مەملەكەتتە قارجى قۇرالدارىنىڭ جەتىسپەۋى, التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى مەن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بولماۋى
ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قازاقستاندا ءىس جۇزىندە ءوزىنىڭ قارجى رەسۋرستارى مەن ۆاليۋتالىق قورلارى بولعان جوق. ەلدىڭ دەربەس قارجى-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزۋگە دە مۇمكىندىگى بولمادى. مەملەكەتتىك قازىنا بوس بولدى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى ۇستاۋعا, حالىق الدىنداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ماڭىزدى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەت اقشانى قايدان الۋعا بولاتىندىعى تۇسىنىكسىز ەدى. ونىڭ سىرتىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا بيۋدجەت ساياساتى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تيەسىلى تۇسىمدەر ەڭ تومەن بولعان جاعدايدا جۇزەگە اسىرىلدى. وسىلايشا 1993 جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ تۇسىمدەرى دە, سول سياقتى شىعىندارى دا 7 ملرد. تەڭگەدەن ءسال عانا استى.
بيۋدجەت تۇسىمدەرىنىڭ تومەن بولۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى 90-شى جىلداردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ تۇيىققا تىرەلۋى مەن ەلدەگى ەكونوميكالىق داعدارىس بولدى. مەملەكەتتىك رەسۋرستاردىڭ وتكىر تاپشىلىعىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك قورعاۋعا تيەسىلى شىعىندار تورتتەن ۇشكە تومەندەدى. بۇل جىلدارى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جىلداپ, كەيدە ودان دا ۇزاق ۋاقىت ەڭبەكاقىلارىن الا المادى. مۇنداي احۋال شۇعىل, كەيدە قوعام ءۇشىن بەيتانىس شەشىمدەر قابىلداۋدى تالاپ ەتتى. مەملەكەت قارجىلىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋدى نەگىزگى مىندەت ەتىپ قويدى. مەملەكەتتىك ورگانداردى ۇستاۋعا كەتەتىن شىعىنداردى ءبىر مەزگىلدە قىسقارتا وتىرىپ, بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى مەن شىعىستارىن قاتاڭ باقىلاۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. 90-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا ەلدە كولەڭكەلى ەكونوميكا بەلەڭ الا باستادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 1990-2004 جىلدارداعى باقىلانبايتىن ەكونوميكا ديناميكاسىنىڭ مولشەرلەرى, ءىجو-گە %-بەن
پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءبىر جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا سويلەگەن سوزىنەن.
الماتى, 1992 جىلعى 15 جەلتوقسان.
ۇكىمەت قىزمەتى ينفلياتسيانى ودان ءارى تومەندەتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى نەسيەلەۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسايتىن, سونداي-اق بيۋدجەت جۇيەسىنىڭ مۇنايدىڭ الەمدىك باعالارىنىڭ تەربەلىستەرىنە تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن, شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور سالالارىن دامىتۋعا جاعداي جاسايتىن جۇيەلى شارالار بەلگىلەۋگە شوعىرلاندىرىلدى.
وندىرىستىك الەۋەتتىڭ بىرتىندەپ قالپىنا كەلۋى جانە ەكونوميكالىق ءوسۋ تراەكتورياسىنا شىعۋ 90-شى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي تۇسىمدەر كولەمىن 400 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋعا جاعداي جاسادى. 2003 جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسىمدەر كولەمى 1 ترلن. تەڭگەدەن استى, ال 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شامامەن 4,4 ترلن. تەڭگەنى قۇرادى. قازاقستان ەكونوميكاسى اۋقىمىنىڭ جانە ونىڭ سۋبەكتىلەرىنىڭ تابىسىنىڭ ۇلعايعاندىعىن ايعاقتايتىن مەملەكەت تابىستارىنىڭ ارتۋى اياسىندا مەملەكەتتىڭ مىندەتتەمەلەرى دە وسە ءتۇستى. ەگەر 1993 جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىندارى 7,5 ملرد. تەڭگە بولسا, 2003 جىلى ول 1 ترلن. تەڭگەدەن استى, ال 2010 جىلى 4,9 ترلن. تەڭگەنى قۇرادى.
قازىرگى كۇنى ۇكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك سالادا قابىلداعان بارلىق مىندەتتەمەلەرى تولىق كولەمدە ورىندالدى. زەينەتاقى تولەمدەرى مەن بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى وتكەن جىلى 25 پايىزعا ءوسىرىلدى. بيىلعى جىلى 30 پايىزعا كەزەكتى ءوسىرۋ جۇرگىزىلدى. الەۋمەتتىك سالا ء(بىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, الەۋمەتتىك تولەمدەر) شىعىندارى بۇگىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ 50 پايىزدان استامىن قۇرايدى.
ونىڭ سىرتىندا مەملەكەت جۇرگىزگەن قارجىنى ويلانىپ تۇتىنۋ جانە از شىعىنداۋ ساياساتى ارنايى قۇرىلعان ۇلتتىق قوردا ايتارلىقتاي قارجى الەۋەتىن جيناقتاۋعا جاعداي جاسادى. سونىمەن قاتار, 1993 جىلدان باستاپ مەملەكەت التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىن قۇرۋدى باستادى, ول تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە 50 ەسەدەن استامعا – 1993 جىلعى 0,7 ملرد. اقش دوللارىنان 2011 جىلعى شىلدە ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 37 ملرد. اقش دوللارىنا جەتتى. 2011 جىلدىڭ 1 تامىزىنا قاراستى ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن قوسا العاندا 75,7 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى. حالىقارالىق رەزەرۆتەر دەڭگەيى بويىنشا ءبىز الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى 50 ەلىنىڭ قاتارىنا ەنەمىز.
تاۋەلسىزدىك العان ساتتە ەلدىڭ بانك سەكتورى دا كەڭ كولەمدى پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت كەلدى, ولاردىڭ قاتارىندا جاڭادان قۇرىلعان كوپتەگەن ساپاسىز بانكتەر, حالىق ءۇشىن نەسيە رەسۋرستارىنىڭ قولجەتىمدى بولماۋى, «جۇمىس ىستەمەيتىن» اكتيۆتەر مەن ەڭ ءبىر شىعىندى مەملەكەتتىك كاسىپورىندار بولدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تياناقتىلىقپەن جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى كۇنى قازاقستاننىڭ بانك سەكتورى بۇكىل پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ەڭ پروگرەسشىل رەتىندە تانىلدى. بىزگە تمد ەلدەرىندە جالپى الەمدىك ولشەمدەرگە جاۋاپ بەرەتىن ەڭ ۇزدىك تولەم جۇيەسىن قۇرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ نىشاندارىنىڭ ءبىرى ءوز ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى, ونسىز تولىق تاۋەلسىزدىك تۋرالى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. 90-شى جىلداردىڭ باسىنداعى كۇردەلى كەزەڭدە ەلىمىز ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ازىرلەدى. قازاقستان رۋبل ايماعىندا بولعان بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردى تەجەۋدىڭ ناقتى تۇتقالارىنا يە بولا العان جوق. 1993 جىلدىڭ قاراشاسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە ەنگەننەن كەيىن رەسپۋبليكادا مونەتارلىق جانە فيسكالدىق رەتتەۋ قۇرالدارىن ءتيىمدى پايدالانۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى.
1993 جىلى دەربەس اقشا بىرلىگىن ەنگىزۋ ەلىمىزگە گيپەرينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋعا, ەكونوميكانى ودان ءارى قۇلدىراۋدان ساقتاپ قالۋعا, ونى تۇبىرىنەن رەفورمالاۋعا جانە وعان بىرقالىپتى ىرعاقتى ءوسۋ سيپاتىن بەرۋگە جاعداي تۋعىزدى. ودان كەيىنگى ماڭىزدى ماسەلە ۇلتتىق ۆاليۋتا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولدى. مەملەكەت وسى جىلدار ىشىندە تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا عانا جاعداي جاساپ قويماي, سونىمەن بىرگە, ءبىزدىڭ ۆاليۋتامىزدىڭ وڭىرلىك دەڭگەيدە مويىندالۋىنا جاعداي جاسايتىن ۆاليۋتا ساياساتىن جۇرگىزدى.
بۇگىنگى كۇنى تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامى الەمدىك ەكونوميكادا بولىپ جاتقان وقيعاعا قاراماستان, تۇراقتى كۇيىندە قالۋدا. قازاقستاندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ودان ءارى دە تۇراقتى بولۋىنا قولداۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جەتكىلىكتى الەۋەت بار. ول جيناقتالعان جەتكىلىكتى قارجى الەۋەتىمەن جانە مەملەكەتتىڭ ويلاستىرىلعان ماكروەكونوميكالىق ساياساتىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
