كەز كەلگەن ۇلتتىڭ باعا جەتكىسىز قازىناسى – ءتىل. ول ۇلتپەن بىرگە جاساپ, زامانمەن بىرگە دامىپ وتىراتىن قۇبىلىس. انا ءتىلىمىزدىڭ بار بايلىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قانا قويماي ونى جيناقتاپ, جۇيەلەپ جاس ۇرپاققا تابىستاۋ – ءار بۋىننىڭ ابزال بورىشى.
ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قازىناسى – انا ءتىلىمىزدىڭ سوزدىك قورىن تۇگەندەپ, ونداعى ءار ءسوزدىڭ ماعىناسىن اشىپ, ءمانىن انىقتاپ كوپتومدىق سوزدىك رەتىندە شىعارۋ وتە يگىلىكتى ءىس.
وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن شىعارىلعان ون تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە» 91,5 مىڭ اتاۋ ءسوز بەن تىركەس قامتىلعان ەكەن. ال ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنە وراي شىعارىلىپ وتىرعان ون بەس تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە» بارلىعى 150 مىڭنان استام اتاۋ ءسوز بەن ءسوز تىركەسى قامتىلىپ وتىر. بۇل اتا-بابالارىمىزدان ۇزىلمەي جەتكەن ۇلتتىڭ ۇلى بايلىعى – قازاق ءتىلىنىڭ زامانعا ساي جاڭارىپ, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ورنىققان جاڭا ۇعىم, تەرمين, اتاۋلارمەن مەيلىنشە تولىسقاندىعىنىڭ, بارىنشا ءوسىپ-وركەندەگەنىنىڭ بەلگىسى.
«قازاق ادەبي ءتىلى سوزدىگىنىڭ» جارىق كورۋىن ەلىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىندەگى ەڭ ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالاپ, ونىڭ بارشا حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالاتىن بىرەگەي مۇرا بولۋىنا تىلەكتەستىگىمدى بىلدىرەمىن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ۇلتتىڭ ۇلى قازىناسى
كەز كەلگەن ءتىلدىڭ ءوسۋى دە, ءوشۋى دە ونى دۇنيەگە اكەلگەن حالىق تاريحىمەن تاعدىرلاس. ۇلت وسسە, ءتىل دە بىرگە ءوسىپ, ۇلت جويىلعاندا, ءتىل دە ءوشىپ وتىرعان. ءتىل بىلىمىندەگى «ءولى تىلدەر» دەپ اتالاتىن قاتارعا كىرەتىن ۇلكەن توپ وسىنىڭ ايقىن دالەلى. ولاردىڭ ىشىندە ادامزات تاريحىندا ماڭگى ولمەس ادەبي, تاريحي مۇرا قالدىرعان سانسكريت, كوپت, اۆەستا, ءتىپتى لاتىن مەن عۇن تىلدەرى دە بار. ولاردىڭ كوپشىلىگى بۇگىندە قولدانىستان قالعانىمەن, كوپتەگەن جاڭا تىلدەردىڭ وركەندەۋىنە جول اشتى.
مىڭ جىلدان استام بيلىك قۇرىپ, الەم تاريحىنىڭ دامۋىنا وشپەستەي ءىز قالدىرعان ەجەلگى ءريمنىڭ رەسمي ءتىلى بولعان لاتىن ءتىلى بۇگىندە الاقانداي ۆاتيكاننىڭ عانا مەملەكەتتىك ءتىلى قىزمەتىن اتقارعانىمەن, ءدال وسى ءتىل بۇگىندە باتىس وركەنيەتىنىڭ باسىم كوپشىلىگى سويلەيتىن يسپان, فرانتسۋز, پورتۋگال جانە يتاليان تىلدەرىنە عۇمىر سىيلادى.
قىتايدىڭ بەس مىڭجىلدىق تاريحى الۋان تىلدە سويلەيتىن, سانسىز كوپ تايپالاردان تۇراتىن حالىقتاردىڭ بىرتە-بىرتە بىرىگۋ تاريحىنان تۇرادى. قازىرگە دەيىن قىتاي تىلىندەگى ون ءتۇرلى ديالەكتى مەن قىتاي ادەبي ءتىلىنىڭ (پۋتۋنحۋا) اراسىنداعى ايىرمانىڭ جەر مەن كوكتەي ەكەندىگىن ەسكەرەر بولساق, قىتاي ديالەكتىلەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋ XXI عاسىردا دا جالعاسۋ ۇستىندە ەكەندىگىن كورەمىز.
تۇرىك قاعاناتى داۋىرلەگەن كەزدە تۇرىك ءتىلىنىڭ دە مەيماناسى تاسىدى. كيريلل مەن مەفوديدىڭ دۇنيەگە كەلۋىنەن مىڭ جىل بۇرىن تۇركىلەر ءوز زامانىنىڭ ەڭ وزىق جازۋىن ويلاپ تاۋىپ, اتا تاريحىن ءوشپەستەي ەتىپ تاسقا قاشاپ كەتتى. بۇگىندە تۇرىك, قازاق, وزبەك, ازەربايجان, قىرعىز, تۇركىمەن سياقتى التى تاۋەلسىز, وتىزدان استام ءىرىلى-ۋاقتى ۇلىستار ۇستانىپ وتىرعان, جالپى سانى 200 ميلليونعا جۋىق ادام سويلەيتىن تۇركى تىلدەرىنىڭ ءتۇپ اتاسى – وسى كونە تۇرىك ءتىلى. كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى 1969 جىلى «درەۆنەتيۋركسكي سلوۆاردى» شىعاردى. نەگىزىنەن VII-ءحىى عاسىرداعى تەك كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنەن الىنعان وسى سوزدىكتە 20 مىڭنان استام ءسوز بەن ءسوز تىركەستەرى قامتىلعان بولاتىن. ەگەر ءحVىى عاسىردا دۇنيە سالعان, شىعارمالارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساحنادان شىعىپ, باسپادان تۇسپەي كەلە جاتقان الەم ادەبيەتىنىڭ ۇلى كلاسسيگى ۋ.شەكسپيردىڭ بارلىق شىعارمالارىندا 15 مىڭ عانا ءسوز پايدالانىلعانىن ەسكەرەر بولساق, كونە تۇركى ءتىلىنىڭ ءوز زامانىنداعى ەڭ باي تىلدەردىڭ ءبىرى بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
جەتىنشى عاسىردان باستاپ جەر جاھاندا مۇحاممەد پايعامباردىڭ جاسىل تۋىن كوتەرگەن مۇسىلماندار شەرۋ تارتقان كەزدە الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە اراب ءتىلىنىڭ ءداۋىرلەۋ كەزەڭى باستالدى. بۇگىندە 300 ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ انا ءتىلى سانالىپ, مۇسىلمان ءدىنىن ۇستاناتىن 1,5 ميللياردتان استام حالىقتىڭ تىلدەرىنەن بەرىك ورىن العان اراب ءتىلىنىڭ دە قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى از ەمەس.
تاريحىن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىى مىڭجىلدىقتان باستاۋ الاتىن پارسى ءتىلى دە قازاق ءتىلى دامۋىنا يگى اسەرىن تيگىزدى.
ءتىل تاريحىنا قىسقاشا ەكسكۋرس جاساپ وتىرۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى, ءتىل ونى دۇنيەگە اكەلگەن حالىق تاراپىنان قولداۋ, قورعاۋ كورگەن كەزدە عانا داميدى. ءتىپتى 18 عاسىر بويىنا ءولى تىلدەر قاتارىنان بەرىك ورىن العان يۆريت ءتىلى وسىنداي قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا فەنيكس قۇستاي قايتا جاڭعىرىپ, حح عاسىردا ءيزرايلدىڭ مەملەكەتتىك تىلىنە اينالدى. سوندىقتان ءوز ءتىلىن اتا-بابادان قالعان ەڭ اسىل جادىگەردەي ساقتاپ, ونىڭ وزگە تىلدەرمەن بىردەي ءوسىپ-وركەندەۋى مەن ۇزدىكسىز دامىپ وتىرۋىنا قامقورلىق جاساۋ ءاربىر ۇلتتىڭ ەڭ ابزال بورىشى بولۋى ءتيىس.
قازاق ءتىلىنىڭ ون تومدىق تۇسىندىرمە ءسوزدىگىنىڭ جارىق كورگەنىنە از-كەمى جوق تۇپ-تۋرا 25 جىل ۋاقىت ءوتىپتى. سونىمەن, شيرەك عاسىر ىشىندە انا ءتىلىمىز قانداي اسۋلاردان اسىپ, قاي بەلەسكە شىقتى؟ ونىڭ بۇگىنگى حال-كۇيى نەشىك جانە بولاشاعى قانداي؟ وزگە جۇرتتىڭ تىلدەرىمەن سالىستىرعاندا, قاي دەڭگەيدە؟ ەندى وسى سۇراقتارعا دا جاۋاپ بەرە كەتەلىك.
ءدال بۇگىنگى كەزەڭدە قىتاي تىلىنەن كەيىنگى الەمدەگى ەڭ كوپ تاراعان ءتىل – اعىلشىن ءتىلى. بۇل ءتىلدى دۇنيەدەگى 500 ميلليونعا جۋىق ادام ءوزىنىڭ انا ءتىلى دەپ قابىلداسا, 1 ميللياردتان استام ادام ءۇشىن وزدەرى ەركىن ءسويلەيتىن ەكىنشى ءتىل بولىپ ەسەپتەلەدى. اعىلشىن ءتىلى بويىنشا ەڭ بەدەلدى سوزدىكتەردىڭ ءبىرى 1989 جىلى جارىق كورگەن ايگىلى 20 تومدىق «وكسفورد ءسوزدىگىندە» 600 000 ءسوز قامتىلعان. اعىلشىندار كەيىنگى 20 جىل بويى وسى ءسوزدىكتى بارىنشا تولىقتىرىپ, جاڭا نۇسقاسىن دايىنداۋ ۇستىندە. 2017 جىلى اياقتالادى دەپ وتىرعان بۇل باسىلىمدا ميلليونعا جۋىق ءسوز بەن ءسوز تىركەسى قامتىلادى دەپ كۇتىلۋدە. ءبىر عاجابى, اعىلشىن تىلىندەگى سوزدەردىڭ 70 پايىزى كىرمە سوزدەر.
حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن «الەمدىك ءتىل» فۋنكتسياسىن اتقارىپ كەلگەن فرانتسۋز ءتىلىنىڭ «ۇلكەن سوزدىگىندە» 86 مىڭ ءسوز بەن ونىڭ 800 مىڭعا جۋىق ماعىناسى بەرىلگەن. دۇنيەدە كەڭ تاراعان ۇلى تىلدەر قاتارىنداعى نەمىس ءتىلىنىڭ جاعدايى دا ەشكىمنەن وسال ەمەس. نەمىس عالىمدارى شىعارعان ون تومدىق «نەمىس ءتىلىنىڭ ۇلكەن سوزدىگىندە» 200 000 ءسوز بەن ونىڭ 300 مىڭداي ماعىناسى قامتىلىپتى.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن ءۇش ءتىلدىڭ دامۋ دەڭگەيىنەن شىعار قورىتىندى: ادەبيەتى مەن ونەرى, عىلىمى مەن ءبىلىمى وزعان جۇرتتىڭ ءتىلى دە وزىق. باسقاشا ايتساق, ەلى بايدىڭ ءتىلى دە باي.
الەمدەگى ۇلى تىلدەر قاتارىندا ورىس ءتىلى دە بار. ورىس ءتىلىنىڭ بارىنشا تولىق كۇيىندە جارىق كورگەن العاشقى ءتۇسىندىرمە ءسوزدىگى 1789-94 جىلدار اراسىندا باسىلىپ شىققان «سلوۆار اكادەمي روسسيسكوي» ءسوزدىگىندە نەبارى 40 مىڭ ءسوز قامتىلعان ەكەن. ال اراعا ەكى عاسىرداي ۋاقىت سالىپ, 1948-65 جىلداردا جارىق كورگەن 17 تومدىق «سلوۆار سوۆرەمەننوگو رۋسسكوگو يازىكا» دەگەن سوزدىگىندە 120 مىڭ ءسوز قامتىلىپتى. ال 2009 جىلى جارىق كورگەن «بولشوي تولكوۆىي سلوۆار سوۆرەمەننوگو رۋسسكوگو يازىكا» سوزدىگىنە 180 000 ءسوز بەن ءسوز تىركەسى ەنگىزىلگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ورىس ءتىلى ەكى عاسىردان استام ۋاقىت ءىشىندە 4,5 ەسەگە ءوسكەن. بۇل ءوسۋ – وزگە تىلدەردەن ەنگەن سوزدەردى جاتسىنباي ورىس تىلىنە باتىل ەنگىزۋدەن تۋىنداعان. ورىس ءتىلىنىڭ دامۋىنا تۇرىك تىلدەرى دە ءوز اسەرىن تيگىزدى. ول كەيبىر ورىس عالىمدارى ايتىپ جۇرگەندەي, «ۆاتاگا», «اتامان», «كۋمىس» سوزدەرىمەن عانا شەكتەلمەي, ەكى مىڭنان استام سوزدەن ەركىن اسادى ەكەن. مىسالى, ە.ن.شيپوۆانىڭ «سلوۆار تيۋركيزموۆ ۆ رۋسسكوم يازىكە» اتتى سوزدىگىندە (1976) تۇركى تىلدەرىنەن ورىس تىلىنە ەنگەن 2000-نان استام سوزدەردىڭ تىزبەسى كەلتىرىلگەن.
ەندى قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا عاسىردا باعىندىرعان مەجەسى قاي دارەجەدە؟ وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.
انا تىلىمىزدەگى ەڭ سوڭعى تولىق نۇسقاداعى تۇسىندىرمە سوزدىك 1974-1986 جىلدار ارالىعىندا 10 تومدىق ىرگەلى ەڭبەك رەتىندە جارىق كوردى. وندا 66 994 اتاۋ ءسوز بەن 24 508 تىركەس, بارلىعى 91 502 لەكسيكالىق بىرلىك قامتىلىپ, ولاردىڭ 103 مىڭنان استام ماعىنالىق سيپاتتاماسى بەرىلدى. سوزدىكتە مىڭنان استام اۆتوردىڭ 2,5 مىڭنان استام كىتاپتارىنان جالپى سانى 250 مىڭعا جۋىق مىسالدار مەن دايەكتەمەلەر كەلتىرىلدى. ءبۇگىندە الدەقاشان سيرەك كەزدەسەتىن باسىلىمدار قاتارىنان ورىن العان تۇسىندىرمە سوزدىك قازاق قوعامى الدىنداعى ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن تولىق ورىنداپ شىقتى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن ەلىمىزدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق, ادەبي-رۋحاني, عىلىمي ومىرىندە ەلەۋلى وزگەرىستەر ورىن الدى. قوعامدىق ءومىردىڭ سان الۋان سالاسىندا ءتۇرلى ۇعىمدار مەن تەرميندەر قالىپتاستى. اقپاراتتىق تەحنولوگيا ومىرىمىزگە مىقتاپ ەندى. جاھاندانۋ تولقىنى ءتىل مۇحيتىن دا ساپىرىپ, تىلدەر اراسىندا الماسۋدى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتكىزدى. مۇنىڭ ءبارى قازاق ءتىلىن بايىتىپ, ونىڭ سوزدىك قورىن كەڭەيتە ءتۇستى. وسى كەزدە قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا ادەبي سوزدىگىن دايارلاۋ ماقساتى العا قويىلدى. سول كەزدەگى مادەنيەت, اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم مينيسترلىگى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ 2002 جىلى قولعا العان وسى ءبىر يگىلىكتى ءىس ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويى قارساڭىندا ساتىمەن اياقتالىپ, قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى جاساعان ەڭ ۇلى قازىناسى 15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ ءسوزدىگى» تۇرىندە جارىق كورىپ وتىر.
ارىسى كۇلتەگىن مەن تونىكوكتەن تارتاتىن, بەرىسى بۇقار جىراۋ مەن ماحامبەتپەن جالعاساتىن, كەشەگى اباي مەن مۇحتار اۋەزوۆ شىعارمالارى ارقىلى الەمدىك ارەناعا شىققان قازاق ءتىلى ازات زاماندا جاڭا بيىككە كوتەرىلدى. ونەر, ءبىلىمى ءوسىپ-وركەندەگەن جۇرتپەن بىرگە قاناتىن كەڭگە جايىپ, قۇلاشىن كوككە سەرمەدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك, وسىدان بىرەر جىل بۇرىن, دالىرەك ايتقاندا, 2008 جىلى 80 مىڭ ءسوز بەن ءسوز ءتىركەسىن قامتىعان 5 تومدىق «وزبەك ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى» شىققاندا, ىرگەدەگى كورشىلەرىمىز الا تاقياسىن اسپانعا اتقان. بيىل قىرعىز اعايىنداردىڭ 50 مىڭ ءسوز بەن ءسوز ايقىشىن قامتىعان ەكى تومدىق «قىرعىز ءتىلىنىڭ سوزدىگى» جارىق كورگەندە, ايىر قالپاقتى كورشىلەرىمىز الاقايلاپ قۋانعان. وتكەن جىلى تۇركيادا 92 292 ءسوزدى قامتىپ, 122 423 ءسوز ماعىناسى كەلتىرىلگەن «تۇرىكشە سوزدىكتىڭ» 11 باسىلىمى قايتا باسىلعاندا, انادولىداعى اعايىندارمەن بىرگە ءبىز دە بەك قۋانىشتا بولعانبىز.
15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ ءسوزدىگىندە» 92 201 ءسوز بەن 57 856 ءسوز تىركەسى بارلىعى 150 057 لەكسيكالىق بىرلىك قامتىلدى. سوزدىكتە 166 612 ءسوزدىڭ ماعىناسى اشىپ كورسەتىلگەن.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ, ۇلت تۇتاستىعىنىڭ بىردەن ءبىر تىرەگى ءتىل دەسەك, وسى باعا جەتكىسىز اسىل قازىنانىڭ باستى كورسەتكىشى – سوزدىك قور, ال الدارىڭىزداعى سوزدىك – سول اسىل قازىنانىڭ جيىنتىعى.
سوزدىكتىڭ قۇندىلىعى – ونىڭ قاجەتتىلىگىندە. دۇنيەدە جاندى, جانسىز اتاۋلىنىڭ بارلىعى تىلمەن تاڭبالانىپ, ءسوزبەن انىقتالاتىنى سياقتى مەملەكەت پەن ادام ءومىرىنىڭ بار سالاسى, بۇكىل قىزمەتى سوزبەن سيپاتتالادى. دەمەك, انا ءتىلىمىزدىڭ ءسوز بايلىعى – ءار قازاققا ورتاق قۇندىلىق.
حالىق ومىرىمەن تىعىز بايلانىستى مەديتسينا, قارجى, نارىق ەكونوميكاسى, ساياسات پەن قۇقىقتانۋ سياقتى سالالاردىڭ تەرميندەرىنە سوزتىزبەدە ءبىرشاما ورىن بەرىلگەن. ولاردىڭ ىشىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى قولدانىلاتىن تۇرلەرى سوزدىكتە كوبىرەك قامتىلعان.
ەتنومادەني ماندىلىكتەردى اڭعارتاتىن, ەموتسيالىق ماعىنانى بىلدىرەتىن, بەلگىلى ءبىر ايماقتىڭ شارۋاشىلىق ءجۇرگىزۋ, جەر بەدەرى, وسىمدىگى جانە ت.ب. ءتارىزدى ەرەكشەلىگى, حالىق اۋىز ادەبيەتىندە, كوركەم ادەبيەتتە ءجيى كەزدەسەتىندىگى نەگىزگە الىنا وتىرىپ, جەرگىلىكتى سوزدەردىڭ (ديالەكتيزمدەردىڭ), بايىرعى قاراپايىم ءسويلەۋ ءتىلى لەكسيكاسىنىڭ ەداۋىر بولىگى ىرىكتەپ الىنعان, فرازەولوگيزمدەر دە سوزدىكتى پايدالانۋشىلارعا قولايلى ەتىپ بەرىلگەن.
سوزدىك ماقالانىڭ ەڭ ءتۇيىندى دە كۇردەلى بولىگى – ءسوز ماعىناسىنىڭ ءتۇسىندىرمەسى. سوزدىكتە 20 مىڭعا جۋىق ءارتۇرلى تيپتەگى انىقتاما (بەلگى) بەرىلىپ, 250 مىڭعا جۋىق دايەكسوزدەن تۇراتىن دايەكتەمەلىك قور جيناقتالعان.
سوزدىكتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعىنىڭ كەلەسى ءبىر كورىنىسى – وسىمدىك, جان-جانۋار مەن قوعامدىق-ساياسي اتاۋلاردىڭ جالپىحالىقتىق قولدانىستاعى لەكسيكالىق ماعىناسىمەن قاتار, عىلىم-ءبىلىم سالاسىندا قولدانىلاتىن عىلىمي اتاۋلارىنىڭ بەرىلۋى. بۇل سوزدىكتىڭ عىلىمي قۇندىلىعىن دا ارتتىرا تۇسەدى. ءسوزدىكتى دايىنداعان ينستيتۋت ۇجىمى تىلدىك ماتەريالداردى جيناقتاپ قانا قويماي, ولاردىڭ ءمان-ماعىنالارىن جۇيەلەۋ ارقىلى, ادەبي ءتىلدىڭ نورمالىق سيپاتىن, مادەنيەتىن تاعى ءبىر ساتىعا كوتەردى دەۋىمىزگە بولادى.
بۇل لەكسيكوگرافيالىق باسىلىم ۇلت ءتىلى دامۋىنىڭ بىرنەشە كەزەڭدەرىن قامتىعان, ءوزىنىڭ اۋقىمى, مازمۇنى, پايدالانىلعان ءيلليۋستراتيۆتى ماتەريالدارى جاعىنان دا قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ تولىق, كولەمدى تۇسىندىرمە سوزدىگى بولىپ تابىلادى. ورىس ءتىلىنىڭ ۇلكەن ءتۇسىندىرمە سوزدىگىن جاساۋعا عالىمدار وتىز بەس جىل ەڭبەك ەتكەن ءجانە بۇل سوزدىك 180 مىڭ ءسوزدى, ونىڭ ىشىندە ديالەكتىلەردى قوسا قامتىعان بولسا, 150 مىڭنان اسا سوزدەن تۇراتىن قازاق ءتىلىنىڭ ادەبي سوزدىگىندە نەگىزىنەن ادەبي ءتىلدىڭ اياسىنداعى سوزدەر قامتىلعانىن ەسكەرەر بولساق, سوزدىكتى ءالى دە تولىقتىرا ءتۇسىپ, ءسوزدىك قوردى كەڭەيتۋگە مول مۇمكىندىك بارىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
سوزدىكتى دايىنداعان اۆتورلار ۇجىمى قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە ءمارتەبەسىن كوتەرۋ, قوعامنىڭ الەۋمەتتىك تىلدىك سۇرانىسىن وتەۋ, قازاق ءتىلىنىڭ تىلدىك قورىن بايىتۋ, تىلگە قاتىستى زەرتتەۋلەرگە نەگىز بولاتىن مول ماتەريالدى جۇيەلەۋ, ت.ب. مىندەتتەردى ءتيىستى دەڭگەيدە ورىنداي وتىرىپ, العا قويىلعان ماقساتتارعا قول جەتكىزدى.
ءسوز سوڭىندا, وسىنداي بىرەگەي ءسوزدىكتى قۇراستىرۋدا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمىنا, سوزدىكتىڭ جالپى رەداكتسياسىن باسقارعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرگەلدى ءۋالي مىرزاعا, مينيسترلىكتەگى ءتىل كوميتەتى ۇجىمىنا, ونىڭ توراعاسى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى مىرزاعا, ءسوزدىكتى باسىپ شىعارعان «ءداۋىر», «ارىس», «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باسپالارىنا, اسىرەسە ءسوزدىكتىڭ اسەم بەزەندىرىلگەن تولىق نۇسقاسىن باسىپ شىعارۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان سۆەتلانا مىرزاحمەتقىزىنا شىن جۇرەكتەن العىسىمدى بىلدىرەمىن.
سوزدىكتىڭ بۇگىنگى تاڭداعى عىلىمي-تەوريالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن قۇندى لەكسيكوگرافيالىق ەڭبەك ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ, ونىڭ حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە اينالۋىن تىلەيمىن.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, مادەنيەت ءمينيسترى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
رۋدنىي ۇلت ۇيىتقىسىنا اينالدى
وسىدان 20 جىل بۇرىن رۋدنىي قالاسىندا قازاق مەكتەبى, بالا باقشاسى اتىمەن جوق ەدى. قازاق تىلىندەگى گازەت-جۋرنال دەگەن دە بولمايتىن. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇلەس سالماعى وزگە ۇلتتارعا قاراعاندا تىم از بولسا دا, ولاردىڭ ءوز جەرىندە بالالارىن انا تىلىندە وقىتۋىنا قۇقى بار ەدى عوي. بىراق ولاي بولماعان. رۋدنىي قالاسىندا تۇراتىن اعايىنداردىڭ ءوزى قازاق ءتىلىن وگەيسىپ قالعان ەدى. قالا ىشىندەگى اۆتوبۋستاردا زاۋىدە ءبىر-ەكى قازاق ءوز تىلىندە شۇرقىراسا قالسا, اينالاسىنداعىلاردىڭ بارلىعى دا ولارعا ەدىرەيە قاراساتىن. ءويتكەنى, ۋاقىتتىڭ, زاماننىڭ جەلى سولاي سوقتى. ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن سوڭ-اق, رۋدنىي قالاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ, ءدىلىنىڭ رۋحى اسپاندادى. تاۋەلسىزدىك كەلىپ, تاقىر جەرگە گۇل شىققانداي بولدى. ومار تورتباەۆ اقساقال باستاعان بەلسەندى توپ «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قالالىق فيليالىن ۇيىمداستىردى. انا ءتىلىنىڭ ۋىزىنا شولىركەگەن جۇرت مىنبەردەن قازاق تىلىندە ءسوز سويلەيتىن, قازاقشا كونتسەرت تىڭدايتىن بولدى. قازاق مەكتەبىنىڭ ءىرگەتاسى قالاندى. حالقىمىز ءوز تىلىنەن بەزىنبەيتىنىن, وعان سودىر ساياسات قانا وكتەمدىك جاسايتىنىن تاريح ءۇشىن قامشىنىڭ سابىنداي جيىرما جىل كورسەتتى.
قازىر كەنشىلەر قالاسى قالاي دەيسىز عوي؟! رۋدنىيدا 4 قازاق مەكتەبى بار. ونىڭ ەكەۋى سوڭعى ەكى جىلدا اشىلدى. سەبەبى, قازاق مەكتەبىنە بالا سىيماعان سوڭ وبلىس باسشىلىعىنىڭ شەشىمىمەن تاعى دا 900 ورىندىق جانە 480 ورىندىق ەكى مەكتەپ سالۋعا تۋرا كەلدى. جاڭادان سالىنعان 900 ورىندىق قازاق مەكتەبىنىڭ جابدىقتالۋى مەن قۇرىلىس ەرەكشەلىگى وبلىس تۇگىلى رەسپۋبليكادا جوق, بار بولسا بىرەن-ساران شىعار. قازىر كەنشىلەر قالاسىندا 2577 بالا مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الادى. بۇل رۋدنىي قالاسىندا تۇراتىن مەكتەپ جاسىنداعى بارلىق قازاق بالالارىنىڭ 58,4 پايىزىن قۇرايدى. قالادا №1 جانە №20 مەكتەپتەردە جىل سايىن قازاق سىنىپتارىنىڭ سانى كوبەيگەندىكتەن, ولار بۇگىندە «ارالاس مەكتەپ» ءمارتەبەسىن الدى. قالالىق ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ ماماندارى بولاشاقتا ولار دا تازا قازاق مەكتەبىنە اينالاتىنىن ايتىپ وتىر.
مۇنىڭ سىرتىندا قالاداعى №5 بالاباقشا بۇلدىرشىندەرگە تەك مەملەكەتتىك تىلدە تاربيە بەرەدى. قازاق ءتىلى مۇندا بالالارعا تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلادى. تاعى دا ءتورت بالاباقشا «ارالاس بالاباقشا» مارتەبەسىنە يە. رۋدنىيداعى № 11, 15, 19 جانە كاچار كەنتىندەگى مەكتەپتەر جانىنداعى شاعىن ورتالىقتاردا بۇلدىرشىندەرگە وقۋ-تاربيە ءىسىنىڭ بارلىعى قازاق تىلىندە ءجۇرگىزىلەدى. دەمەك, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرگە بارىپ جۇرگەن 853 بالا ەرتەڭگى قازاق مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى دەگەن ءسوز.
– رۋدنىيدا وسىدان 20 جىل بۇرىن قازاق مەكتەبىنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولعان مارقۇم ومار ءتورتباەۆ اقساقالدى ۇمىتپاۋ ءۇشىن, وعان ارناپ قالادا مەموريالدىق تاقتا ىلدىك. مىنە, بۇل دا تاۋەلسىزدىككە دەگەن قۇرمەت ەمەس پە؟ –دەيدى رۋدنىي قالالىق ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەلدار عيزاتۋللين.
قازىر كەنشىلەر قالاسىندا ايتىس ءوتىپ جاتىر دەسە, ەشكىم تاڭعالمايتىن بولدى. وسى جىلدىڭ باسىندا مارقۇم, اقىن گۇلنار قالقاەۆانى ەسكە تۇسىرۋگە ارنالعان ايتىس ءوتتى. وعان قاتىسقان ىلعي ورىمدەي جاس اقىنداردىڭ كەنشىلەر قالاسىنداعى ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋگە اتسالىسقان جانە وزدەرىن ايتىس ونەرىنە باۋلىعان اقىن اپالارى گۇلنار تۋرالى جۇرەكتى ءتىلىپ ايتقان سوزدەرى مەن ءوزارا ازىلمەن ءسوز قاعىستىرۋلارى جاراسىمدى شىقتى. جاقىندا ى.ءالتىنساريننىڭ تۋعانىنا 170 جىل تولۋىنا بايلانىستى مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا وتكەن وبلىستىق ايتىستا رۋدنىي قالاسىنداعى №7 ورتا مەكتەپتىڭ 9 سىنىپ وقۋشىسى باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى.
وزبەكستاننان كوشتىڭ باسىن اتا جۇرتقا بۇرعان ورالمان اعايىندار اي قۇرعاتپاي كەنشىلەر قالاسىنا كەلىپ, قونىس تەۋىپ جاتادى. بۇل تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى ۋاقىتتا ۇيرەنشىكتى كورىنىسكە اينالدى. ال وسىدان جيىرما جىل بۇرىن عانا ول جاقتاعى اعايىن وزبەكشە, رۋدنىيداعى قازاقتار ورىسشا امانداسىپ قالعان ەدى-اۋ... بۇگىن ولار تاۋەلسىزدىككە تاۋبە ەتەدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
رۋدنىي.
ءتىل تىنىسى: بۇگىن جانە ەرتەڭ
«ءار قازاقستاندىقتىڭ قازاق تىلىندە سويلەۋ ىنتاسى تابيعي بولۋى ءۇشىن ءبىز بارلىق مۇمكىندىكتى جاساۋىمىز كەرەك. قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ انا ءتىلى, مادەني مۇراسى جانە سالت-ءداستۇرىنىڭ دامۋىنا بارلىق جاعداي جاساۋدى ءبىز ءارى قاراي دا جالعاستىرا بەرەتىن بولامىز».
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يگىلىگى – ونىڭ كوپتەگەن ۇلتتاردىڭ مادەنيەتى مەن تىلدەرىن توعىستىرا بىلۋىندە. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن مەملەكەتىمىز قازاقستاننىڭ بۇكىل حالقىنىڭ مۇددەلەرىنە ساي ۇيلەسىمدى ءتىل ساياساتىن جۇرگىزىپ كەلەدى. ول ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنوستاردىڭ تىلدىك قۇقىعىن ساقتاۋىن, قارىم-قاتىناس, تاربيە, وقىتۋ, شىعارماشىلىق ءتىلىن ەركىن تاڭداۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ءتىل – رۋحاني جانە ۇلتتىق بىرلىگىمىزدىڭ باستى فاكتورى بولىپ تابىلادى. ونى مەڭگەرۋ ءاربىر قازاقستان ازاماتىنىڭ مىندەتى مەن پارىزى, ول ءاربىر جەكە تۇلعانىڭ قوعامدىق ومىرگە بەلسەندىلىگى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن انىقتايدى. ەل پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆ «بولاشاقتى بىرگە قالايمىز!» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «قازاقستاندىقتار ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ, ەلىمىزدى جاقسىلىقتارعا باستاپ بارا جاتقان تۋعان جەرگە اتاۋىن بەرگەن مەملەكەتتىك قازاق ءتىلىن قۇرمەتپەن جانە لايىقتى وقىپ-ۇيرەنە باستادى» دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇگىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ ۇلەسى باسىم كوپشىلىكتى قۇرايدى (2009 جىلعى حالىق ساناعى مالىمەتى بويىنشا 74%). بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ زور جەتىستىگى بولىپ تابىلادى. 1997 جىلدان باستاپ «تىلدەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ قابىلدانۋى جانە 1998-2000 جىلدارى تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ بەكىتىلۋى قوعامدىق ءومىردىڭ نەگىزگى سالالارىندا ءتىل قۇرىلىسىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىردى. تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ءتىل قۇرىلىسى ستراتەگياسى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ الەۋمەتتىك-كوممۋنيكاتيۆتىك قىزمەتىن كەڭەيتۋ مەن نىعايتۋعا, ورىس ءتىلىنىڭ مادەني قىزمەتىن ساقتاۋعا, قازاقستان حالقىنىڭ تىلدەرىن دامىتۋعا باعىتتالدى. ۇستىمىزدەگى جىلى بەكىتىلگەن تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنىڭ باستى ماقساتى – قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ تىلدەرىن ساقتاي وتىرىپ, ۇلت بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەڭ اۋقىمدى قولدانىسىن قامتاماسىز ەتەتىن ۇيلەسىمدى ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋ. ەلباسى ايتقانداي: «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتار سانىن 80 %-عا دەيىن جەتكىزۋ. ال 2020 جىلعا قاراي ولار كەمىندە 95 %-دى قۇراۋى ءتيىس. ەندى ون جىلدان كەيىن مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 100 %-ى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلىپ شىعاتىن بولادى». مەملەكەتتىك تىلدە وقىتۋ ينفراقۇرىلىمى سوڭعى 10 جىلدا ايتارلىقتاي كەڭىدى: قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن بالاباقشا سانى – 1178-گە (2001 جىلدان باستاپ 876 بىرلىككە), مەكتەپتەر سانى – 3821 نەمەسە جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ 50%-دان استامى (2001 جىلدان باستاپ 173 بىرلىككە) ارتىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتاتىن 132 ورتالىقتار قۇرىلعان.مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرىلەتىن مەكتەپتەردىڭ سانى
ىسقاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ
بۇل ۇدەرىس جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2009 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بارلىق ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا مەملەكەتتىك تىلدەگى ءىس قاعازدارىنىڭ مونيتورينگىن جۇرگىزۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇگىنگى كۇنى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارداعى مەملەكەتتىك تىلدەگى ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ ۇلەس 
سالماعى 85 % -دى قۇراپ وتىر.
مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدىڭ ادىستەمەلىك بازاسى قالىپتاستى
كوپ دەڭگەيلىك وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر, جالپى 720 مىڭ تارالىممەن 10 ءتۇرلى سوزدىكتەر, جالپى 260 مىڭ تارالىممەن 8 سالاداعى ەكى جانە ءۇش ءتىلدى سوزدىكتەر شىعارىلدى.
ۇستىمىزدەگى جىلى جاڭا باعدارلاما اياسىندا تىلدىك قۇزىرەت ستاندارتتارىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارى باستالدى: 
ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دەڭگەيىن باعالاۋ جانە ستاندارت جۇيەسىنە سايكەس جەتىلدىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى (ا1-ا2 دەڭگەيلەرى بويىنشا قاراپايىم تۇردە پايدالانۋ, ءتىلدى ۆ1-ۆ2 دەڭگەيلەرى بويىنشا ءوز بەتىنشە پايدالانۋ جانە ءتىلدى س1-س2 دەڭگەيلەرى بويىنشا بىلىكتىلىكپەن پايدالانۋ), وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداردىڭ 25 مىڭ داناسى باسىلىپ شىعارىلدى.
10 ءتۇرلى ورىسشا-قازاقشا كوپسالالىق ءتىلاشارلار ميلليوندىق تارالىممەن شىعارىلدى, «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» 15 تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىگى, «الەم بالالار ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى» كىتاپتار توپتاماسى (15 توم), «الەمدىك كلاسسيكا» (25 توم), «ەرتەگىلەر ەلىندە» (60 توم), «قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرى» (5 توم), «مەن وقىعاندى ۇناتامىن!» بالالارعا ارنالعان عىلىمي-تانىمدىق ادەبيەتتەر (64 توم), اۋديوكىتاپتار, يننوۆاتسيالىق وقۋ-ادىستەمەلىك باعدارلامالار, ت.ب. ونىمدەردى شىعارۋ قامتاماسىز ەتىلۋدە.
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك قىزمەتى مەملەكەتتىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى كونتەنتىندە ورنىققانى بايقالادى. بۇگىندە ەلەكتروندى باق-تىڭ قازاق تىلىندەگى تاراتىلۋ كولەمى, سونداي-اق مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى ۇلەسى 50%-دان اسىپ وتىر.
شەت ەلدە تۇراتىن وتانداستارىمىزبەن مادەني بايلانىستاردى نىعايتۋ مەن دامىتۋ بويىنشا جوسپارلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
قازاقستاندا تۇراتىن ەتنوستاردىڭ تىلدەرىنە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى قالىپتاسقان. (7516 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ 1524-ءى ورىس, 58-ءى وزبەك, 14-ءى ۇيعىر, 2-ءۋى تاجىك تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر, 2097 مەكتەپ –ارالاس; 2261 مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردىڭ 272-ءسى ورىس, 3-ەۋى باسقا تىلدەردە وقىتىلادى; ەكى تىلدە وقىتاتىن 808 بالالارعا ارنالعان وقۋ ورىندارى; ەتنومادەني ورتالىقتاردىڭ جانىنان اشىلعان 190 جەكسەنبىلىك مەكتەپتە 30-دان اسا ەتنوستاردىڭ انا تىلدەرى وقىتىلادى; 50 تەاتردىڭ 9-ى ارالاس,15-ءى ورىس,1 كورەي,1 نەمىس,1وزبەك جانە 1 ۇيعىر).
بالامىز ءوز تىلىندە وقيدى
ەلىمىز ەگەمەندى ەل اتانىپ, بيلىك تىزگىنىن قولعا العان ساتىنەن باستاپ كەڭ ۇعىمدى تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارى الدىمىزدان شىعىپ جاتىر. سونىڭ ەڭ قىمباتتىسى – انا ءتىلىمىزدىڭ ءوز تۇعىرىنا قايتا قونۋى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ بولاشاعى قازاق تىلىندە» دەۋىندە تەرەڭ ماعىناسى بار. ءويتكەنى, ادام بالاسى دۇنيەگە كەلگەن ساتتەن باستاپ اينالاسىنداعى جاڭا ۇعىمداردى, تابيعات قۇبىلىستارىن انا تىلىندە ۇعىنا باستايدى. انا الديىنە ۇيىعان پەرزەنت حالقىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي, مادەني, رۋحاني مول مۇراسىن بويىنا ءسىڭىرىپ, جۇرەگىندە وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك الاۋىن جاعادى. ۇلتتىق ءتىلدى جاساۋشى – حالىق. سوندىقتان ءتىل حالىققا قىزمەت ەتەتىنىن, ءوزى سول حالىقتىڭ ءۇمىت كۇتەر ۇرپاعى ەكەنىن سەزىنگەن ادام يگى مۇرات جولىنان اداسپايدى. بۇل ورايدا الدىمەن اتا-انالاردىڭ, ءبىلىم ۇيالارىنىڭ موينىنداعى جۇكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى اۋىر.
وسى ورايدا ەلباسىنىڭ: «كەز كەلگەن ەل ءوز كەلەشەگىن بولاشاق ۇرپاعىمەن بايلانىستىرادى» دەگەن سوزدەرى ويعا ورالادى. كەڭەس كەزىندە كوپشىلىگىمىز, ونىڭ ىشىندە ءوزىمىز دە بارمىز, بالالارىمىزدى ورىس مەكتەبىنە بەرۋ ارقىلى بولاشاقتى قامداعان بولدىق. ول كەزدە كوكشەتاۋدا جالعىز قازاق مەكتەبى قالقيىپ تۇراتىن. ەكىنشى بولىپ ءبىزدىڭ بالالار وقيتىن №18 قازاق ورتا مەكتەبى اشىلدى. العاشىندا ورىس مەكتەبىنىڭ قۇرامىنان بولىنگەن ءبىلىم وشاعى بۇگىندە ەڭسەسىن نىق تىكتەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مەكتەپتە ءبىر مىڭ ءۇش ءجۇزدىڭ ۇستىندە وقۋشى ءبىلىم الادى. كوكشەلىكتەر قۇرمەتىنە بولەنگەن مانار رىسباەۆانىڭ تاباندىلىعى مەن ەڭبەكقورلىعىنىڭ ارقاسىندا ءبىلىم ورداسىنىڭ اتى رەسپۋبليكا كولەمىنە تاراپ وتىر. ءار پانگە ارنالعان جەكە بولمە بار. عالامتور عاجايىپتارىنا قول جەتتى. ونىڭ سىرتىندا 8 كابينەتكە ينتەراكتيۆتى تاقتا ورناتىلعان.
اتا-انالار جينالىستارىندا بولىپ تۇرامىن. قازىر كوزقاراس وزگەردى. بۇگىندەرى 9 سىنىپتا وقيتىن گۇلدەنىمدى العاش جەتەلەپ كەلگەنىمدە ارقيلى ويدا بولعانىمدى جاسىرا المايمىن. قۇدايعا شۇكىر, ەشقانداي وكىنىشىم جوق. وقۋشىلار تۋعان حالقىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگىسىن ءوز تىلىندە وقىپ, ءبىلىپ جاتىر. بالالارمەن بىرگە ءوزىمىز دە وسكەندەيمىز. « ۇلىمنىڭ نەمەسە قىزىمنىڭ ارقاسىندا قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ قالدىم» دەۋشىلەر قاتارى سيرەدى.
بيىلعى كۇزدە كوكشەتاۋدا حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلتاي جينالىسى وتكىزىلۋى ۇلكەن ماعىنالى وقيعا بولدى. قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ كاۋسار بۇلاعى سانالاتىن ولكەمىز قۋانىش قۇشاعىنا بولەندى. ودان كوپ ءتالىم الىپ, مەكتەبىمىزدە اشىق ساباقتار ءوتكىزىلۋدە. بىراق, بولدىم-تولدىم دەۋ ەرتەرەك. مەملەكەتىمىز بۇل باعىتتا تياناقتى جۇمىستار جاساپ جاتىر. جولىمىز ايقىندالدى. جەمىسىمىز مولىنان بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
تىلەۋلەس وسپانوۆا. كوكشەتاۋ.
وسىلاي باستالعان ەدى...
1993 جىلعى ءساۋىر ايىنىڭ باسى بولاتىن. الماتىدا اعاش ءبۇر جارىپ, جەر دۇنيە جاسىل جەلەككە ەندى-ەندى ورانا باستاعان شاق. تۇسكى ۇزىلىسكە شىعىپ, ۇيگە كىرگەنىم سول ەدى, تەلەفون بەزەك قاعا جونەلدى. قۇلاعىن كوتەرىسىمەن ار جاعىنان تانىس داۋىستى ەستىدىم. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قۋانىش سۇلتانوۆ ەكەن.
– ال, سۇلتەكە, قۇتتى بولسىن, تىلەكتەسپىن! – دەدى ول.
– نە ءۇشىن قۇتتىقتاپ تۇرعانىڭىزدى تۇسىنسەم بۇيىرماسىن!
– وندا ايتايىن. كوپتەن بەرى ءسوز بولىپ جۇرگەن ءتىل جونىندەگى كوميتەت تاياۋ كۇندەردە قۇرىلادى. بۇگىن پرەزيدەنتتە جيىن بولدى. جاڭا كوميتەتتىڭ توراعالىعىنا ءسىزدى لايىق دەپ تاپتىق.
– راحمەت! بىراق وسىنىڭ ءوزى پىسكەن اڭگىمە مە...
قۋانىش ءسوزىمدى ءبولىپ جىبەردى.
– بۇل شەشىلگەن ماسەلە. ءويتكەنى, ۇسىنىس پرەزيدەنتتىڭ ءوزىنەن بولدى, – دەدى ول ادەتتەگىسىندەي نىق سويلەپ. – بۇگىن جۇمىستىڭ اياعىنا قاراي پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسىنە بارۋىڭىز كەرەك. ەرتەڭ سەنبى كۇنى ءسىزدى ەلباسىنىڭ ءوزى قابىلدايدى.
... سول كۇنى كەشكە قاراي پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى نۇرتاي ءابىقاەۆپەن كەزدەستىم. بۇرىننان تانىس, سىيلاس ەدىك, ول جىلىۇشىراي قابىلداپ, تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى.
– ەرتەڭ تەلەفوننان كوپ ۇزاپ كەتپەڭىز. ۇيدە, نە جۇمىستا بولىڭىز. ءوزىم تاۋىپ الامىن, – دەدى قوشتاساردا. – پرەزيدەنتتىڭ قاي ساعاتتا قابىلدايتىنىن سوندا ايتارمىن.
...پرەزيدەنت كەڭ كابينەتىنىڭ ورتا تۇسىنان قارسى الىپ, سالەمدەستى.
– ال, ەندى قايتالاپ جاتپايىق, اڭگىمەنىڭ ءمانىسىن جىگىتتەر ايتقان شىعار, وسىنداي ءبىر ۇلكەن ءىستى باستايىق دەپ وتىرمىز, – دەدى نۇرەكەڭ اماندىق-ساۋلىقتان كەيىن. – جاعدايدىڭ قيىندىعىنا قاراماستان, تۋعان ءتىلىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن وسى كوميتەتتى قۇرعالى وتىرمىز. مۇنداي مەكەمە دۇنيە ءجۇزىندە نەكەن-ساياق. قىتايدا ءتىل جازۋ كوميتەتى, فرانتسيادا ميتتەران قۇرعان فرانتسۋز ءتىلىن دامىتۋ كوميتەتى بار, باسقاسىن بىلمەيمىن. ەندى وسى كوميتەت ءتىلدى دامىتۋعا بايلانىستى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءتاجىريبەسىن جيناقتاپ, قورىتىپ, قاجەتتىسىن پايدالانۋى كەرەك. تىڭعا تۇرەن سالعالى وتىرمىز, وڭاي بولمايدى. ءتىل ءتوڭىرەگىندە بايبالام سالىپ ءجۇرگەندەر دە جەتەرلىك. ولارمەن دە سابىرلى جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ءتىل بۇل كۇندە ءۇلكەن ساياساتقا اينالدى. دۇنيەدە, ونىڭ ىشىندە بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردا نە بولىپ جاتقانىن كورىپ وتىرسىز. سوندىقتان باتىلدىقپەن قوسا بايىپتىلىق, وتكىرلىكپەن قوسا يكەمدىلىك قاتار ءجۇرۋى كەرەك. وسى اۋىر جۇكتى تاجىريبەسى بار, ونەر مەن ادەبيەت سالاسىندا اتى ءمالىم ازامات دەپ سىزگە سەنىپ, تاپسىرعالى وتىرمىن. قالاي قارايسىز؟
ونىڭ ءجۇزى نۇرلانىپ, ماعان جادىراي قارادى. پرەزيدەنتتىڭ كوزىندەگى شۋاقتى كورگەن سوڭ بويىم جەڭىلدەپ, ەركىنسىپ قالدىم.
– راحمەت, نۇرەكە! سەنىمنەن ارتىق نە بار؟! ءتىل ءۇشىن دە, ەل ءۇشىن دە بويداعى بارىمدى ىركىپ قالماسپىن.
– ولاي بولسا, قۇتتىقتايمىن! قازىر كوميتەت تۋرالى جانە ءسىز تۋرالى قۇجاتتارعا قول قويامىن. دۇيسەنبى كۇنى جاريالانادى.
پرەزيدەنت جارلىعى شىعىسىمەن جاڭا كوميتەتتىڭ قۇرىلۋىنا قازاق قاۋىمىنان قۋانباعان ادام كەمدە-كەم شىعار. ءاسىرەسە, كورنەكتى قالامگەر تاحاۋي احتانوۆتىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى.
– پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل جارلىعى وتە يگىلىكتى ءىس بولدى. ال سەنى قويعانىنا, ءتىپتى, ريزامىن. ەلگە, تىلگە جانىڭ اشيتىن ادامسىڭ. ەندى ايانبا! قولداۋ, قورعاۋ كەرەك بولسا, بارمىز عوي. ءتىل ءۇشىن كۇرەسكەن بابالارىمىزدىڭ امان قالعانى جوق ەدى, بىراق سەنىڭ زامانىڭ باسقا. دوسىڭ دا, دۇشپانىڭ دا كوبەيەر, تەك ساق بول, باۋىرىم! – دەدى ول.
وسىنداي جاناشىر, تىلەكتەس سوزدەردى ءا.ابىشەۆ, ءا.نۇرپەيىسوۆ, ق.مۇحامەدجانوۆ, ز.قابدولوۆ, ءا.قايدار, ج.ابديلدين, س.قيراباەۆ, م.قوزىباەۆ, ز.احمەتوۆ, تاعى باسقا اعالارىم مەن زامانداس دوستارىمنان, قاناتتاس ىنىلەرىمنەن دە كوپ ەستىدىم. سول تىلەكتەستەرىم ايتقانداي, جۇمىستى جولعا قويۋ راسىندا دا وتە قيىنعا ءتۇستى. كەزەك كۇتتىرمەيتىن باستى ماسەلەلەر: قاراجات, شتات, عيمارات, م ۇلىك ماسەلەسىن شەشۋ, كوميتەتتىڭ قۇرىلىمىن, ەرەجەسىن جازىپ, بەكىتۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. مىنە, وسىنىڭ ءبارىن رەتتەپ, الپىس ادامدىق شتاتقا قول جەتكىزدىك. ەندى بارلىق وبلىستار مەن قالالاردا, اۋدانداردا ءتىل جونىندەگى باسقارمالار مەن بولىمدەر قۇرۋعا كىرىستىك.
ءيا, بىرتىندەپ قىزمەتكە ادامدار كەلە باستادى. بۇلاردىڭ ءىشىندە ءوز ىسىنە جەتىك, ەل اراسىندا بەدەلى بار, جازۋشى, عالىمدار مەن ىسكەر ۇيىمداستىرۋشىلارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدىم.
مەن ىرىكتەگەن ادامداردىڭ ىشىندە ورىنباسارلىق قىزمەتتە بولعان ا.ۆولكوۆ, ي.ساتتاروۆ, ق.ماتىجانوۆتارمەن بىرگە, بەلگىلى جازۋشىلار ۆ.ۆلاديميروۆ, ب.تىلەگەنوۆ, ت.توباعابىلوۆ, جۋرناليستەر ن.كانافين, م.نۇرتازين, ت.ب. كوپتەگەن تالانتتى ادامدار ءتىل ءمارتەبەسىن كوتەرۋگە جان سالا ەڭبەك ەتتى. وبلىستاعى باسقارمالاردى دا سايدىڭ تاسىنداي ازاماتتار باسقاردى. ءسويتىپ, العاشقى 3-4 ايدىڭ ىشىندە قاراماعىندا جەتى ءجۇزدەي قىزمەتكەرى بار ۇجىم بولىپ ۇيىسىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ ءتىل ساياساتىن جۇرگىزەتىن ىقپالدى كۇشكە اينالدىق.
1993 جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن كوميتەت ۇيىمداستىرۋ شارالارىن اياقتاپ, جىل سوڭىنا قاراي جارتى جىلدىڭ قورىتىندىسىن شىعاراتىن كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسىن شاقىرۋدى قولعا الدىق. وسى ۇلكەن شاراعا بايلانىستى وبلىستىق باسقارمالار ءوز اۋماقتارىندا, ورتالىق اپپارات مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردا كەڭ اۋقىمدى تەكسەرۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ءتىل زاڭى مەن باعدارلامانىڭ ورىندالۋ بارىسىنا ەسەپ بەرۋىن وتىنگەن ءبىزدىڭ حاتتارىمىز بەن قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ تاباندى جۇمىسى كوپتەگەن باسشىلاردى قولايسىز جاعدايدا قالدىردى. شىن ءمانىندە قۇر سوزدەن باسقا, ءتىلدى دامىتارلىقتاي ءىس ماردىمسىز ەدى. ءتىپتى, بارىمىزدان ايىرىلۋعا اينالىپپىز. بۇرىنعى اۋدارما ءبولىمدەرىنىڭ, بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردىڭ سانى كۇرت ازايىپ كەتكەن. ءتىل ۇيرەنەتىن توپتار قوجىراپ, تاراي باستاپتى. كوميتەتتىڭ دۇنيەگە كەلۋى, ونىڭ ءىستى قولعا الىپ, تالاپ ەتۋى بىرەۋلەردىڭ ۇيقىسىن اشسا, ەندى بىرەۋلەردىڭ ءجۇيكەسىنە تيە باستادى. ال ءالى دە جىعاسى جىعىلماعان شوۆينيستىك توپتار بۇرىنعى شۋىن ۇدەتىپ, بايبالامعا كوشتى. بىراق ءبىزدى قولداۋشىلار دا از ەمەس ەدى. حالىق تىلەگى قورعانىمىز بولدى.
مىنە, وسىنداي جاعدايدا تۇڭعىش رەت كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسىن پارلامەنت ۇيىندە وتكىزدىك. وعان ۇكىمەت وكىلدەرى, مينيسترلەر, قوعامدىق ۇيىمدار مەن پارتيالاردىڭ باسشىلارى, وبلىستىق ءتىل باسقارمالارىنىڭ جەتەكشىلەرى, ءتىل جاناشىرلارى قاتىناستى. جيىن قىزۋ پىكىر سايىسىمەن ءوتتى. تۇڭعىش رەت تىلگە قاتىناستى جالپىلاما ءسوز ەمەس, ناقتى دەرەكتەر, اشىق سىندار ايتىلدى. بۇل جاڭا كوميتەتتىڭ ءسوزدەن گورى ىسكە بەيىم ەكەنىن ايقىنداعان ەدى. ەڭ باستىسى, – وسى ۋاقىتقا دەيىن قاراۋسىز, قولداۋسىز, پاناسىز قالعان قازاق ءتىلىنىڭ الداعى تاعدىرىن جاس مەملەكەت ءوز قولىنا الىپ, كىمنەن بولسا دا اشىق سۇرايتىنىن اڭعارتتى. سوندىقتان مەملەكەتتىك تىلگە مەنسىنبەي قارايتىندار زاماننىڭ, ۋاقىتتىڭ وزگەرگەنىن, بۇرىنعى ءداۋرەننىڭ قايتىپ كەلمەيتىنىن ايقىن سەزىندى. ءتىلىمىز باتپانداپ كىرگەن دەرتتەن مىسقىلداپ بولسا دا ايىعا باستادى.
سۇلتان ورازالى, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
قۋات بەرەدى
جەر كولەمى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى ورىنداعى ۇلان-بايتاق دالانى بۇگىنگە دەيىن سانى 6 ميلليوننان اسپاعان قازاق يەلەنىپ وتىر. قازاقستاننىڭ قاي بۇرىشىنا بارساڭ دا قازاق ءبىر-بىرىمەن ديالەكتىسىز تىلدە ءسويلەيدى. مۇنداي ۇلى قاسيەت الەم حالىقتارىنىڭ اراسىندا وتە سيرەك قۇبىلىس دەۋگە بولادى. الىسقا بارماي-اق كورشى وزبەكستاندى الىپ قاراڭىز. تەرريتورياسى قازاقستاننىڭ 4/1-دەي دە بولمايدى. سوعان قاراماستان, ءار اۋماعى ءار ءتۇرلى ديالەكتىدە ءسويلەسەدى. بۇل ولاردىڭ بولەك-بولەك حاندىق قۇرامىندا, ءارى ءبىر ايماقتىڭ ەكىنشى ايماقپەن ەشقانداي قاتىناسسىز ءومىر سۇرگەندىگىنەن بولار. ال قازاق حالقىنىڭ تىلىندەگى ديالەكتىنىڭ جوقتىعى بابالارىمىزدىڭ بارىس-كەلىسىن, الىس-بەرىسىن ۇزبەگەندىكتەن ەكەنى ايداي انىق.
وسىعان وراي ءبىر ايتارىم, كەيبىر زامانداستارىمنىڭ ءوز قاعىنان ءوزى جەرىپ, انا ءتىلىن مەنسىنبەي جۇرگەندىگى ەلدىگىمىزگە سىن, ابىرويىمىزعا ءمىن دەسەم, ەشتەن كەش جاقسى دەگەن عوي. ۇلتىن سۇيگەن ۇلاننىڭ ءوز ءتىلىن ۇيرەنىپ العانىنا نە جەتسىن. مەن اۋىلدا جۇرگەن اداممىن. بىراق ءتىل دەسە, بويىمدى قۋات كەرنەيدى. مۇنداي سەزىم ءار قازاقتىڭ بويىنان تابىلۋى ءتيىس. سوندا ۇلت ءتىلىنىڭ ابىرويى اسادى, مەرەيى وسەدى.
مەكەباي وڭاي.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
ماعجان جۇماباەۆ اۋدانى.
ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان».
