مەملەكەتتىك باسقارۋداعى ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەنىڭ تيىمسىزدىگى
مەملەكەتتىك ەگەمەندىك العاننان كەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىز جاھاندىق جوعارى باسەكەلى الەمدە تابىستى دامۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قازىرگى زامانعى ءتيىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىمەن بەتپە-بەت كەلدى. ۇيلەسىمدى باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرمايىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ «مەملەكەتتىك ماشيناسى» «تاريح جيەگىندە» قالىپ, ورتالىقازيالىق وڭىردەگى حالىقارالىق تانىلعان كوشباسشى جانە ۇلتتاردىڭ جاھاندىق قوعامداستىعىنىڭ جاۋاپتى مۇشەسى بولىپ شىعا الماس ەدى. بۇرىنعى باسقارۋ مودەلىن قيراتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ەكونوميكادا, ساياساتتا, مادەنيەتتە جانە قازاقستان قوعامى ءومىرىنىڭ باسقا دا سالالارىندا مەملەكەتتىك مەنەدجمەنتتىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىن جاساۋ كەرەك ەدى.
وسىعان بايلانىستى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ مەملەكەتتىڭ ساياساتى قازاقستاندى الەمدىك ەكونوميكاعا جەدەل تۇردە ينتەگراتسيالاۋعا جانە نارىقتىق تەتىكتەردى دامىتۋعا باعىتتالدى. نارىقتىق قاتىناستاردىڭ شەشۋشى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە جەكە مەنشىك ينستيتۋتىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى سول كەزدەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ جاريالاندى.
1991-دەن 2008 جىلدارعا دەيىنگى كەزەڭدە قازاقستاندا التى ەكىجىلدىق جەكەشەلەندىرۋ باعدارلامالارى قابىلداندى. بۇتىندەي العاندا, وسى كەزەڭدە 3803 مەملەكەتتىك اكتسيالار پاكەتى مەن اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ جانە جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەردىڭ قاتىسۋ ۇلەستەرى جەكەشەلەندىرىلدى. اۋكتسيون ارقىلى – 2817, تەندەر ارقىلى – 680, تىكەلەي اتاۋلى قولداۋ ارقىلى 171-ءى جەكەشەلەندىرىلدى جانە 135 ۇلەس بيرجالاردا ساتىلدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا 38478 م ۇلىكتىك كەشەن, كولىك, جىلجىمايتىن م ۇلىك نىساندارى, اياقتالماعان قۇرىلىستار مەن وزگە دە نىساندار جەكەشەلەندىرىلدى.
جۇرگىزىلگەن جەكەشەلەندىرۋ ناتيجەسىندە جەكە مەنشىك يەلەرىنىڭ قالىڭ توبى قالىپتاستى. وسى جاعدايدا ەل ەكونوميكاسىنداعى جەكە سەكتوردىڭ ۇلەسى ەل ءىجو-ءسىنىڭ 85 پايىزىنا دەيىن ۇلعايدى.
***
كەڭەستىك كەزەڭدە اتقارۋشى بيلىكتىڭ شەكتەن تىس ورتالىقتاندىرىلۋى جاعدايىندا شارۋاشىلىق مەحانيزم مەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردا بيۋروكراتيا كەڭىنەن ورىستەدى. شارۋاشىلىقتار تولىقتاي مەملەكەتتەندىرىلىپ, ول ءوندىرىس پەن ءونىم وتكىزۋدىڭ كەڭ كولەمدە مونوپوليالانۋىن تۋىنداتتى.
ەكونوميكا ەبەدەيسىز ءارى يكەمسىز بولا ءتۇستى. وندىرىستەگى مونوپوليا عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسكە تەجەۋ كەلتىردى. ورتالىق تالعامدار مەن ارتىقشىلىقتار تۋرالى تولىق اقپاراتقا يە بولا المايتىندىقتان, جوسپارلى تاپسىرمالاردىڭ بەلگىلى ءبىر تاۋارلارعا دەگەن قوعامنىڭ سۇرانىسىن وبەكتيۆتى بەينەلەي بىلمەۋشىلىگى ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەنىڭ باستى كەمشىلىگى رەتىندە كورىنىس تاپتى.
***
باسقارۋدىڭ ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەسىنەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى. كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلگەن رەفورمالار ناتيجەسىندە قازاقستاندا قازىرگى زامانعى نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىمدەلگەن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى قالىپتاستى. 1997 جىلدان باستاپ تۇراقتى دامۋعا قول جەتكىزۋ ماقساتىندا قازاقستاندا ينستيتۋتتىق جانە قۇقىقتىق رەفورمالار سالماعى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بارلىق جۇيەسىن ساپالىق تۇرعىدا تولىقتىرۋعا جانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قاراي اۋىستىرىلدى.
قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسى قابىلدانىپ, ول مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ ناقتى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. بۇل باعدارلامادا «كاسىبي مەملەكەت» قۇرۋعا سالماق سالا وتىرىپ, ءوز ىسىنە بەرىلگەن جانە ەلدىڭ باسىمدىقتى ماقساتتارىنا جەتۋدە حالىق وكىلى رەتىندە كورىنە الاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ىقپالدى دا قازىرگى زامانعى كورپۋسىن قاراستىراتىن ەلدە دەموكراتيالاندىرۋ مەن ءتيىمدى مەملەكەت ورناتاۋ جونىنەن كەڭ اۋقىمدى رەفورمالار قاراستىرىلعان.
تاريحتىڭ بىزگە وندىرىستىك قاتىناستاردى تۇبەگەيلى وزگەرتەۋدەن وزگە تاڭداۋ قالدىرماعانى بۇگىندە اركىمگە دە انىق بەلگىلى. سونىمەن بىرگە نارىق ەكونوميكاسىنا بەتبۇرىستىڭ اسا زور كۇردەلىلىگى دە بارشاعا دەرلىك ءمالىم. دەگەنمەن, بۇگىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالار جەتكىلىكسىز. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى شەكتەۋلى, ەكىنشىلەرى جارتىكەش, ۇشىنشىلەرى كەرىتارتپا كۇشتەردىڭ جاسىرىن دا اشىق كەدەرگىلەرىنە, ەسكى ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەنىڭ ارانداتۋىنا تىرەلۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا داعدارىس ءوزىنىڭ شيەلەنىستى شەگىنە جاقىنداعاندىقتان, ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ءوزارا بايلانىستى شارالاردى شۇعىل تۇردە تۇبەگەيلى جۇرگىزۋىمىز كەرەك.
ەلباسىنىڭ 1991 جىلعى 10 جەلتوقساندا الماتى قالاسىندا
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىنە رەسمي تۇردە كىرىسۋىنە وراي قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ ون ەكىنشى شاقىرىلىمىنىڭ سالتاناتتى ماجىلىسىندە سويلەگەن سوزىنەن.
2010 جىلدىڭ 1 اقپانىندا قابىلدانعان قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى جاڭا ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ, بۇتىندەي ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنىڭ كەلەسى ساتىسىنا اينالدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋدا. بۇل ۇدەرىس كۇشتى, قولايلى, تۇراقتى جانە وركەندەگەن مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار كەشەنىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى.
