19 ماۋسىم، 2018

ءار قازاققا قاجەت ۇستانىم

260 رەتكورسەتىلدى

قازىرگى ءومىر بارىسىنا وي جىبەرىپ قاراعان كەزدە اقىل-ويىمىزدىڭ تەرەڭدىگىنە مالدانىپ، سەزىمتال اڭعارعىشتىعىمىزدى ارتىقشىلىققا بالايتىن ءجونىمىز بار ما؟ اعا ۇرپاق ساناتىنا قوسىلعان ەندىگىنىڭ اقساقالى بىزدەر قازاق سوزىنە اكەلگەن جاڭالىعىمىز، ياعني بەينەلى تىركەس­تەرىمىز كانە دەگەنگە كەسىمدى جاۋاپ بەرۋ قيىن-اۋ. ۇلعايىڭقى تارتقان وسىناۋ شاعىمىزدا قازاق قاريالارىنىڭ ءسوز ساپتاۋ مادەنيەتىن ءجيى-ءجيى ەسكە الىپ، جادىدا جاڭعىرتۋعا تىرىساتىن دەرتكە شالدىقتىق. 

اۋىزشا اڭگىمە ايتۋدىڭ جەلىسىن تارتىمدى جالعايتىن ولاردىڭ شەبەرلىگى قۇددى كوركەمدىك زاڭدىلىققا باعىناتىنداي كورىنەتىن. كىرىسپەسىن باستاماستان بۇرىن ادەيى ايال جاسايتىن ساتتەرى تىڭداۋشىنى ەلتكىزىپ قانا قويماي، بەت-پىشىندەرىنىڭ قۇبىلۋلارىندا جورتاقىلىق اتىمەن جوق ەدى. تۇيىلە ءشۇيىلىپ قادالعان مەزەتتە قارتاڭ جۇزىنە ۇيالاعان ايبىن سەيىلمەگەن كۇيى ىركىلىس تاپقاندا – باسقا رايعا اۋىسۋىن تاعاتسىزداندىرا كۇتتىرەتىن ۇستەمدىگىن سەزدىرەتىن. وسىلاي وزىنە ءبىرجولا قاراتىپ العان سوڭ وقيعانىڭ شەشىمىن الدىن الا بولجاتىپ ۇلگىرتپەستەن شىمىرلاتا بايانداي جونەلەتىن. ءبىز وسىنى كوردىك، جۇرەگىمىز ەلجىرەپ، كوڭىلىمىز بوساسا دا، كۇنى ءوتىپ بارا جاتقان ونى ەسكىلىكتى ءداستۇر ساناعانىمىز، ارينە، وكىنىشتى-اق. 

اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىزدىڭ اۋىزشا اڭگىمەسىنىڭ تارتىمدىلىعى – تولىق اشىلىپ بىتپەگەن عىلىم. كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆتىڭ وتكەن-كەتكەندى ەسكە الىپ، اڭگىمەلەگەندەگى شەبەرلىگى قازاق قاريالارىنىڭ ۇستانىمىن ەسكە سالاتىن. ماسكەۋ كورىپ، شەتەل اسسا دا، ۇلتتىق رەڭككە ەشتەڭە ارالاستىرماستان وقيعانى شىپ-شىرعاسىن شىعارماي جۇپ-جۇمىر بايانداۋ جونىنەن بىلىكتى دەگەن الگى ادەبيەتشىدەن ءبىر كەم سوقپايتىنداي كورىنەتىن. ول قاتاردا ءبىر عانا ەركەعالي راحماديەۆ دەيسىز بە، مۇنداي نارقاسقالار قازاقتا جەتەرلىك ەدى. ولاردىڭ قادىرىن ءبىلىپ، قاسيەتىن ايىراتىن تالعام-تانىمعا قازىر قازاقشا جالپاق تىلمەن ايتقاندا، ءبىر قارا كورىنەيىن دەگەننەن ساۋ ەمەس. جاستاۋ كەزىمىزدە «لەنينشىل جاس» گازەتىندە باعدات جاندوساي دەگەن سۋرەتتەردى ارلەۋشى كىسى جۇمىس ىستەدى. تالاي جايساڭداردىڭ كوزىن كورىپ، دامدەس بولعان جارىقتىقتىڭ ەستەلىكتەرىنىڭ ورنەكتەرى دە وزگەشە ەدى. سوزدەردىڭ ايتىلۋىن قايتالاتىپ، الەگىڭدى شىعارا بەرگەن سوڭ ودان قاشقاقتاپ، قاسىنا جۋىمايتىنبىز. قازاقشا دىبىس قاتۋ ۇستىندە داۋىس سوزىلىمىنىڭ نازىك مەزەتتەرى ورىسشالانىپ بارا جاتقانىن سەزدىرۋىنىڭ ءوزى ۇعا بىلگەن كىسىگە ۇلكەندىك ەكەن عوي. قازاق ءتىلىنىڭ بۇكىل شارۋاسى جۋرناليست-جازۋشى، فيلولوگتاردىڭ موينىندا دا، قالعانداردىڭ وندا مۇلدە قاتىسى جوقتاي ق ۇلىق قازاق جانىن جايلاپ العان ءتارىزدى. جاڭاعىداي قاريالار ماڭگى جاسايتىنداي كورىنىپ، ۋاقىت كەڭ بولعاندا اڭگىمەلەسەرمىز دەپ ءبارىن ەرتەڭگە شەگەرە بەرگەننىڭ اقىرىنىڭ ءتىرى كۋاگەرىنە اينالىپ ۇلگەرگەندەگى جاعدايىمىز مىناۋ. قازاق راديوسىنا قارتاڭ تارتقان ءتىل مامانى ارنايى كەلىپ، قازاق ءتىلى فونەتيكاسىن دۇرىستاۋدىڭ ماناقاسى تۋرالى اڭگىمە وتكىزەتىن. وعان دا جەتكىلىكتى ءمان بەرىپ، وي قورىتقانىمىزدىڭ ناقتى ناتيجەسىن كورە الماي زار كۇيگە تۇسەسىڭ.

«ادام ولشەۋلى، اللا شەكسىز» دەگەن ۇلى ويشىلىمىزدىڭ انىقتاماسىنىڭ دالدىگىن كەزىندە قانشالىقتى ەسكەرگەنىمىزدى كىم ءبىلسىن، قازىر قازاق ءتىلىنىڭ داريا مۇحيتىنىڭ ايدىنىنا جاقىنداۋ تۇگىلى جاعاسىندا مالتىپ، ءارى قاراي بارۋعا جۇرەكسىنەتىنىمىزدى نەسىنە جاسىرامىز. «مەن دە وزىڭدەي بايتاق ەدىم، كەڭ ەدىم، قىزىعىڭدى ەركىن كورىپ كەلەمىن، سەن دە اياماي بەردىڭ ماعان بارىڭدى، مەن دە اياماي بارىمدى ساعان بەرەمىن» دەپ كەزىندە اسقاق تەربەگەن قاسىم اقىننىڭ ولشەمى ارقايسىمىزدىڭ جۇرەگىمىزدەن بەرىك ورىن الۋى تيىستىگىن تاپ وسى جاسىڭدا سەزىنۋ كەشتىك ەتپەيتىن شىعار دەپ ءوزىڭدى جۇباتىپ قويعاننان باسقا امالىڭنىڭ جوقتىعىن مويىنداماسقا شاراڭ قايسى. قارشىعا ءبىتىمدى اقىننىڭ «مەن دە وزىڭدەي بايتاق ەدىم، كەڭ ەدىم» دەۋگە قاقىلى ەكەنىن جەتە سەزىنۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى ءوزىڭنىڭ نيەتىڭ تۇپ-تۋرا سونداي تازا بولۋ كەرەكتىگىنە وي ادىلەتتىلىگىنە جۇگىنگەندە بارىپ كوزىڭ جەتە تۇسەتىندەي. مىڭ-سان مارتە مىسالعا الىنعان بۇل جولداردىڭ توتەن مىنەزدىلىگىن بىلاي قويعاندا – اعىنان جارىلۋدىڭ جان اياماس شىنايىلىعىنىڭ قۋاتى كوزىڭە جاس ۇيىرەتىندەي. ەندىگىنىڭ كىنالاۋعا تولى يشارالاردىڭ بىرىنە دە ۇرىنباعان وسىنداي كەسەك ىرىلىك كەرەك دەسەڭىز ءبىزدىڭ باستى يدەولوگيامىزعا اينالۋى كەرەك. قازىرگى اتىشۋلى قايراتكەرىمىزدىڭ ءبىرى كوزى ءتىرى زيالى قاۋىمدى بىلاي قويىپ، ۇلكەندى-كىشىلى ارۋاقتارعا ءوشى كەتكەندەي ۇرىنۋى اقىلعا سىيىمسىز. ەلى ءۇشىن، ءتىلى ءۇشىن قۇرباندىققا بارۋ جولىندا وزگەلەردى كىنالاي بەرۋدىڭ جاراسىمى كۇن وتكەن سا­يىن ازايىپ بارادى. «مەن دە اياماي بارىمدى ساعان بەرەمىن» دەگەن قاسىم ۇستانىمى سوندىقتان ءاربىر قازاققا اۋاداي قاجەت-اۋ. 

جۇماباي شاشتاي ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 25

رۋحانيات • بۇگىن، 12:49

بقو-دا جاستار سىيلىعى تابىستالدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:01

ىرگەلى جوبالار جۇزەگە استى

قوعام • بۇگىن، 07:47

قولداۋ عىلىمعا قاجەت

قوعام • بۇگىن، 07:39

اپتا ۇزدىگى اتاندى

حوككەي • بۇگىن، 07:35

سۇيىسپەنشىلىكتىڭ اناسى – ىقىلاس

رۋحانيات • بۇگىن، 07:26

ءونىم مەن ءوسىم ەسەلەندى

ايماقتار • بۇگىن، 07:18

تارتىمدىلىق تەرەڭدەي تۇسپەك

ايماقتار • بۇگىن، 07:16

ۇلكەن ءومىر جولىنىڭ كەزەڭدەرى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:13

شاردارا گەس-ءى تولىق جاڭعىرادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:05

ناگرادالار تاپسىرىلدى

قوعام • بۇگىن، 06:57

قۇشاعى كەڭ، جۇرەگى جۇمساق

رۋحانيات • بۇگىن، 06:49

سالتاناتتى ءىس-شاراعا قاتىستى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 06:37

ۇقساس جاڭالىقتار