋىلعا بارساڭ دا قاسقايىپ, بايىرعى اتاۋىمەن قارسى الىپ تۇر.
كەڭەستىك ساياساتتىڭ ميىمىزدىڭ قاتپار-قاتپارىنا ەنىپ, سۇيەگىمىزگە ءسىڭىپ قالعانى سونشالىق, ءتىپتى قايسىبىر كارى قۇلاقتاردىڭ بۇل اتاۋلاردى وزگەرتۋگە قۇلقى جوق. ەل تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتتى – دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ جۇرسەك, كەشەگى سۋ تاسقىنى كەزىندە زارداپ شەگىپ جاتقان شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى اۋىلداردىڭ اتاۋى قۋانىشىمىزدى سۋ سەپكەندەي باسىپ, توبە شاشىمىزدى تىك تۇرعىزدى. اپىر-اۋ, سول ايماقتىڭ ەل باسقارىپ وتىرعان اتقامىنەرلەرى, مەملەكەتتىك ورگاندار, قوعامدىق ۇيىمدار اي قاراپ وتىر ما؟ «اۋرۋ باتپانداپ كىرىپ, مىسقالداپ شىعادى» دەسەك تە, ەل تاۋەلسىزدىگىن العان جيىرما جەتى جىلدا شىعىپ بولماعان, ەتتەن ءوتىپ, سۇيەككە ءسىڭىپ كەتكەن قانداي دەرت, ول. ونىڭ قاسىندا جاڭا بوي تۇزەگەن شاعىن اۋداندارىنىڭ كوشەلەرىنە الاش ارىستارىنىڭ اتىن بەرگەن ورال شاھارىن باسقارىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ وڭ ىستەرى كوڭىل كونشىتكەندەي ەكەن. ايتسە دە جوعارىدا اتالعان جايىق بويىنداعى اۋىل-كەنتتەردىڭ اتاۋىن وزگەرتەتىن ۋاقىت جەتكەنى دە ەسكەرىلۋى كەرەك.
مۇنىڭ ءوزى وسى ءوڭىردى مەكەندەگەن كوپ ۇلتتى جۇرتىمىزدىڭ اۋىز بىرلىگى مەن ىنتىماعىن, ءبىر-بىرىنە دەگەن ىزگى قارىم-قاتىناسىن, تۋىسقان حالىقتاردىڭ ەل مەن جەر يەلەرىنە دەگەن رياسىز قۇرمەتىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ قولىمىزدا قازاقستان مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە بەرىلگەن اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنە, نىساندارعا بەرۋگە ۇسىنىلاتىن تاريحي تۇلعالار مەن ءداستۇرلى اتاۋلار ءتىزىمى بار.
ءبىر قاراعاندا ءبارى دە دۇرىس, تىزىمدەگى ەسىمدەردىڭ قاي-قايسىسى دا قازاق شەجىرەسىندەگى تاريحي تۇلعالار. ايتسە دە ءتىزىمنىڭ اسىعىستاۋ, تەك تاپسىرمانى ورىنداي سالۋ ءۇشىن جاسالا سالعانى دا كوزگە بىردەن شالىنادى. مىسالى, XIV-XVIII عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن حالقىمىزدىڭ قايراتكەر باتىرلارى مەن اقىندارى, كوسەمدەرى مەن شەشەندەرى قاراساي, ايتەكە, بۇقار جىراۋ, رايىمبەك, سىرىم, يساتاي, ناۋرىزباي سىندى قايراتكەرلەرىمىزدىڭ اتتارىندا اۋداندار بار. وسى اتالعان تۇلعالار مەن ابىلقايىر, بوگەنباي, قابانباي, تولە بي, قازىبەك بي سىندى سايىپقىران ساڭلاقتارىمىزدىڭ اتتارىمەن سانسىز كوشەلەر اتالادى. مۇنداي قايتالاۋلار XIX-XXI عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ۇلت, ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ تىزىمىندە دە ءجيى ۇشىراسادى. ەگەر جاۋاپتى ورىندار وسى ماسەلەگە مەيلىنشە زەيىن قويىپ زەردەلەي تۇسسە, تاريحىمىزعا تەرەڭىرەك ۇڭىلسە ەلدىگىمىزدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋعا قانىن دا, جانىن دا اياماعان قانشاما ارىستارىمىز كولەڭكەدەن شىعىپ, ءتورت قۇبىلامىز تۇگەندەلە تۇسكەن بولار ەدى.
ەل تاۋەلسىزدىگىن العانىنا شيرەك عاسىردان استام مەرزىم بولدى. وسى جىلداردا ەگەمەندىگىمىزدى نىعايتىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ قاداسىن قاعىسىپ, ەلباسىمىزعا سەرىك بولىپ, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە ىسىمەن دە, سوزىمەن دە ەلدىك قۋاتىمىزدى ارتتىرۋعا ۇلەس قوسقان تۇلعالاردى تىزىمنەن كورە المادىق.
مەملەكەتىمىزدىڭ قۇقىقتىق نورمالارىن جاساۋعا بەلسەنە اتسالىسقان بەلگىلى زاڭگەرلەر س.زيمانوۆ, ن.شايكەنوۆ, ك.حاليكوۆ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرلەرى بولعان ۇ.قارامانوۆ, ە.اسانباەۆ, و.مۇحامەدجانوۆ, ن.بالعىمباەۆ, قازاق ونەرىن دۇنيە جۇزىنە تانىتقان داڭقتى ديريجەر ش.قاجىعاليەۆ, اتاقتى كومپوزيتورلار ب.جۇمانيازوۆ ءا.بەيسەۋوۆ, م.ماڭعىتاەۆ اتالعان تىزىمدە مۇلدە جوق. بۇلاردىڭ قايسىبىرىنە دۇنيەدەن وتكەنىنە 5 جىل تولماعان – دەپ ءۋاج ايتۋشىلار بولسا, ونداي تۇلعالار ۇسىنىلعان تىزىمدە دە ءجۇر. قازاقستاننىڭ زاڭى, ەرەجەسى بارشا قازاقستاندىقتارعا ورتاق بولسا كەرەك.
ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ «تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەدى. ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەر بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس» – دەپ ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا اتاپ كورسەتكەن. ال ونداي وڭىرلەر, ونداي تۇلعالار ەلىمىزدە از با؟ ەندەشە ءبىز نەگە ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىن قاساڭ تىزىممەن شەكتەلۋگە ءتيىسپىز.
ءوزى تۋىپ-وسكەن ولكەسىنىڭ تابيعاتىن, سول ءوڭىردى وركەندەتۋگە بار كۇش-جىگەرىن جۇمساعان قايراتكەرلەرىن بىلمەسە بولاشاق پاتريوتتار قايدان شىقپاق؟
رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسياعا ۇسىنىلعان ءداستۇرلى اتاۋلارعا دا ايتارىمىز بار.
ەلباسىمىز ايتقانداي ءار ءوڭىردىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. بىزدىڭشە جاس ۇرپاق ءوز ولكەسىنىڭ تاريحىن مەيلىنشە ءبىلۋى ءۇشىن اتاۋلاردى ءار ولكەنىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەستەندىرۋ كەرەك. مىسالى, تىزىمدە ايبالتا, اقديدار, اقشام, بايقونىس, بوزعاناق, اشۋداس, ارلان دەگەن جالپى اتاۋلار بار. ال وسى اتاۋلاردىڭ ايتىلۋى ادەمى بولعانمەن ءمانى قانداي؟ وسى اتاۋلار كوشەلەر مەن ەلدى مەكەندەرگە ۇيلەسە مە؟ اقكەكىل, بۋرا, اشۋداس كوشەلەرى – دەگەن اتاۋلاردىڭ قانداي قيسىنى بار؟
ونى كۇشتەپ, بيشىكتىڭ كۇشىمەن قويعانمەن كوپشىلىك جۇرت قابىلداي الا ما؟ ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ونوماستيكا تۋرالى» زاڭىنىڭ ءاربىر بابىندا كوشە, كەنت اتاۋلارىن حالىقپەن اقىلداسا وتىرىپ اتاۋ جونىندە ناقتى ايتىلعان.
جەر-سۋ, اۋىل-كەنت, كوشە اتاۋلارى ءبىزدىڭ ۇلتتىق كەلبەتىمىز بولماق. ءبىز بۇگىن ۋاقىت, ەلباسى بەرىپ وتىرعان مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانباساق, بولاشاق ۇرپاق الدىندا كەشىرىلمەس كۇناعا باتامىز. سوندىقتان دا بەسىگىمىزدى دۇرىس تۇزەيىك, اعايىن!
زاكاريا سيسەنعالي,
جاڭاقالا اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسى
باتىس قازاقستان وبلىسى
