ەكونوميكا
ەكونوميكاداعى داعدىلى بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى, ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ توقتاۋى مەن كۇيرەۋى
كسرو ىدىراۋىنىڭ سوڭى ەكونوميكادا قالىپتاسقان شارۋاشىلىق بايلانىستاردىڭ ۇزىلۋىنە, ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ توقتاۋى مەن كۇيرەۋىنە ۇلاستى. 1990-2000 جىلدار – بۇل قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ەسەڭگىرەتۋ ەمى مەن ونىڭ ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ كەزەڭى. ەل ونەركاسىبى كوللاپس شەگىندە تۇردى, مىڭداعان كاسىپورىندار بانكروت دەپ تانىلدى, جۇزدەگەن مىڭ جۇمىسشىلار مەن ينجەنەرلەر جۇمىسسىز جانە كۇنكورىسكە قاجەتتى تابىس كوزىنسىز قالدى. 1999 جىلى 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا, ەلدەگى ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمى ەكى ەسە دەرلىك قىسقاردى. 2000 جىلى احۋال ءبىرشاما جاقساردى جانە فيزيكالىق كولەم يندەكسى 1990 جىلعا قاراي 58 پايىزدى قۇرادى. اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەدەن نارىق ەكونوميكاسىنا كوشۋ قاراپايىم جانە اۋىرتپالىقسىز ۇدەرىس بولا الماس ەدى. بۇل جولدا ءوزىمىزدىڭ دە, سونداي-اق سىرتتان تانىلعان دا اشىق قاتەلىكتەرسىز بولعان جوق. ماسەلەن, رەسەيدە ءتيىستى ەكونوميكالىق دايىندىقسىز جانە تمد بويىنشا ارىپتەستەرمەن الدىن الا كەلىسىلمەستەن باستالعان باعانى ىرىقتاندىرۋ بۇكىل رۋبل ايماعىن مەيلىنشە تەرىس ناتيجەلەرگە سوقتىردى. «ەسەڭگىرەتۋ ەمى» نارىق ينستيتۋتتارى مەن تۇتقالارى پايدا بولىپ, تۇراقتى سيپات الماي جاتىپ-اق بۇرىنعى شارۋاشىلىق تەتىكتەردىڭ ءبارىن كۇيرەتتى. باسقاشا ايتقاندا, ءبىز جاڭاسىنىڭ قۇرىلىسىنا كىرىسپەي جاتىپ-اق ەسكى ءۇي قيراتىلدى.مەملەكەت باسشىسىنىڭ دەموكراتيالىق قوعامعا جانە نارىق ەكونوميكاسىنا كوشۋ پروبلەمالارى تۋرالى قازاق تەلەديدارىنان سويلەگەن سوزىنەن.
الماتى, 1992 جىلعى 22 قازان.
ماشينا جاساۋ. 1991 جىلعا دەيىن قازاقستاندا 1800-دەي ءىرى جانە ورتا ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارى بولدى, قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ سانى 1435 كاسىپورىنعا دەيىن ازايدى. ماشينا جاساۋ سالاسىنان بىلىكتى كادرلاردىڭ كەتۋى ەلەۋلى ءتۇردە ورىن الدى. 2009 جىلى اتالعان سالادا 81,6 مىڭ ادام جۇمىس ىستەدى. ول 1990 جىلعى دەڭگەيدىڭ 21,1 پايىزىن قۇرايدى. ماشينا جاساۋدا 1993-تەن 1999 جىلعا دەيىن ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى بايقالدى. ماشينا جاساۋ ءونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 1990 جىلدان 1999 جىلعا دەيىن 5 ەسەدەن استامعا ءتومەندەدى. وسىلايشا ەگەر 1990 جىلى ماشينا جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ رەسپۋبليكا ۇلتتىق جالپى ءوندىرىسىندەگى ۇلەسى 15,9 پايىزدى قۇراسا, 2004 جىلى 3,2 پايىز بولدى. 2000 جىلدان 2003 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە قۇلدىراۋ ەڭسەرىلىپ, ماشينا جاساۋ ونەركاسىبى وندىرىسىندە تۇراقتى جوعارىلاۋ بايقالدى. تۇڭعىش رەت قازاقستاندا مۇناي-گاز ماشيناسىن جاساۋ سالاسى قۇرىلدى. ماشينا جاساۋ ونىمدەرىنىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىندەگى ۇلەسى 2010 جىلى 3,1 پايىزدى قۇرادى. سوڭعى جىلدارى ماشينا جاساۋ سالاسى ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتا تۇسۋدە, وسىلايشا 2010 جىلى فيزيكالىق كولەم يندەكسى 158,6 پايىزدى قۇرادى.
جەڭىل ونەركاسىپ. اتالعان ونەركاسىپتە 1990-نان 1998 جىلعا دەيىن ءوندىرىس كولەمى تومەندەدى. 2000-2002 جىلدار اراسىندا جىل سايىنعى ءوسىم 21 پايىزدى قۇرادى. تەك 2005-2009 جىلداردىڭ وزىندە رەسپۋبليكانىڭ ونەركاسىپ قۇرىلىمىنداعى سالانىڭ ۇلەسى 1,83 پايىزدان 0,86 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىنداردىڭ شامامەن 80 پايىزدايى ەسكىرگەن جابدىقتارمەن جاراقتاندىرىلعان بولاتىن, ونىڭ ءوزى وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ ساپاسى مەن وزىندىك قۇنىنا كەرى اسەر ەتتى. كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسى 30-40 پايىزدى قۇرادى. كاسىپورىندار رەنتابەلدىلىگى تومەندەدى, وسىلايشا, توقىما ونەركاسىبىندە 2008 جىلى ول 9,9 پايىزدى, تىگىن ونەركاسىبىندە – 1,9, اياق كيىم وندىرىسىندە 8,8 پايىزدى قۇرادى. جەڭىل ونەركاسىپتى تابىستى دامىتۋ ءۇشىن قازاقستاندا قولايلى فاكتورلار مەن العىشارتتار بار – وقو-دا جىل سايىن 400-450 مىڭ توننا ماقتا شيكىزاتىن جينايدى, ەلدەگى تابيعي شيكىزات – ماقتا تالشىعى ءوندىرىسى (جىلىنا 130-170 مىڭ توننا), ءجۇن (15-20 مىڭ توننا) جانە 7,5 ملن. دانادان استام تەرى شيكىزاتى وندىرىلەدى, تابيعي شيكىزاتتان جاسالعان اتالمىش ونىمدەر ماتا مەن يىرىلگەن ءجىپتى, كيىمدى الەمدىك تاۋار رىنوكتارىنا ەكسپورتقا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا قاراستى ەلدىڭ جەڭىل ونەركاسىبىندە 1591 كاسىپورىن تىركەلدى. ولاردىڭ ىشىندە 526-سى بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى, 13 700 ادام جۇمىس ىستەيتىن ولاردىڭ 449-ى شاعىن, 17-ءسى ءىرى جانە 6-ۋى ورتا كاسىپورىندار.
حيميا ونەركاسىبى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا (1991-1998 جىلدار) حيميا ونەركاسىبى كۇردەلى كەزەڭدەردىڭ ءبىرىن باستان كەشتى. كسرو-نىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى بۇرىنعى رەسپۋبليكالاردىڭ كاسىپورىندارىمەن اراداعى وندىرىستىك بايلانىستار ءۇزىلدى, وتكىزۋ رىنوگى ايتارلىقتاي جوعالتىلدى, تاجىريبەلى كادرلار مەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ كەتۋى بايقالدى. ونەركاسىپ ءونىمنىڭ جالپى كولەمىندەگى حيميا ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 1 پايىزدى قۇرادى. سالانىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبى ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمىندەگى ۇلەسى 3 پايىزدان كەم. بۇگىندە رەسپۋبليكا ءىجو-سىندەگى حيميا ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 0,8 پايىزدان تومەن. جالپى, قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ بىرقالىپتى ءوسۋى بايقالادى, ول ورتاشا 30 076,5 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى. الەمدە ءوندىرىلەتىن 11 ملرد. توننا مينەرالدىڭ 250 ميلليون تونناسى قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە تيەدى, ونىڭ ءوزى ون ءبىرىنشى ورىندى قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ءونىمنىڭ 37 ءتۇرى بويىنشا قازاقستان بىرىنشىدەن ون توعىزىنشىعا دەيىنگى ورىندى الادى. سوڭعى جىلدارى (2000-2008 جىلدار) حيميا ونەركاسىبى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءوسۋى بايقالۋدا.
كەن-مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى. 1996-1997 جىلدارى كەن بايىتۋ جانە مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىن ءبىرتۇتاس تەحنولوگيالىق تسيكلعا بايلانىستىرىپ, ءتۇستى جانە قارا مەتاللۋرگيانىڭ وڭ ناتيجەلەرىن ايقىنداعان ءىرى بىرلەستىكتەر قۇرىلدى, ولار: «قازتسينك» اق, «قازاقمىس» كورپوراتسياسى» ااق, «قازاقستان ءاليۋمينيى» اق, «قازحروم» ۇك جانە «يسپات-كارمەت» اق. 1997 جىلدان باستاپ كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنى وندىرىسىندە تۇراقتى ءوسۋ بايقالادى. كمك حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بازالىق سالالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ول ەلدىڭ ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىن قالىپتاستىرۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا كمك ءوز ونىمدەرىنىڭ 95 پايىزىن ەكسپورتقا شىعارادى. ەكسپورت كولەمىندەگى كمك ۇلەسى (تاۋارلىق باعادا) 35 پايىزدى قۇرايدى.
بۇتىندەي العاندا, 2005 جىلى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ دەڭگەيى 1995 جىلعا قاراعاندا 1,9 ەسە ءوستى, ال ءونىمنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى 6,6 پايىزدى قۇرادى. ول ەڭ الدىمەن قارا جانە ءتۇستى مەتاللدار, قۇرىلىس ماتەريالدارىن, توقىما جانە تىگىن بۇيىمدارىن, تاماق ونىمدەرىن, ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسى ءوندىرىسىن تولىق نەمەسە ءىشىنارا قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە بايلانىستى بولىپ وتىر. 2010 جىلى قازاقستاننىڭ ونەركاسىپ كاسىپورىندارى 11 756,8 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, ءوسىم 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 10 پايىزدى قۇرادى. ءوندىرىس كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندە – 5,3 پايىزعا, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 18,4 پايىزعا ءوستى.
ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ سالالىق قۇرىلىمى مەن ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر سوڭعى جىلدارى ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىرادى. ەگەر 1990 جىلى وڭدەۋ ونەركاسىبى رەسپۋبليكانىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 80 پايىزدان استامىن, كەن ءوندىرىسى 10 پايىزدان استامىن, ەنەرگەتيكا سالاسى 7 پايىزىن السا, 1995 جىلى وڭدەۋ ونەركاسىبى 50 پايىزدان استامدى, كەن ءوندىرىسى مەن ەنەرگەتيكا سالاسى شامامەن 25 پايىزدى, 2005 جىلى وڭدەۋ ونەركاسىبى 35,8 پايىزدى, كەن ءوندىرىسى 58,6 پايىزدى جانە ەنەرگەتيكا سالاسى 5,6 پايىزدى قۇراسا, 2009 جىلى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ قۇرىلىمى بىلايشا كورىنىس بەردى: كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى – 62,2 پايىز, وڭدەۋ ونەركاسىبى – 33,1 پايىز, ەنەرگەتيكا سالاسى – 6,7 پايىز.
***
ونەركاسىپتىك ينۆەستور-كاسىپورىنداردىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا قوسىلعان ينۆەستيتسيالار ونەركاسىپ ءوندىرىسى ءوسۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ كولەمى 2005 جىلعى 754 ملرد. تەڭگەگە قاراعاندا 2009 جىلى 2196 ملرد.تەڭگەدەن استامدى قۇرادى, سوڭعى 4 جىلدا ونەركاسىپكە سالىنعان ينۆەستيتسيالار 3 ەسە دەرلىك ارتتى. شيكى مۇناي مەن ىلەسپە گاز ءوندىرۋ, مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى, ەلەكتر ەنەرگياسىن, گاز بەن سۋدى ءوندىرۋ جانە تاراتۋ قىزمەتتىڭ كاپيتالدى ەڭ كوپ قاجەت ەتەتىن تۇرلەرى بولىپ تابىلادى. ونەركاسىپ سالاسىندا 2010 جىلى 712,5 مىڭ ادام ەڭبەكپەن اينالىستى. سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى 90 643 تەڭگەنى قۇرادى.
***
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ەكونوميكا مەن وندىرگىش كۇشتەردىڭ دامۋىندا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بايقالادى. قازاقستان ونەركاسىبىنىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن جاعدايلار جاسالدى.
